సర్గ
దశరథుని విలాపం
కైకేయి మాటలకు రాజు మూర్ఛ, నిందించడం, రాముని గుణకీర్తనం, కైకేయి కఠినమైన ప్రత్యుత్తరం, మళ్ళీ విలాపం, దేవి పాదాలపై పడటం
కైకేయి దారుణమైన మాట విని మహారాజు చింతలో మునిగిపోయాడు, ఒక్క క్షణం తీవ్రంగా తపించిపోయాడు. ఆయన ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఇది నాకు పగటికల కాదు కదా? లేక నా చిత్తానికి కలిగిన భ్రమా? ఏదైనా ఉపద్రవాన్ని అనుభవిస్తున్నానా, లేక ఇది మనస్సుకు కలిగిన కలతా?’ అని ఎంత ఆలోచించినా ఆ సమయంలో రాజుకు ఊరట దొరకలేదు. స్పృహ తిరిగి వచ్చాక కైకేయి మాటతో మళ్ళీ తపించి, ఆడపులిని చూసిన జింకలా బాధపడుతూ, కలవరపడుతూ, పరుపు లేని నేలపై కూర్చుని దీర్ఘంగా నిట్టూర్పులు విడుస్తూ — మంత్రాలతో కట్టివేయబడిన మహావిషసర్పంలా — ‘అయ్యో, ఛీ!’ అని కోపంతో పలికి, శోకంతో చైతన్యం దెబ్బతిని మళ్ళీ మూర్ఛపోయాడు. చాలాసేపటికి రాజు స్పృహ పొంది మిక్కిలి దుఃఖితుడయ్యాడు. ఇక్కడ కవి మూర్ఛను మూడుసార్లు పునరావృతం చేసి దుఃఖపు లోతును ఆవిష్కరిస్తున్నాడు. ‘పగటికల’ అనే సందేహం కూడా మర్మస్పర్శి — నిజంగా విన్నదాన్ని మనస్సు గ్రహించనే లేకపోతోంది; అందుకే దాన్ని కలగా ఊహించుకోవాలని కోరుకుంటుంది. మంత్రాలతో కట్టిన పాము అనే ఉపమానం కూడా ఎంతో సముచితం — రాజు బలవంతుడైనా మాట అనే బంధనంతో నిర్వీర్యుడయ్యాడు; విషం ఉంది, కానీ దాన్ని ప్రయోగించడం నిరోధించబడింది. ఆడపులి, జింక అనే ఉపమానంతో ఇల్లే భయస్థానమైందని సూచించబడింది. అంతేకాక, ఈ సర్గ దాదాపు పూర్తిగా ఒక్క మనిషి విలాపమే; కైకేయి మాట మధ్యలో కేవలం ఏడు శ్లోకాలు మాత్రమే. దీని ద్వారా కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — నిర్ణయం ముందే జరిగిపోయింది, మిగిలినదంతా కేవలం శోకపు విస్తారమే. ‘అసంవృతాయాం జగత్యామ్’ (పరుపు లేని నేలపై) అనే పదంతో రాజు పతనం సూచించబడుతోంది — సింహాసనంపై కూర్చునేవాడు ఈ రోజు ఏమీ పరచని నేలపై ఉన్నాడు; కైకేయి ఆశ్రయించిన ఆసనమే ఇప్పుడు ఆయనదీ అయింది. ఈ సర్గ అయోధ్యాకాండలోని అతి దీర్ఘమైన సర్గలలో ఒకటి, నూట పన్నెండు శ్లోకాలు కలది.
కోపించిన ఆయన తన తేజస్సుతో దహించివేస్తున్నాడా అన్నట్లు కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘క్రూరురాలా, దుష్టనడవడి గలదానా, ఈ వంశాన్ని నాశనం చేసేదానా! పాపాత్మురాలా, రాముడు నీకేం చేశాడు, లేక నేనేం పాపం చేశాను? రాఘవుడు ఎల్లప్పుడూ నీ పట్ల కన్నతల్లి పట్ల చూపే వర్తనమే చూపుతాడు; అలాంటి వానికే కీడు చేయడానికి నువ్వు ఏ కారణంతో ఇక్కడ పూనుకున్నావు? తెలియక, నా ఆత్మవినాశనానికే నిన్ను నా ఇంట ప్రవేశపెట్టుకున్నాను — రాజకుమారి రూపంలో ఉన్న తీక్ష్ణవిషం గల పామును. జీవలోకమంతా రాముని గుణాలను స్తుతిస్తున్నప్పుడు, ఏ అపరాధాన్ని చూపి నా ప్రియపుత్రుని నేను వదులుకోగలను?’ ఇక్కడ రాజు మొదట శీలాన్ని, తరువాత ఉపకారాన్ని, ఆ తరువాత లోకాభిప్రాయాన్ని ప్రమాణంగా చూపుతున్నాడు. ‘కన్నతల్లి పట్ల చూపే వర్తన’ అనే మాటతో రాముని నిర్దోషత్వం స్థాపించబడింది — తల్లిలా సేవించేవానిపై అపరాధపు సందేహమే కలగదు. ‘నేనే ప్రవేశపెట్టుకున్నాను’ అనే ఆత్మనింద కూడా కరుణాజనకం — రాజు దోషాన్ని ఇతరులపై మోపడు, తన అవివేకంపైనే మోపుకుంటాడు. ఈ పాము ఉపమానం ముందు నల్లత్రాచు ఉపమానంలో (81వ శ్లోకంలో) మళ్ళీ ప్రతిధ్వనిస్తుంది. ‘జీవలోకం’ అనే సాధారణ సాక్ష్యం కూడా ఇక్కడ చూపబడింది — ఒక్కరి అభిప్రాయం సమస్త లోకపు అభిప్రాయంతో విరుద్ధంగా ఉంది. ఈ ఘట్టంలో రాజు మాట కోపంతో ఆరంభమవుతుంది, కానీ ముందుకు వెళ్ళేసరికి అదే యాచనగా మారుతుంది — ఇదే ఈ సర్గ గమనం. మొదట ‘క్రూరురాలా’ అని నిందించినవాడే చివరకు పాదాలు తాకుతాడు. దీనితో దశరథుని బలహీనత బయటపడుతుంది, ఇదే కాండమంతటికీ మూలకారణం. ‘వంశాన్ని నాశనం చేసేదానా’ అనే సంబోధన కూడా భవిష్యద్వాణిలా ఉంది — నిజానికి జరిగింది అదే. ‘అపితృకః’ (తండ్రి లేనివాడు) అనే మాట ముందు ఎనభై రెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ వస్తుంది, అక్కడ ఆయనే స్వయంగా ఆ కార్యాన్ని తనదిగా అంగీకరిస్తాడు.
‘కౌసల్యనైనా, సుమిత్రనైనా, నా రాజ్యలక్ష్మినైనా, నా ప్రాణాలనైనా వదులుకోగలను; కానీ తండ్రిపై ప్రేమగల రాముని మాత్రం వదులుకోలేను. జ్యేష్ఠపుత్రుని చూస్తే నాకు పరమ ప్రీతి కలుగుతుంది; రాముని చూడకపోతే నా చైతన్యమే నశిస్తుంది. సూర్యుడు లేకుండా లోకం నిలువవచ్చు, నీరు లేకుండా పంట నిలువవచ్చు, కానీ రాముడు లేకుండా నా దేహంలో ప్రాణం నిలువదు. కాబట్టి చాలు — పాపపు నిర్ణయం చేసినదానా, ఈ నిర్ణయాన్ని విడిచిపెట్టు. నా తలతో నీ పాదాలను తాకుతాను, నాపై ప్రసన్నురాలివి కా. పాపాత్మురాలా, ఇంత పరమదారుణమైనదాన్ని నువ్వు ఎందుకు ఆలోచించావు? ఒకవేళ భరతుని విషయంలో ప్రియాప్రియాలను గురించి నన్ను పరీక్షిస్తున్నావేమో — అలాగైతే నువ్వు ఇంతకుముందు రాఘవుని గురించి చెప్పినదే నిలువనీ. ‘అతడు నా జ్యేష్ఠపుత్రుడు, శ్రీమంతుడు, ధర్మంలో జ్యేష్ఠుడు’ అని ప్రియంగా మాట్లాడే నువ్వు అన్నమాట కేవలం సేవ కోసమే చెప్పినదై ఉంటుంది.’ ఇక్కడ రాజు వదులుకోగల వాటిని క్రమంగా లెక్కిస్తున్నాడు — మొదట ఇద్దరు భార్యలు, తరువాత రాజ్యలక్ష్మి, తరువాత తన ప్రాణం; అన్నీ వదులుకోవచ్చు, రాముని మాత్రం కాదు. సూర్యుడు, పంట అనే ఉపమానాలతో రాముడు ఆయనకు కేవలం ప్రియమైనవాడు మాత్రమే కాదు, జీవనాధారమే అని సూచించబడింది. చివరకు ఆయన ఆమె పూర్వవచనాలను గుర్తుచేస్తున్నాడు — స్వయంగా రాముని జ్యేష్ఠుడని పొగిడినదే నేడు అతన్నే వెళ్ళగొడుతోంది; దీనితో ఆమె పూర్వపు స్నేహం కృత్రిమమని స్పష్టమవుతోంది. ఇక్కడ ‘పాపపు నిర్ణయం చేసినదానా’ అనే సంబోధనతో కవి చూపిస్తున్నదేమిటంటే — రాజు ఆమె బుద్ధినే దోషపూరితమైనదిగా భావిస్తున్నాడు, ఆమెను స్వభావతః దుష్టురాలిగా కాదు; అందుకే ఆయన నిర్ణయాన్ని విడిచిపెట్టమని మాత్రమే యాచిస్తున్నాడు, ఆమె మారాలని కాదు. అంతేకాక ‘తలతో పాదాలు తాకుతాను’ అనే మాట ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రయోగించబడింది, ఇది సర్గ చివరలో క్రియారూపంలోనే మళ్ళీ వస్తుంది; ఇలా మాటతో ఆరంభమైనది క్రియతో ముగుస్తుంది. ఈ విధంగా స్నేహం యుక్తిని గెలిచినా కార్యాన్ని సాధించలేకపోతోంది, ఎందుకంటే ఎదుటిపక్షంలో స్నేహమే లేదు.
‘ఆ మాట విని శోకంతో తపిస్తున్న నన్ను నువ్వు ఇంకా తీవ్రంగా తపింపజేస్తున్నావు. శూన్యమైన ఇంట్లో నిన్ను ఏదో ఆవహించింది, పరవశురాలివయ్యావు. దేవీ, నీతిసంపన్నమైన ఇక్ష్వాకుల వంశంలో ఈ మహా అనీతి సంభవించింది, నీ బుద్ధి వికృతమైపోయింది. విశాలాక్షీ, ఇంతకుముందు నువ్వు నాకు కొంచెమైనా అనుచితమైనదిగానీ అప్రియమైనదిగానీ చేయలేదు; అందుకే నీ మాటను నేను నమ్మలేకపోతున్నాను. రాఘవుడు నీకు మహాత్ముడైన భరతునితో సమానుడే కదా; బాలా, ఈ మాటలు నువ్వే నాతో ఎన్నోసార్లు చెప్పావు. భీరూ, ధర్మాత్ముడూ యశస్వీ అయిన అతనికి తొమ్మిది ఐదు — పద్నాలుగు — సంవత్సరాల వనవాసం నీకు ఎలా నచ్చుతోంది? అత్యంత సుకుమారుడూ, ధర్మంలో మనస్సు నిలిపినవాడూ అయిన అతనికి అతి దారుణమైన అరణ్యంలో నివాసం నీకెలా రుచిస్తోంది? శుభలోచనా, నిన్ను సేవించే మనోహరుడైన రాముని దేశాంతరవాసానికి పంపడం నీకెందుకు నచ్చుతోంది?’ ఇక్కడ రాజు మూడు కారణాలను ఊహిస్తున్నాడు — భూతావేశం, వంశానికి పట్టిన అనీతి, ఆమె పూర్వశీలానికి విరోధం. ‘నమ్మలేకపోతున్నాను’ అనే మాట కరుణాజనకం — ఆయన ఇంకా ఆశను వదలలేదు, ఆ మాట అబద్ధమైతే బాగుండునని కోరుకుంటున్నాడు. ‘నీతిసంపన్నమైన వంశంలో అనీతి’ అనే శబ్దచమత్కారంతో కవి విరోధాన్ని తీవ్రతరం చేస్తున్నాడు; ఎక్కడ నీతి ప్రతిష్ఠితమై ఉందో అక్కడే అనీతి ప్రవేశించింది. ‘ఎన్నోసార్లు చెప్పావు’ అని గుర్తుచేయడం ద్వారా రాజు ఇంటిలోని పూర్వపు సౌహార్దాన్ని స్మరింపజేస్తున్నాడు — ఆ స్నేహం కృత్రిమమని నేడు తెలియడమే మరింత దుఃఖకరం. ‘అత్యంత సుకుమారుడు’ అనే విశేషణంతో వనవాసపు కష్టం ప్రస్తావించబడింది; ఇదే ముందు విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది. ఇలా రాజు యుక్తులతోనూ, స్నేహంతోనూ, జ్ఞాపకాలతోనూ ఆమెను మరలించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు, కానీ అంతా నిష్ఫలమవుతోంది. ‘విప్రవాసనం’ అనేది రాజనీతి పదం కూడా — బహిష్కారం ఒక ప్రత్యేక దండన, అది అపరాధులకు మాత్రమే విధించబడుతుంది.
‘రాముడు భరతునికంటే కూడా ఎక్కువగా ఎల్లప్పుడూ నిన్ను సేవిస్తాడు; అందుకే నీ పట్ల భరతునిలో ఏ విశేషమూ నాకు కనిపించదు. సేవ, గౌరవం, నీ మాటను ప్రమాణంగా భావించడం, ఆజ్ఞాపాలనం — వీటిని ఆ పురుషశ్రేష్ఠునికంటే మిన్నగా ఇంకెవరు చేయగలరు? అనేక వేలమంది స్త్రీలలోనూ, అనేకమంది ఆశ్రితులలోనూ రాఘవుని గురించి ఒక్క నిందగానీ అపవాదుగానీ వినిపించదు. నరశ్రేష్ఠుడైన రాముడు శుద్ధమైన మనస్సుతో సమస్తప్రాణులను ఊరడిస్తూ, ప్రియమైన ప్రవర్తనతో దేశవాసులను ఆకట్టుకుంటాడు. అతడు సత్యంతో లోకాలను, దానంతో ద్విజులను, సేవతో గురువులను, యుద్ధంలో ధనుస్సుతో శత్రువులను జయిస్తాడు. సత్యం, దానం, తపస్సు, త్యాగం, మైత్రి, శౌచం, ఆర్జవం (ఋజుత్వం), విద్య, గురుసేవ — ఇవన్నీ రాఘవునిలో స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఋజుత్వం కలవాడూ, దేవసమానుడూ, మహర్షులతో సమానమైన తేజస్సు గలవాడూ అయిన ఆ రాముని విషయంలో, దేవీ, నువ్వు కీడు ఎలా కోరుకుంటున్నావు?’ ఇక్కడ కవి రాముని గుణాలను నాలుగు విజయాలుగా సంక్షేపిస్తున్నాడు — సత్యంతో, దానంతో, సేవతో, ధనుస్సుతో; ఇదే రాజధర్మపు సంపూర్ణ లక్షణం. ‘ఒక్క నిందగానీ అపవాదుగానీ వినిపించదు’ అనే మాటతో సాక్ష్యశాస్త్రపు పద్ధతిలో నిర్దోషత్వం స్థాపించబడింది — వేలమంది జనంలో ఒక్క నిందకుడైనా దొరకడు అనేది గొప్ప ప్రమాణం. ఇలా రాజు కేవలం స్నేహంతోనే కాకుండా గుణగణనతో రాముని రక్షించాలని కోరుకుంటున్నాడు. ఈ గుణవర్ణన అయోధ్యాకాండ మొదటి రెండు సర్గలలోని గుణవర్ణనతో అనుసంధానమవుతుంది — అక్కడ సభలో పౌరులు చెప్పినదే ఇక్కడ తండ్రి ఏకాంతంలో మళ్ళీ చెబుతున్నాడు. కానీ ఇక్కడ ఒక విశేషం ఉంది — అక్కడ అది స్తుతి, ఇక్కడ సాక్ష్యం. రాజు కేవలం కుమారుని ప్రశంసించడం లేదు, న్యాయసభలో లాగా అతని నిర్దోషత్వాన్ని ప్రమాణపూర్వకంగా నిరూపిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే కైకేయి అతన్ని దండనార్హుడిలా చూస్తోంది. ‘ధ్రువాణి’ (స్థిరమైనవి) అనే పదంతో గుణాల స్థిరత్వం సూచించబడింది — అవి వచ్చిపోయేవి కావు, స్వాభావికమైనవి.
‘సర్వలోకానికీ ప్రియంగా మాట్లాడే అతని నోట ఒక్క అప్రియమైన మాట వచ్చినట్లు నాకు గుర్తులేదు; అలాంటి ప్రియుడైన రామునితో నీ కోసం అప్రియమైన మాట నేనెలా చెప్పగలను? ఎవరిలో క్షమ, తపస్సు, త్యాగం, సత్యం, ధర్మం, కృతజ్ఞత, ప్రాణుల పట్ల అహింస ఉన్నాయో, అతడు లేకుండా నాకు గతి ఏమిటి? కైకేయీ, వృద్ధుడనూ, అంత్యదశకు చేరినవాడనూ, దీనుడనూ, దీనంగా విలపిస్తున్నవాడనూ అయిన నాపై నువ్వు కరుణ చూపాలి. సముద్రమే హద్దుగా గల ఈ భూమిపై లభించేదంతా నీకిస్తాను; నువ్వు మాత్రం కోపానికి లోనుకాకు. కైకేయీ, చేతులు జోడిస్తున్నాను, నీ పాదాలు తాకుతున్నాను; రామునికి శరణంగా ఉండు, ఇక్కడ అధర్మం నన్ను తాకకుండుగాక.’ ఇలా దుఃఖంతో తపిస్తూ, విలపిస్తూ, స్పృహ కోల్పోతూ, తూలిపోతూ, శోకంలో మునిగి, శోకసముద్రానికి ఆవలి తీరాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రార్థిస్తున్న మహారాజుకు రౌద్రురాలైన కైకేయి మరింత రౌద్రమైన మాటతో బదులిచ్చింది. ఇక్కడ రాజు రాజత్వాన్ని విడిచి యాచకత్వాన్నే స్వీకరిస్తున్నాడు — చేతులు జోడించడం, పాదాలు తాకడం, సర్వస్వాన్నీ ఇవ్వజూపడం. ‘రామునికి శరణంగా ఉండు’ అనే విపర్యయం అత్యంత కరుణాజనకం — ఎవరి చేతిలో పిల్లవాణ్ణి అప్పగించాలో, ఆమెయే అతని బహిష్కారాన్ని కోరుతోంది. ‘శోకసముద్రపు ఆవలి తీరం’ అనే రూపకంతో దుఃఖపు అపారత సూచించబడింది; ఆవలి తీరం ఆమె చేతిలోనే ఉంది, కానీ ఆమె దాన్ని ఇవ్వదు. ‘అధర్మం నన్ను తాకకుండుగాక’ అనే మాటతో రాజు తన భయాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ఆయన పుత్రవియోగానికే కాదు, పాపానికి కూడా భయపడుతున్నాడు; ప్రతిజ్ఞాభంగమూ అధర్మమే, పుత్రుని బహిష్కరించడమూ అధర్మమే — రెండువైపులా ఉచ్చే. ఇదే ధర్మసంకటపు అసలైన బాధ, ఇదే ఈ కాండానికి కేంద్రం. కైకేయిది ‘మరింత రౌద్రమైన మాట’ అనడం కవి తీర్పు — రాబోయేది ఇంతకుముందు చెప్పినదానికంటే కూడా క్రూరమైనది. ఈ ఘట్టంతో రాజు పక్షం ముగిసింది; ఇక ముందు కైకేయి సమాధానమే వినిపిస్తుంది.
కైకేయి ఇలా అంది — ‘రాజా, రెండు వరాలిచ్చి మళ్ళీ పశ్చాత్తాపపడితే, వీరా, భూమిపై నీ ధార్మికత్వాన్ని గురించి ఎలా చెప్పుకుంటావు? అనేకమంది రాజర్షులు నీతో కలిసి ధర్మచర్చ చేసేటప్పుడు, ధర్మజ్ఞా, అక్కడ ఏం బదులిస్తావు? ‘ఎవరి అనుగ్రహంతో నేను జీవిస్తున్నానో, ఎవరు నన్ను కాపాడిందో, ఆ కైకేయికిచ్చిన ప్రతిజ్ఞను నేను అబద్ధం చేశాను’ అని చెబుతావా? నరాధిపా, ఈ రోజే వరమిచ్చి మళ్ళీ వేరే మాటలు మాట్లాడుతున్న నువ్వు రాజులందరికీ కళంకం తెస్తావు. శైబ్యుడు డేగ-పావురం వృత్తాంతంలో తన మాంసాన్నే ఆ పక్షికి ఇచ్చాడు; అలర్కుడు తన రెండు కళ్ళనూ దానం చేసి ఉత్తమగతిని పొందాడు. సముద్రుడు ఒప్పందం చేసుకుని తీరాన్ని దాటడు — పూర్వవృత్తాంతాలను గుర్తుచేసుకుని నువ్వు ఒప్పందాన్ని అబద్ధం చేయకు. నువ్వేమో ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, రాముని రాజ్యాభిషిక్తుణ్ణి చేసి, కౌసల్యతో నిత్యం సుఖించాలని కోరుకుంటున్నావు, దుర్బుద్ధీ.’ ఇక్కడ కైకేయి సత్యధర్మాన్నే ఆయుధంగా మలచుకుంటోంది — శైబ్యుడు, అలర్కుడు, సముద్రుడు అనే మూడు ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలను చూపి ఆమె రాజు వెనుదిరిగే దారిని మూసివేస్తోంది. ఈ ఉదాహరణలు త్యాగానికి సంబంధించినవి, పుత్రబహిష్కారానికి కాదు; కానీ ఆమె మాటను మాత్రమే పట్టుకుంటుంది, అర్థాన్ని కాదు. చివరకు ఆమె రాజు స్వచ్ఛమైన స్నేహాన్ని కూడా ‘సుఖించాలని కోరుకుంటున్నావు’ అని కామరూపంగా కలుషితం చేస్తుంది — ఇదే దుర్జనుల మాటతీరు. ఈ ఉదాహరణలలో పెద్ద వైషమ్యం ఉంది — శైబ్యుడూ అలర్కుడూ తమ సొంత మాంసాన్నీ కళ్ళనూ ఇచ్చారు, ఇతరులవి కాదు; సముద్రుడు కూడా తన సొంత మర్యాదనే కాపాడుకుంటాడు. కైకేయి మాత్రం రాజు కుమారుణ్ణే యాచిస్తోంది — ఇది స్వత్యాగం కాదు, పరపీడనం. ఈ వైషమ్యాన్ని రాజు ముందు బయటపెట్టడు, ఎందుకంటే ఆ సమయంలో ఆయన వివేకశూన్యుడు; కానీ పాఠకుడు దాన్ని స్వయంగానే గమనిస్తాడు — ఇదే కవి నైపుణ్యం. ‘కేకయరాజనందిని’ అనే వంశగౌరవాన్ని కూడా ఆమెయే ఇక్కడ కళంకితం చేసిందని రాజు ముందు చెబుతాడు.
‘అధర్మమైనా ధర్మమైనా కానీ, సత్యమైనా అసత్యమైనా కానీ — నువ్వు నాకిచ్చిన మాటకు ఉల్లంఘన లేదు. రాముడు అభిషిక్తుడైతే, నేను ఈ రోజే నీ ఎదుటనే అధికంగా విషం తాగి, నువ్వు చూస్తుండగానే మరణిస్తాను. రాముని తల్లి ఇతరుల నమస్కారాలను స్వీకరిస్తుండగా ఒక్కరోజైనా నేను చూడవలసి వస్తే, నాకు మరణమే మేలు. మనుజాధిపా, భరతుని మీదా, నా మీదా ఒట్టు పెట్టి చెబుతున్నాను — రాముని బహిష్కారం తప్ప మరి దేనితోనూ నేను తృప్తిపడను.’ ఇంత మాట చెప్పి కైకేయి ఆగిపోయింది; విలపిస్తున్న రాజుకు ఆమె ఇక ఏమీ బదులు చెప్పలేదు. ఇక్కడ మూడు అస్త్రాలు క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి — ధర్మాధర్మాల పట్ల ఉపేక్ష, ఆత్మహత్య బెదిరింపు, ఒట్టు. ‘నమస్కారాలను స్వీకరిస్తుండగా’ అనే మాటతో ఆమె అసలు బాధ బయటపడుతుంది — ఆమె రామునిపై ద్వేషం గలది కాదు, కౌసల్యకు దక్కే గౌరవాన్ని సహించలేనిది; అసూయే మూలం, నీతి కాదు. చివరకు మౌనమే ఆమె అత్యంత బలమైన అస్త్రం; బదులివ్వనివానితో వాదించడం నిష్ఫలమే. దీనితో సర్గ సగభాగంలోనే కైకేయి మాట ముగిసింది, మిగిలినదంతా రాజు ఒంటరి విలాపమే. ‘ఏమీ బదులు చెప్పలేదు’ అనేది ఈ సర్గలోని గొప్ప మలుపు. సంభాషణ కొనసాగినంతవరకు ఆశ ఉంటుంది; ఎదుటిపక్షం మౌనం వహించినప్పుడు దారి మూసుకుపోతుంది. అందుకే ఇక ముందు రాజు కైకేయితో కాకుండా దాదాపు తనలో తానే మాట్లాడుకుంటాడు; ఆయన మాట సంభాషణ నుండి విలాపంగా మారుతుంది. కవి ఈ కూర్పుతో శ్రోత హృదయంలో నిరాశను క్రమంగా పెంచుతున్నాడు. దీనివల్ల కైకేయి బలం మాటలో కాదు, నిశ్చయంలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉందని తెలుస్తుంది.
రాముని వనవాసం, భరతుని ఐశ్వర్యం అనే కైకేయి ‘పరమశోభనమైన’ మాటను విని, ఇంద్రియాలు కలవరపడిన రాజు ఒక్క క్షణం కైకేయితో ఏమీ మాట్లాడలేదు; రెప్పవేయకుండా ఆయన అప్రియంగా మాట్లాడుతున్న తన ప్రియురాలైన ఆ దేవిని చూస్తూ ఉండిపోయాడు. వజ్రాయుధంలాంటిదీ, హృదయానికి అప్రియమైనదీ, దుఃఖశోకాలతో నిండినదీ అయిన ఆ మాటను విని రాజుకు ఊరట కలగలేదు. దేవి సంకల్పాన్నీ, ఘోరమైన ఆమె ఒట్టునూ తలచుకుని ‘రామా’ అని నిట్టూర్చి ఆయన నరికిన చెట్టులా కూలిపోయాడు. చిత్తం చెదిరి ఉన్మత్తుడిలా, రోగిలా విపరీతంగా, తేజస్సు కోల్పోయిన పాములా ఆ భూపతి అయిపోయాడు. తరువాత దీనంగా, ఆతురంగా ఉన్న మాటతో ఆయన కైకేయితో ఇలా అన్నాడు — ‘అర్థంలా కనిపించే ఈ అనర్థాన్ని నీకెవరు ఉపదేశించారు? భూతం ఆవహించినదానిలా మాట్లాడుతూ నాతో ఇలా అనడానికి నీకు సిగ్గు లేదా? నీ శీలానికి పట్టిన ఈ వ్యసనాన్ని నేను ఇంతకుముందు ఎరుగను.’ ఇక్కడ ‘పరమశోభనం’ అనేది విపరీతలక్షణ — అత్యంత అశోభనమైనదాన్నే వ్యంగ్యంగా శోభనమని చెప్పడం. ‘రెప్పవేయకుండా చూశాడు’ అనేది మూగబోయిన విస్మయపు చిత్రణ; మాట లేదు, దృష్టి మాత్రమే మిగిలింది. ‘అర్థంలా కనిపించే అనర్థం’ అనే రెండు పదాలతో కవి మోహపు స్వరూపాన్ని చూపుతున్నాడు — అనర్థం అర్థరూపంలో భాసిస్తుంది, ఇదే విపరీతబుద్ధి. ‘నరికిన చెట్టులా’ అనే ఉపమానం రాజు స్థితిని సమగ్రంగా సంక్షేపిస్తుంది — చెట్టు వేరుతో బంధింపబడి ఉన్నంతవరకు నిలుస్తుంది; వేరు తెగితే కూలిపోతుంది. రాముడే దశరథునికి వేరు; అతని వియోగం నిశ్చయమవగానే రాజు కూలిపోయాడు. ‘తేజస్సు కోల్పోయిన పాము’ అనేది ఇంతకుముందు ‘మంత్రాలతో కట్టిన పాము’ అనే ఉపమానపు వికాసం — మొదట నిరోధించబడింది, ఇప్పుడు విషమే లేకుండాపోయింది; క్రమంగా సమస్త సామర్థ్యమూ పోయింది. ‘రెప్పవేయకుండా చూశాడు’ అనేది చిత్రకారుడు గీసిన బొమ్మలా ఉంది — స్తంభించిన దృష్టి, నిలిచిపోయిన వాక్కు.
‘చిన్నతనంలో నీకున్న శీలం ఇప్పుడు పూర్తిగా విపరీతమైనట్లు నాకు కనిపిస్తోంది. నీకు ఎక్కడినుండి భయం పుట్టింది, ఇలాంటి వరాన్ని కోరుకుంటున్నావు — భరతుడు రాజ్యంలో కూర్చోవాలి, రాఘవుడు వనంలో ఉండాలి అని? క్రూరురాలా, పాపసంకల్పం గలదానా, నీచురాలా, దుష్కార్యాలు చేసేదానా, భర్తకూ, లోకానికీ, భరతునికీ ప్రియమైనది చేయాలని కోరుకుంటే, ఈ భావాన్నీ ఈ అసత్యాన్నీ విడిచిపెట్టు. నాలోగానీ రామునిలోగానీ నువ్వు ఏ దుఃఖకారణాన్ని, ఏ తప్పును చూస్తున్నావు? రాముడు లేకుండా భరతుడు ఏ విధంగానూ రాజ్యంలో ఉండడు; నేనైతే అతన్ని ధర్మవిషయంలో రామునికంటే కూడా బలవంతునిగా భావిస్తాను. ‘వనానికి వెళ్ళు’ అని చెప్పగానే గ్రహణం పట్టిన చంద్రునిలా వెలవెలబోయే రాముని ముఖాన్ని నేనెలా చూడగలను?’ ఇక్కడ రాజు భరతుని పక్షాన్నే తీసుకుంటున్నాడు — ఎవరి కోసం వరం అడగబడిందో, అతడే దాన్ని అంగీకరించడని. ‘ధర్మవిషయంలో రామునికంటే కూడా బలవంతుడు’ అనేది తండ్రి ఔదార్యం — ఆయన మరొక కుమారుని తక్కువగా భావించడు; తల్లి పక్షపాతం తండ్రి సమదృష్టికే విరుద్ధంగా ఉంది. గ్రహణం పట్టిన చంద్రుని ఉపమానం మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది, ఇది పదవ సర్గలో రాజు గృహప్రవేశ సమయంలో కూడా ఉంది; అప్పుడు అది రాజుకు సంబంధించినది, ఇప్పుడు రామునికి — గ్రహణం క్రమంగా వంశమంతటినీ ఆవరిస్తోంది. ఇక్కడ రాజు మళ్ళీ మళ్ళీ ‘ఇంతకుముందు’, ‘చిన్నతనంలో’ అని కాలభేదాన్ని చూపుతున్నాడు — ఒకప్పుడు ఉన్నది ఇప్పుడు లేదు. ఇదే ఆయన వేదన — ఆయన కొత్త శత్రువును చూడలేదు, చిరపరిచితురాలైన ప్రియురాలి అంతరంగంలోనే శత్రువును చూశాడు. ‘నాలోగానీ రామునిలోగానీ ఏ దుఃఖకారణాన్ని, ఏ తప్పును చూస్తున్నావు’ అనే ప్రశ్న జవాబులేనిదిగానే మిగిలిపోతుంది; ఎందుకంటే కారణం దోషంలో లేదు, లోభంలోనే ఉంది. ‘ఇలాంటి వరం’ అనే మాటలో వరశబ్దం ఇక్కడ వ్యంగ్యంగా శాపాన్నే సూచిస్తోంది.
‘మిత్రులతో కలిసి నిశ్చయించిన నా సుకృతమైన ఆ నిర్ణయం, శత్రువులు దెబ్బతీసిన సేనలా వెనుదిరిగిపోవడాన్ని నేనెలా చూడగలను? నానాదిక్కుల నుండి వచ్చిన రాజులు నన్ను ఏమంటారు — ‘అయ్యో, ఈ ఇక్ష్వాకువంశీయుడు బాలిశుడు, అయినా ఇంతకాలం రాజ్యం చేశాడు’ అనరా? అనేకమంది వృద్ధులూ, గుణవంతులూ, బహుశ్రుతులూ కాకుత్స్థుని గురించి అడిగినప్పుడు నేను ఇక్కడ ఏమని చెప్పగలను? ‘కైకేయి వేధించగా నేను కుమారుని వనానికి పంపాను’ అని నిజం చెబితే, అది (నా పూర్వప్రతిజ్ఞ) అసత్యమవుతుంది. రాఘవుడు వనానికి వెళ్ళాక కౌసల్య నన్ను ఏమంటుంది? ఇంతటి అప్రియం చేసి నేను ఆమెకు ఏం బదులు చెప్పగలను? కౌసల్య దాసిలా, సఖిలా, భార్యలా, సోదరిలా, తల్లిలా ఎల్లప్పుడూ నన్ను సేవిస్తుంది; నా ప్రియాన్ని కోరేదీ, ప్రియపుత్రుడు గలదీ, ప్రియంగా మాట్లాడేదీ, సత్కారానికి అర్హురాలూ అయిన ఆ దేవిని నీ కారణంగా నేను ఎన్నడూ సత్కరించలేదు. ఇప్పుడు నీ పట్ల నేను చేసిన సుకృతమే నన్ను తపింపజేస్తోంది.’ ఇక్కడ రాజు మూడు న్యాయస్థానాలను ఊహించుకుంటున్నాడు — రాజుల సభ, వృద్ధుల ప్రశ్న, కౌసల్య మౌనం; అన్నిచోట్లా ఆయన దగ్గర జవాబు లేదు. ‘కౌసల్యను సత్కరించలేదు’ అనే ఆత్మదోషస్వీకారం ఈ విలాపపు సత్యతను పెంచుతుంది — ఆయన కైకేయిని మాత్రమే నిందించడం లేదు, తన పక్షపాతాన్ని కూడా స్మరిస్తున్నాడు. ఇక్కడ ‘వెనుదిరిగిన సేనలా’ అనే ఉపమానం రాజనీతి క్షేత్రం నుండి తీసుకోబడింది — విజయోన్ముఖమైన సేన అకస్మాత్తుగా పరాఙ్ముఖమైనట్లు, దాదాపు సిద్ధించిన అభిషేకసంకల్పం విపరీతమైపోయింది. అంతేకాక కౌసల్య చేసే ఐదు రకాల సేవ (దాసి, సఖి, భార్య, సోదరి, తల్లి) అనే గణన ఎంతో హృద్యంగా ఉంది; ఇంత సేవ చేసినా ఆమె ఉపేక్షించబడిందని తలచుకుని రాజు తన అన్యాయాన్నే స్వీకరిస్తున్నాడు. ఈ ఆత్మనిర్ణయం విలాపపు గౌరవాన్ని పెంచుతుంది. ‘సుకృతమైన నిర్ణయం’ అనేది రాజు పూర్వనిర్ణయానికి ప్రశంస, అది ఇప్పుడు వ్యర్థమైపోయింది.
‘అపథ్యమైన కూరలతో కూడిన అన్నం తిన్న రోగిని బాధించినట్లు అది నన్ను బాధిస్తోంది. రామునికి జరిగిన అవమానాన్నీ, అతని వనప్రయాణాన్నీ చూసి భయపడిన సుమిత్ర నన్నెలా నమ్ముతుంది? అయ్యో, వైదేహి దీనంగా రెండు అప్రియాలను వింటుంది — నేను మరణించానని, రాముడు వనాన్ని ఆశ్రయించాడని. హిమవత్పర్వతపు పార్శ్వంలో కిన్నరుని కోల్పోయిన కిన్నరిలా ఆమె శోకిస్తూ నా ప్రాణాలను క్షీణింపజేస్తుంది. మహావనంలో నివసిస్తున్న రాముని, రోదిస్తున్న మైథిలిని చూశాక నేను చాలాకాలం జీవించాలని ఆశించను. నువ్వు మాత్రం తప్పక విధవవై కుమారునితో కలిసి రాజ్యం చేస్తావు. రూపవంతమైనదీ కానీ విషం కలిపినదీ అయిన మద్యాన్ని తాగిన మనిషిలా, అసతివైన నిన్ను నేను అత్యంత సతివని, సతివని నిశ్చయించుకున్నాను. అబద్ధపు ఊరడింపు మాటలతో ఊరడిస్తూ నువ్వు మాట్లాడావు; వేటగాడు పాటతో జింకను ఆకట్టుకుని చంపినట్లు నువ్వు నన్ను చంపావు. సజ్జనులు నన్ను కొడుకును అమ్ముకున్న అనార్యుడని, కల్లు తాగిన బ్రాహ్మణుని లాగా, తప్పక వీధుల్లో దూషిస్తారు. అయ్యో దుఃఖం, అయ్యో కష్టం — నీ మాటలను భరించవలసి వస్తోంది! పూర్వజన్మలో చేసిన అశుభకర్మ ఫలంలా ఇలాంటి దుఃఖం దాపురించింది. పాపినైన నేను, పాపాత్మురాలా, నిన్ను చాలాకాలం కాపాడాను — తెలియక సంపాదించుకున్న ఉరితాడును కాపాడినట్లు. నీతో సుఖిస్తూ నేను నిన్ను మృత్యువని గుర్తించలేదు — బాలుడు ఏకాంతంలో చేత్తో నల్లత్రాచును తాకినట్లు నిన్ను తాకాను.’ ఇక్కడ ఉపమానాలన్నీ విషానికీ, బంధనానికీ, వేటకూ సంబంధించినవే — మద్యం, ఉచ్చు, తాడు, నల్లత్రాచు; అంతటా మోహంలోనే మృత్యువు దాగి ఉందని భావం. రాజు విలాపంలో సీత ప్రస్తావన ఇక్కడ మొదటిసారిగా వస్తోంది, ఇది ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది — రాజు కుమారుని క్లేశాన్నే కాకుండా కోడలి క్లేశాన్ని కూడా ఆలోచిస్తున్నాడు. కిన్నరి-కిన్నరుల ఉపమానం వనవాసపు వియోగరూపాన్ని సూచిస్తోంది. ‘కొడుకును అమ్ముకున్నవాడు’ అనేది లోకనిందలో అతి కఠినమైన రూపం — కొడుకును అమ్మేవాడు కల్లు తాగిన బ్రాహ్మణునితో సమానుడు అనే స్మృతివచనమే ఇక్కడ ప్రతిధ్వనిస్తోంది; రాజు తనకు తానే శిక్ష ప్రకటించుకుంటున్నాడు. ఈ ఉపమానాలన్నీ గృహస్థజీవితం నుండే తీసుకోబడ్డాయి, అందుకే అవి శ్రోత హృదయాన్ని నేరుగా తాకుతాయి.
‘అలాంటి నన్ను జీవలోకం తప్పక నిందిస్తుంది, ఎందుకంటే దురాత్ముడనైన నేను మహాత్ముడైన ఆ కుమారుని తండ్రిలేనివానిగా చేశాను. ‘అయ్యో, రాజు దశరథుడు బాలిశుడు, కామాత్ముడు, స్త్రీ కోసం ప్రియపుత్రుని వనానికి పంపుతున్నాడు’ అని జనం అంటారు. వేదాధ్యయనంతో, బ్రహ్మచర్యంతో, గురువుల సేవతో కృశించిన అతడు, భోగాలు అనుభవించవలసిన సమయంలో మళ్ళీ మహాకష్టాన్ని పొందుతాడు. నా కుమారుడు మరో మాట బదులు చెప్పగలవాడు కాదు; ‘వనానికి వెళ్ళు’ అంటే ‘సరే’ అని మాత్రమే అంటాడు. ‘వనానికి వెళ్ళు’ అని ఆజ్ఞాపించినప్పుడు రాఘవుడు ఎదురుతిరిగితే అది నాకు ప్రియమే — కానీ నా వత్సుడు అలా చేయడు. రాఘవుడు వనానికి చేరాక, సర్వలోకమూ ఛీకొట్టిన, క్షమింపరాని నన్ను మృత్యువు యమలోకానికి తీసుకుపోతుంది. నేను మరణించి, రాముడు వనానికి వెళ్ళాక, మిగిలిన నా ప్రియజనంపై నువ్వు ఏ పాపం తలపెడతావు? కౌసల్య నన్నూ, రామునీ, ఇద్దరు కుమారులనూ కోల్పోతే, దుఃఖాలను సహించలేక ఆమె కూడా నన్నే అనుసరిస్తుంది. కౌసల్యనూ, సుమిత్రనూ, నన్నూ ముగ్గురు కుమారులతో సహా నరకంలోకి తోసి, కైకేయీ, నువ్వు సుఖంగా ఉండు. నేనూ రాముడూ విడిచిపెట్టిన, గుణాలతో సత్కరించబడిన, శాశ్వతమైన, కలత చెందని ఇక్ష్వాకువంశాన్ని — కల్లోలితమైన దాన్ని — నువ్వు పాలిస్తావు. రాముని బహిష్కారం భరతునికి ప్రియమైతే, ఆయువు తీరిన నాకు భరతుడు ప్రేతకర్మలు చేయకుండుగాక.’ ఇక్కడ ‘సరే అని మాత్రమే అంటాడు’ అనే మాట అత్యంత కరుణాజనకం — కుమారుని ఆజ్ఞాపాలనే తండ్రి దుఃఖానికి కారణం; అతడు ఎదురుతిరిగితే రాజు విముక్తుడవుతాడు. ఈ ఘట్టంలో రాజు దృష్టి భవిష్యత్తు వైపు సాగుతుంది — తన మరణాన్నీ, కౌసల్య అనుగమనాన్నీ, వంశపు కల్లోలాన్నీ కళ్ళెదుట చూస్తున్నట్లు చూస్తున్నాడు. ‘నరకంలోకి తోసి సుఖంగా ఉండు’ అనే వ్యంగ్యం అతి తీవ్రమైనది; ఆమె కోరే సుఖం అందరి నరకంతోనే కొనవలసి ఉంటుందని. చివర ‘ప్రేతకర్మలు చేయకుండుగాక’ అనే మాట తండ్రి విధించే చివరి శిక్ష — తండ్రికి అంత్యక్రియలు చేసే అవకాశం కూడా దక్కని కుమారుని జన్మే నిష్ఫలం. ‘ఆకులం’ (కల్లోలితం) అనే విశేషణంతో వంశపు రాబోయే స్థితి ఒక్క మాటలోనే సూచించబడింది.
‘రాజపుత్రీ, దైవవశాత్ నువ్వు నా ఇంట నివసించావు; లోకంలో నాకు సాటిలేని అపకీర్తీ, తప్పని అవమానమూ కలుగుతాయి, సమస్తప్రాణులలోనూ పాపం చేసినవానికి కలిగే చిన్నచూపూ కలుగుతుంది. రథాలపైనా ఏనుగులపైనా గుర్రాలపైనా మాటిమాటికీ ప్రయాణిస్తూ సంచరించిన ప్రభువు, నా వత్సుడు రాముడు, మహారణ్యంలో కాలినడకన ఎలా తిరుగుతాడు? భోజనసమయంలో కుండలాలు ధరించిన వంటవాళ్ళు ఉత్సాహంగా ‘నేను ముందు, నేను ముందు’ అని పోటీపడుతూ పానభోజనాలు వండేవారో, ఆ నా కుమారుడు వగరు, చేదు, కారపు అడవి ఆహారాన్ని తింటూ ఎలా జీవిస్తాడు? విలువైన వస్త్రాలు ధరించేవాడూ, చిరకాలం సుఖానికి అలవాటుపడినవాడూ అయిన ఆ రాముడు కాషాయవస్త్రం ఎలా ధరిస్తాడు? రాముని అరణ్యగమనం, భరతుని అభిషేకం — ఇలాంటి ఈ దారుణమైన మాట ఎవరిచేత పలికించబడింది? శఠులూ, స్వార్థపరులూ అయిన స్త్రీలకు ఛీ! నేను స్త్రీలందరినీ అనడం లేదు, భరతుని తల్లిని మాత్రమే. అనర్థమే స్వభావంగా గలదానా, స్వార్థపరురాలా, క్రూరురాలా, నన్ను పశ్చాత్తాపంలో ముంచడానికే నువ్వు ఇక్కడ నెలకొల్పబడ్డావు. నా వల్ల నువ్వు ఏ అప్రియాన్ని చూస్తున్నావు, లేక హితమే చేసే రామునిలో ఏం చూస్తున్నావు? రాముడు ఆపదలో మునిగిపోవడం చూస్తే తండ్రులు కూడా కుమారులను విడిచిపెడతారు, అనురాగం గల భార్యలు కూడా భర్తలను విడిచిపెడతారు; సమస్త జగత్తే కోపిస్తుంది.’ ఇక్కడ కవి సుఖజీవితానికీ వనవాసానికీ గల వైరుధ్యాన్ని మూడు రూపాలలో చూపిస్తున్నాడు — వాహనం, భోజనం, వస్త్రం; ఈ సామాన్య విషయాల ద్వారానే కష్టం కళ్ళకు కట్టినట్లు అవుతుంది. స్త్రీనింద కూడా వెంటనే సవరించబడింది — ‘అందరినీ కాదు, భరతుని తల్లిని మాత్రమే’ అని; దీనివల్ల శోకంలో కూడా రాజు వివేకం నశించలేదని తెలుస్తోంది. ఇక్కడ ‘దైవవశాత్ నివసించావు’ అనే మాటతో రాజు దోషాన్ని దైవంపైన కూడా మోపుతున్నాడు — మనిషి ప్రయత్నమంతా దైవం చేతనే నిరోధించబడుతుందనేది మహాకావ్యపు ప్రసిద్ధ సిద్ధాంతం. ‘అపూర్వాః’ అనే వంటవాళ్ళ చిత్రం రమణీయమైనది — ఏ వంటవాడు కొత్త వంటకాన్ని ముందుగా నివేదించాలో అని పాచకులు పరస్పరం పోటీపడతారు. అలాంటి సుఖం నుండి వగరు, చేదు, కారపు అడవి ఆహారానికి పతనమే ఇక్కడ వర్ణించబడుతోంది; విరోధం ద్వారానే కరుణరసం పుష్టి చెందుతుంది. ‘బంగారు కుండలాలు ధరించిన వంటవాళ్ళు’ అనే సూక్ష్మ వివరణతో రాజగృహపు ఐశ్వర్యం చూపబడింది.
‘దేవకుమారునిలా అలంకృతుడై వస్తున్న ఆ కుమారుని చూస్తూ నేను ఆనందిస్తాను; చూడగానే మళ్ళీ యువకుడినైనట్లు అవుతాను. సూర్యుడు లేకపోయినా లోకవ్యవహారం సాగవచ్చు, వర్షించే వజ్రధరుడు (ఇంద్రుడు) లేకపోయినా సాగవచ్చు — కానీ ఇక్కడినుండి వెళ్ళిపోతున్న రాముని చూసి ఎవ్వరూ జీవించలేరని నా భావన. నా వినాశనాన్ని కోరేదానినీ, అహితురాలినీ, శత్రువునూ అయిన నిన్ను నా మృత్యువునే ఇంట ఉంచుకున్నట్లు ఉంచుకున్నాను; అయ్యో, మహావిషసర్పిణిని చాలాకాలం ఒడిలో పెట్టుకున్నాను, దానివల్ల మోహంలో పడి హతుడనయ్యాను. నేనూ, రాముడూ, లక్ష్మణుడూ లేని భరతుడు నీతో కలిసి పాలించుగాక; బంధువులనూ, పురాన్నీ, రాష్ట్రాన్నీ నాశనం చేసి నువ్వు నా శత్రువుల ఆనందాన్ని పెంచేదానివి కా. క్రూరమైన నడవడి గలదానా, ఆపదలో దెబ్బకొట్టేదానా, ఇక్కడ ఈ రోజు బలవంతంగా నువ్వు పలుకుతున్న మాటతో నీ పళ్ళు వేయి ముక్కలై నీ నోటినుండి కిందపడవేం? రాముడు ఎన్నడూ కొంచెమైనా అహితమైన, అప్రియమైన మాట అనలేదు; కఠినంగా మాట్లాడడం అతనికి తెలియదు. ఎల్లప్పుడూ గుణాలతో గౌరవింపబడేవాడూ, మనోహరంగా మాట్లాడేవాడూ అయిన రామునిలో నువ్వు దోషాలు ఎలా చెబుతున్నావు? కుమిలిపో, మండిపో, నశించిపో, లేక వేయి ముక్కలుగా పగిలిన భూమిలోకి వెళ్ళిపో — కేకయరాజవంశానికి కళంకమా, నాకు అహితమైన నీ అతిదారుణమైన మాటను నేను పాటించను. కత్తిలాంటిదానా, ఎల్లప్పుడూ అసత్యంగా ప్రియంగా మాట్లాడేదానా, దుష్టభావం గలదానా, సొంతవంశాన్నే నాశనం చేసేదానా, మనోహరం కానిదానా, నా హృదయాన్ని దాని బంధాలతో సహా దహించివేయాలని కోరుకుంటున్న నిన్ను — నిన్ను బతకనివ్వడాన్ని నేను సహించలేను. నాకు జీవితమే లేదు, ఇక సుఖం ఎక్కడిది? ఆత్మవంతులకు కుమారుడు లేకుండా ఆనందం ఏమిటి? దేవీ, నాకు కీడు చేయడం నీకు తగదు; నీ పాదాలు తాకుతున్నాను, నాపై ప్రసన్నురాలివి కా.’ ఇలా ఆ భూపాలుడు అనాథలా విలపిస్తూ, మితిమీరిన ఆ స్త్రీ చేత హృదయంలో పట్టుబడినవాడై, చాపబడిన దేవి రెండు పాదాలనూ అందుకోలేక, రోగిలా కూలిపోయాడు. సర్గ ఇక్కడే ముగుస్తుంది — రాజు నేలపై, వరం చెక్కుచెదరలేదు, రాముని వనవాసం నిశ్చయమైంది. చివరి రెండు శ్లోకాలలో కవి ఛందస్సునే మార్చాడు — అనుష్టుప్కు బదులు దీర్ఘమైన వృత్తాలు (ఉపజాతి, వంశస్థ రకాలు) ప్రయోగించబడ్డాయి, దీనితో విలాపపు గాంభీర్యం శ్రోత చెవికి కూడా తెలుస్తుంది. ‘దేవి పాదాలు అందుకోలేక కూలిపోయాడు’ అనే చివరి చిత్రం కాండమంతటికీ ప్రతీక — రాజు యాచించాలని కోరుకుంటాడు, కానీ యాచించే స్థానాన్ని కూడా అందుకోలేడు; మధ్యనున్న దూరమే మిగిలింది. ‘రోగిలా’ అనే ఉపమానంతో ఆయన శారీరక, మానసిక వైకల్యం ఏకకాలంలో సూచించబడింది. ఈ సర్గ చివరలో ఏ నిర్ణయమూ మారలేదు; కేవలం దుఃఖమే పరిపక్వమైంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥