సర్గ
కైకేయి రెండు వరాలను యాచించడం
ప్రతిజ్ఞాబంధనం, రాముని పేరిట శపథం, దేవాసుర సంగ్రామంలో ఇచ్చిన రెండు వరాలను గుర్తుచేయడం, భరతాభిషేకం, రామునికి పదునాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం యాచించబడడం
మన్మథుని బాణాలతో గుచ్చబడి, కామవేగానికి వశుడైన ఆ భూపాలునితో కైకేయి దారుణమైన మాట పలికింది — ‘దేవా, నన్ను ఎవరూ బాధించలేదు, ఎవరూ అవమానించలేదు. కానీ నాకు ఒక అభిప్రాయం (కోరిక) ఉంది; దానిని నీవు నెరవేర్చాలని కోరుకుంటున్నాను. నీవు అది చేయాలనుకొంటే మొదట ప్రతిజ్ఞ చెయ్యి; ఆ తరువాత నేను కోరుకొన్నది ఏమిటో చెబుతాను.’ ఇక్కడ కైకేయి నేర్పు చూడదగినది — ఆమె మొదట ‘నన్ను ఎవరూ బాధించలేదు’ అని చెబుతూ రాజు శంకను తొలగిస్తుంది; ఆ తరువాత యాచనకు ముందే ప్రతిజ్ఞను గ్రహిస్తుంది, తద్వారా విషయం తెలిశాక రాజు వెనక్కి తగ్గలేడు. ఇదే ఈ సర్గకు కేంద్రమైన కుటిలత్వం. ‘మన్మథుని బాణాలతో గుచ్చబడినవాడు’ అనే విశేషణంతో కవి రాజు అప్పుడు వివేకానికి కాక కామానికి అధీనుడై ఉన్నాడని సూచిస్తున్నాడు; అందుకే ప్రతిజ్ఞ సులభమైంది. అంతేకాక ‘అభిప్రాయం’ అనే సామాన్యమైన పదంతో ఆమె విషయాన్ని దాచుకొంటుంది; దాచబడినదే భయంకరమైనదని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు.
మహారాజు ఆ కైకేయిని చూసి కొంచెం చిరునవ్వు నవ్వుతూ, కామియై, నేలపై ఉన్న ఆమె కేశాలను చేతితో పట్టుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘గర్వితురాలా, మనుజవ్యాఘ్రుడైన రాముడు తప్ప నీకంటె నాకు ప్రియమైన మనుష్యుడు మరొకడు లేడని నీకు తెలియదా? అజేయుడూ, ముఖ్యుడూ, మహాత్ముడూ, నా జీవనానికి ఆధారమూ అయిన ఆ రాఘవుని మీద ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను — నీ మనస్సులో కోరినది చెప్పు.’ ఇక్కడ విడంబన తీవ్రమైనది — ఎవరి పేరు మీద అతడు శపథం చేస్తున్నాడో, అతని వినాశమే ఆమె యాచించబోతోంది. ‘ఈషదుత్స్మయః’ (కొంచెం చిరునవ్వు నవ్వుతూ) అనే పదంతో కవి రాజు నిశ్చింతను ఆవిష్కరిస్తున్నాడు; అతడు దీనిని ఆటగానే భావిస్తున్నాడు. ‘అవలిప్తే’ (గర్వితురాలా) అనే సంబోధన కూడా స్నేహగర్భమైన పరిహాసవచనమే గానీ మందలింపు కాదు. ఇలా శపథం లీలగా గ్రహించబడింది, కానీ ముందు అదే ఛేదించరాని బంధనమవుతుంది; కవి ఇక్కడ అనవధానపు ఫలాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘కేశాలను పట్టుకొని’ అన్నది స్నేహపు చేష్ట, అది ముందు వ్యంగ్యాస్పదమవుతుంది — అతడు సాంత్వనపరుస్తున్నదే అతనిని హతమార్చేది.
‘ఎవరిని ఒక్క ముహూర్తం చూడకపోయినా నేను తప్పక జీవించలేనో, కైకేయీ, ఆ రాముని మీద ప్రమాణం చేసి నీ మాట నెరవేరుస్తానని చెబుతున్నాను. నేనూ, నా కుమారులూ, ఇతరులూ ఎవరిని శ్రేష్ఠునిగా వరిస్తామో, ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముని మీదే ప్రమాణం చేసి నీ మాట నెరవేరుస్తానని చెబుతున్నాను. భద్రా, నా ఈ హృదయాన్ని కూడా తడిమి చూసి నన్ను ఉద్ధరించు; ఇది పరిశీలించి నీవు ఏది మంచిదని భావిస్తావో అది చెప్పు. నాపై నీకున్న బలం చూస్తూ నీవు శంకించడం తగదు; నా పుణ్యకర్మల మీద ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను — నీకు ప్రీతి కలిగిస్తాను.’ మూడుసార్లు శపథం చేసి రాజు తన నిర్బంధాన్ని దృఢం చేసుకొంటున్నాడు. ‘హృదయాన్ని తడిమి చూసి’ అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — అతడు తన అంతరంగాన్నే ఆమె చేతిలో ఉంచుతున్నాడు. అంతరంగాన్ని పరుల చేతిలో ఉంచేవాడు తననే అక్కడ ఉంచుతాడని భావం. ఇదే అతివిశ్వాసపు లోపం, దాని ఫలం సమస్త కాండనూ అనుసరిస్తుంది. శపథాన్ని మూడుసార్లు పునరుక్తి చేయడం రాజు తానే బంధనాన్ని మరింత దృఢం చేసుకొంటున్నాడని చూపుతుంది గానీ కైకేయి అతనిని బంధించడం లేదు. ‘జీవనార్హేణ’ (జీవనానికి ఆధారమైనవాడు) అనే విశేషణం రాముడే రాజు జీవనానికి ఆధారమని సూచిస్తుంది; అది ముందు అక్షరాలా సత్యమవుతుంది.
ఆ దేవి ఆ ప్రయోజనంపైనే మనస్సు నిలిపి ఉంది. వచ్చిన ఆ అవకాశాన్ని చూసి ఆమె నిర్మాధ్యస్థ్యం వల్ల — భరతునిపై పక్షపాతం వల్ల — హర్షం వల్ల, పలకరాని మాట పలికింది. రాజు యొక్క ఆ మాటతో ఎంతో సంతోషించిన ఆమె, వచ్చిన యమునిలా మహాఘోరమైన తన అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించింది. ‘నిర్మాధ్యస్థ్యాత్’ అనే పదం సూక్ష్మమైనది — మాధ్యస్థ్యం అంటే సమదృష్టి; దాని అభావమే వీటన్నిటికీ మూలం. తల్లి కుమారులందరిపై సమంగా ఉన్నంతవరకు కులం క్షేమంగా ఉంటుంది; ఆమె పక్షం వహించినప్పుడే అనర్థం పుడుతుంది. ‘వచ్చిన యమునిలా’ అనే ఉపమానంతో కవి మాట యొక్క ఫలాన్నే ముందుగా సూచిస్తున్నాడు — ఈ మాట కేవలం కఠినమైనది కాదు, మృత్యురూపమైనది; అది దశరథుని ప్రాణాలనే హరిస్తుందని ముందు కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ సర్గ మధ్యభాగంలోనే కవి ఇది యాచన కాదనీ, దండాజ్ఞయే అనీ సూచిస్తున్నాడు.
‘నీవు క్రమంగా శపథం చేస్తున్నావు, నాకు వరం ఇస్తున్నావు — దానిని ఇంద్రుడు మొదలైన ముప్పది ముగ్గురు దేవతలు వినుగాక. చంద్రసూర్యులు, ఆకాశం, గ్రహాలు, రాత్రీ పగలూ, దిక్కులు, జగత్తు, ఈ భూమి, గంధర్వులతో రాక్షసులతో సహా, రాత్రి సంచరించే భూతాలు, ఇళ్ళలోని గృహదేవతలు, ఇంకా ఇతర ప్రాణులు — అన్నీ నీ మాటను తెలుసుకొనుగాక. సత్యసంధుడూ, మహాతేజస్వీ, ధర్మజ్ఞుడూ, సత్యం పలికేవాడూ, శుచి అయిన ఈ రాజు నాకు వరం ఇస్తున్నాడు — దానిని దేవతలందరూ వినుగాక.’ ఇలా ఆ దేవి మహాధనుర్ధారి అయిన అతనిని పట్టుకొని, ప్రశంసించి, ఆ తరువాత కామమోహితుడైన ఆ వరదాతతో ఇలా అన్నది. ఇక్కడ కైకేయి లౌకికమైన సాక్ష్యవిధినే అనుసరిస్తోంది — ఒప్పందంలో సాక్షులను నిలిపినట్లు ఆమె దేవతలను నిలుపుతోంది, తద్వారా రాజు తరువాత కాదనలేడు. ‘అభిశస్య’ (ప్రశంసించి) అన్నది ప్రశంసే, కానీ వాస్తవానికి ఉచ్చును బిగించడమే. దేవతలను సాక్షులుగా చేయడం ద్వారా కైకేయి తన యాచనను ధర్మరూపంతో అలంకరిస్తోంది; అది అధర్మాన్ని కప్పిపుచ్చడమే.
‘రాజా, పూర్వం ఆ దేవాసుర యుద్ధంలో జరిగినది గుర్తుచేసుకో — అక్కడ శత్రువు నిన్ను పడగొట్టాడు, నీ ప్రాణం మాత్రమే మిగిలి ఉంది. అక్కడ, దేవా, రాత్రంతా మేల్కొని ప్రయత్నించి నేను నిన్ను రక్షించినందుకు నీవు నాకు రెండు వరాలు ఇచ్చావు. దేవా, భూపాలా, రఘునందనా, ఇచ్చిన ఆ రెండు వరాలను నేను నీ దగ్గరే నిక్షేపంగా (దాచి ఉంచిన సొత్తుగా) ఉంచాను; వాటినే నేను ఇప్పుడు కోరుతున్నాను. ధర్మంగా ప్రతిజ్ఞ చేసి నీవు నాకు వరం ఇవ్వకపోతే, నీచేత అవమానించబడిన నేను ఈ రోజే ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను.’ ఇలా అప్పుడు కేవలం మాటలతోనే కైకేయి రాజును తన వశం చేసుకొంది; అతడు మృగం వలె తన వినాశం కోసం ఉచ్చులోకి దూకాడు. ‘నిక్షేపం’ అనే పదం ఇక్కడ న్యాయశాస్త్రం నుండి గ్రహించబడింది — దాచి ఉంచిన సొత్తును కాదనడం సాధ్యం కాదు. మరణభయ ప్రదర్శనమే చివరి అస్త్రం. మృగోపమానంతో కవి చూపుతున్నాడు — ఉచ్చు అతని దగ్గరకు రాలేదు, రాజే దానిలోకి దూకాడు; ఇది కేవలం మాటలతో జరిగిన బంధనం. దీనితో, హృదయం కలుషితమైతే పూర్వం చేసిన ఉపకారాన్ని గుర్తుచేయడాన్ని కూడా అస్త్రంగా ప్రయోగించవచ్చని సూచించబడుతోంది. ‘మేల్కొని ప్రయత్నించి’ అనే పదాలతో ఆమె తన శ్రమను మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది, తద్వారా కృతజ్ఞతయే ఋణరూపంగా పరిణమిస్తుంది.
అప్పుడు ఆమె కామమోహితుడైన ఆ వరదాతతో ఇలా అన్నది — ‘దేవా, మహీపతీ, అప్పుడు నీవు ఇచ్చిన రెండు వరాలు ఇప్పుడు ఇవ్వాలి. వాటిని నేను ఇప్పుడే చెబుతాను, నా మాట విను. రాఘవుని కోసం ఏ అభిషేక సన్నాహం ఏర్పాటు చేయబడిందో, ఇదే అభిషేకంతో నా భరతుడు అభిషేకించబడాలి. దేవాసుర యుద్ధంలో ప్రీతుడవైన నీవు నాకు ఇచ్చిన రెండవ వరానికి ఇప్పుడు సమయం వచ్చింది — తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు ధీరుడైన రాముడు నారచీరలూ జింకచర్మమూ ధరించి తాపసుడై దండకారణ్యాన్ని ఆశ్రయించాలి; భరతుడు ఈ రోజే కంటకాలు లేని యౌవరాజ్యాన్ని పొందాలి. ఇదే నా పరమ కామం; ఇచ్చిన వరాన్నే కోరుకొంటున్నాను. ఈ రోజే అడవికి వెళ్తున్న రాఘవుని నేను చూడాలి. రాజరాజువైన నీవు సత్యప్రతిజ్ఞుడవు కమ్ము; కులాన్నీ, శీలాన్నీ, జన్మనూ రక్షించుకో. పరలోకవాసంలో సత్యవచనమే మనుష్యులకు సాటిలేని హితమని తపోధనులు చెబుతారు.’ చివరలో ఆమె ధర్మశాస్త్రాన్నే ఉదహరిస్తుంది — అధర్మమైన యాచనలను సత్యం పేరుతో సమర్థిస్తుంది; ఇదే అధర్మపు అత్యంత ప్రబలమైన రీతి. ఇలా సర్గ యాచనతో మొదలై సత్యశాస్త్రంతో ముగుస్తుంది; జవాబు మాత్రం తరువాతి సర్గలో దశరథుని విలాపంలోనే లభిస్తుంది. ‘ఈ రోజే వెళ్తున్న అతనిని చూడాలి’ అనే తొందర ఆమె నిష్ఠురతను ప్రకటిస్తుంది — ఆమె కేవలం ఫలాన్నే కోరడం లేదు, దానిని తన కళ్ళతో చూడాలని కూడా కోరుతోంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥