సర్గ
రావణుడు ఆకాశమార్గంలో సీతను అపహరించడం
జటాయువును చూసి సీత విలాపం, జుట్టు పట్టి లాగడం, ఆకాశంలో సీత శోభావర్ణన, ఆభరణాలు రాలిపడడం, ప్రకృతి శోకం
రావణునిచే నేలకూలిన గృధ్రరాజును చూసి చంద్రముఖి అయిన సీత మిక్కిలి దుఃఖంతో విలపించింది. ‘నిమిత్తాలూ, లక్షణాలూ, స్వప్నాలూ, పక్షుల స్వరమూ దర్శనమూ — ఇవి మనుష్యుల సుఖదుఃఖాలలో తప్పక కనిపిస్తాయి; అయినా, ఓ రామా, నీకు వచ్చిన మహావిపత్తును నువ్వు నిశ్చయంగా తెలుసుకోవడం లేదు. ఓ కాకుత్స్థా, నా కోసమే ఈ మృగపక్షులు అశుభాన్ని సూచిస్తూ పరుగెత్తుతున్నాయి. ఇతడైతే దయతో నన్ను రక్షించడానికి ఇక్కడికి వచ్చాడు; నా దురదృష్టం వల్లనే ఈ పక్షి హతుడై నేలపై పడి ఉన్నాడు.’ ఇక్కడ సీత శోకం ఆత్మనిందగా పరిణమిస్తుంది — ఆమె రావణుణ్ణి దూషించదు, దైవాన్నీ దూషించదు, తన దురదృష్టాన్నే కారణంగా భావిస్తుంది; ఇది సాధ్వీమణుల స్వభావం. ‘తారాధిపముఖీ’ (చంద్రముఖి) అనే విశేషణం విరోధాలంకారాన్ని పుట్టిస్తుంది — చంద్రముఖి అయిన ఆమె కన్నీళ్ళతో నిండి ఉంది. శకునశాస్త్రాన్ని ప్రస్తావించడం ద్వారా కవి సూచిస్తాడు — నిమిత్తాలు ఎల్లప్పుడూ కలుగుతాయి, కానీ వాటిని తెలుసుకోగలవాడే రక్షించగలడు; రాముడు మాత్రం దూరంలో మృగాన్ని వెంబడిస్తున్నాడు. ‘వినిహతమ్’ (నేలకూలినవాడు) అనే పదం రెండు విధాలుగా ధ్వనిస్తుంది — జటాయువు శరీరం హతమైంది, సీత ఆశ కూడా హతమైంది. రెండవ శ్లోకంలో శకునశాస్త్రంలోని ఐదు అంగాలు లెక్కించబడ్డాయి — నిమిత్తం, లక్షణం, స్వప్నం, పక్షిస్వరం, దర్శనం; దీనితో కవి లౌకిక విశ్వాసాన్నే ఆశ్రయించి కరుణను పెంచుతాడు. ‘నా కోసమే మృగపక్షులు పరుగెత్తుతున్నాయి’ అనే వాక్యంలో సీత తానే అపశకునాలకు కారణమని భావిస్తుంది — ఆత్మనిందకు పరాకాష్ఠ. ‘కృపయా … సంగతః’ (దయతో … వచ్చాడు) అనే పదాలతో జటాయువు మరణం యుద్ధఫలం కాదు, దయకు ఫలం అని స్థాపించబడింది; కనుక సీత శోకం కృతజ్ఞతతో కలిసినది. ఈ భావభంగిమయే ముందు రాముని సమక్షంలో జటాయువు గొప్పతనాన్ని స్థాపిస్తుంది. ఇక్కడ ‘రామా’ అనే సంబోధన దూరంలో ఉన్నవానిని ఉద్దేశించినది — ఆయనను చూస్తున్నట్లే ఆమె మాట్లాడుతుంది; విరహంలో కూడా సంభాషణే ఆశ్రయం. నాలుగవ శ్లోకంలో ‘శేతే’ (పడి ఉన్నాడు) అనే వర్తమానకాలంతో జటాయువు దశ కేవలం చెప్పబడడం కాదు, కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపబడింది.
‘ఓ కాకుత్స్థా, ఓ లక్ష్మణా, నన్ను రక్షించండి’ అని ఆ సుందరి మిక్కిలి భయంతో, దగ్గరలో ఉన్నవారు వినేటట్లు ఆక్రందించింది. వాడిపోయిన పూలమాలలూ ఆభరణాలూ గల, అనాథలా విలపిస్తున్న వైదేహి వైపు రాక్షసాధిపతి రావణుడు పరుగెత్తాడు. లతలా మహావృక్షాలను కౌగిలించుకొని పెనవేసుకుంటూ ‘వదులు వదులు’ అని పదే పదే అంటున్న ఆమెను అతడు చేరుకున్నాడు. అడవిలో రాముడు లేకుండా ‘రామా రామా’ అని అరుస్తున్న ఆమెను, యముని వంటి అతడు తన జీవితాంతం కోసమే జుట్టు పట్టి పట్టుకున్నాడు. వైదేహి అవమానించబడగానే చరాచరాలతో కూడిన జగత్తంతా మర్యాద తప్పి, గాఢమైన చీకటితో కప్పబడింది. అక్కడ వాయువు వీయలేదు, సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు. పట్టుబడిన సీతను దివ్యదృష్టితో చూసి శ్రీమంతుడైన పితామహుడు ‘కార్యం నెరవేరింది’ అని పలికాడు. దండకారణ్యంలో నివసించే పరమర్షులు ఆమెను చూసి సంతోషించారు, బాధపడ్డారు కూడా — రావణుని వినాశం తనంతట తానే వచ్చిందని గ్రహించి సంతోషం, సీత దశను చూసి బాధ. ఇక్కడ బ్రహ్మదేవుని ‘కృతం కార్యమ్’ (కార్యం నెరవేరింది) అనే మాట కథ అంతటికీ కీలకం — సీతాపహరణమే రావణవధకు నిమిత్తం. ‘యథాంతికే’ (దగ్గరలో ఉన్నవారు వినేటట్లు) అనే పదంతో సీత ఆశ సూచించబడింది — దగ్గరలో ఎవరైనా వింటారేమో అని; కానీ ఎవరూ లేరు. లత ఉపమ (‘లతామ్ ఇవ వేష్టంతీమ్’ — లతలా పెనవేసుకుంటున్న) అత్యంత కరుణాజనకమైనది — లత చెట్టును ఆశ్రయించే బ్రతుకుతుంది; సీత కూడా చెట్లనే ఆశ్రయిస్తుంది, ఎందుకంటే భర్త దూరంలో ఉన్నాడు. ‘జీవితాంతాయ కేశేషు జగ్రాహ’ (జీవితాంతం కోసం జుట్టు పట్టుకున్నాడు) అనే పదాలలో కవి కర్మఫలాన్ని ఆ క్షణంలోనే ప్రకటిస్తాడు — జుట్టు పట్టి లాగడమే రావణుని మరణశాసనం. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సచరాచరం జగత్’ (చరాచరాలతో కూడిన జగత్తు) అని సమస్త విశ్వపు వికారం వర్ణించబడింది — ఒక్క సాధ్వికి జరిగిన అవమానంతో సర్వమర్యాదా నశిస్తుందని భావం. బ్రహ్మ మాట కూడా ఇక్కడే ఉంది, దానివల్ల పాఠకునికి తెలుస్తుంది — ఈ అనర్థం వాస్తవానికి మహత్తరమైన ప్రయోజనానికి ఆరంభం. పదవ శ్లోకంలో వాయువు స్తంభించడం, సూర్యుడు కాంతిహీనుడు కావడం — ఇద్దరు మహాభూత సాక్షులు; దీనితో అధర్మం ప్రకృతిని కూడా వికృతం చేస్తుందని కవి సూచిస్తాడు. ‘ప్రహృష్టాః వ్యథితాః చ’ (సంతోషించారు, బాధపడ్డారు కూడా) అని విరుద్ధమైన రెండు భావాలు ఒకేసారి ఉండడం ఋషుల వివేకాన్నే ప్రకటిస్తుంది.
‘రామా రామా, లక్ష్మణా’ అని రోదిస్తున్న ఆమెను తీసుకొని రాక్షసేశ్వరుడు ఆకాశానికి ఎగిరాడు. కాచిన బంగారు ఆభరణాల రంగు గల అవయవాలతో, పసుపు పట్టువస్త్రం ధరించిన ఆ రాజపుత్రి సౌదామని అనే మెరుపులా ప్రకాశించింది. ఆమె రెపరెపలాడుతున్న పసుపు వస్త్రంతో రావణుడు అగ్నితో మండుతున్న పర్వతంలా మరింత ప్రకాశించాడు. పరమకల్యాణి అయిన వైదేహి యొక్క ఎర్రని, సువాసనగల పద్మదళాలు రావణునిపై వెదజల్లబడ్డాయి. ఆకాశంలో రెపరెపలాడుతున్న ఆమె బంగారు కాంతి గల పట్టువస్త్రం ఎండలో సూర్యుని ఎరుపు సోకిన ఎర్రని మేఘంలా ప్రకాశించింది. రావణుని ఒడిలో ఉన్న ఆమె నిర్మలమైన ముఖం రాముడు లేకుండా — తూడు లేని పద్మంలా — ప్రకాశించలేదు. అందమైన నుదురూ, అందమైన కేశాంతాలూ, పద్మగర్భం వంటి కాంతీ, మచ్చ లేనితనమూ, తెల్లని నిర్మలమైన మెరిసే దంతాలతో అలంకారమూ, అందమైన కన్నులూ గల ఆ ముఖం నల్లని మేఘాన్ని చీల్చుకొని ఉదయించిన చంద్రునిలా అయింది. ఇక్కడ కవి ఉపమానాలను ఆకాశం నుండే తీసుకుంటాడు — మెరుపు, మేఘం, చంద్రుడు, ఎర్రని మేఘం — ఎందుకంటే దృశ్యం కూడా ఆకాశంలోనే జరుగుతోంది; ఈ ఉపమాన సంగతి వర్ణన సౌందర్యాన్ని పెంచుతుంది. ఇక్కడ వర్ణన పూర్తిగా ఉపమామయం. సీత పసుపు వస్త్రమూ రావణుని నల్లని శరీరమూ — ఈ రెండింటి వర్ణవిరోధమే ఉపమానాలన్నిటికీ మూలం: మేఘంలో మెరుపు, నల్లని ఏనుగుపై బంగారు ఒడ్డాణం, ఎర్రని మేఘంలా బంగారు కాంతి గల పట్టువస్త్రం. ‘గిరిర్దీప్త ఇవాగ్నినా’ (అగ్నితో మండుతున్న పర్వతంలా) అనే ఉపమతో రావణుడు కూడా ప్రకాశిస్తున్నాడని చెప్పబడింది — కానీ ఆ శోభ పరాయిది, తెచ్చుకున్నది; అగ్నితో మండే పర్వతం ప్రకాశిస్తుంది, అయినా అది కాలిపోతూనే ఉంటుంది. ‘వినాలమ్ ఇవ పంకజమ్’ (తూడు లేని పద్మంలా) అనే ఉపమ సర్వత్ర ప్రసిద్ధమైనది — తూడు నుండి విడిపోయిన పద్మం శోభను పొందదు; అలాగే రాముని నుండి వేరైన సీత. దీనితో కవి సూచిస్తాడు — సౌందర్యం సంబంధంలోనే నిలుస్తుంది, కేవలం రూపంలో కాదు. ‘తప్తాభరణవర్ణాంగీ’ (కాచిన బంగారు ఆభరణాల రంగు గల అవయవాలు గలది) అనే మొదటి విశేషణమే వర్ణనకు శ్రుతిని స్థాపిస్తుంది — అవయవాలే కాచిన బంగారు రంగులో ఉన్నాయి. ‘పద్మపత్రాణి అభ్యకీర్యంత’ (పద్మదళాలు వెదజల్లబడ్డాయి) అనే శ్లోకంలో సీత అలంకారం నుండి రాలుతున్న పూవులు రావణుణ్ణే కప్పివేస్తాయి — అపహరించేవానిపై అపహరించబడిన ఆమె శోభ.
ఏడుస్తూ, కన్నీళ్ళు తుడుచుకున్న, చంద్రునిలా చూడముచ్చటైన, అందమైన ముక్కు గల, అందమైన ఎర్రని పెదవులు గల, బంగారు కాంతి గల ఆమె ముఖం రాక్షసేంద్రుడు కుదిపివేస్తున్నా, రాముడు లేకుండా పగటిపూట ఉదయించిన చంద్రునిలా ప్రకాశించలేదు. బంగారు వన్నె గల మైథిలి నల్లని శరీరం గల రాక్షసాధిపతిని ఆశ్రయించి నల్లని ఏనుగుపై బంగారు ఒడ్డాణంలా ప్రకాశించింది. పద్మకేసరాల వంటి పసుపు రంగుతో, బంగారు కాంతితో, కాచిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన జనకుని కుమార్తె మేఘంలో ప్రవేశించిన మెరుపులా రావణుని ఆశ్రయించి ప్రకాశించింది. వైదేహి ఆభరణాల ధ్వనితో ఆ రాక్షసేశ్వరుడు గర్జిస్తున్న నిర్మలమైన నల్లని మేఘంలా అయ్యాడు. అపహరించబడుతున్న సీత శిరస్సు నుండి జారిన పూలవాన అన్నివైపులా నేలపై పడింది; అదే పూలవాన రావణుని వేగానికి ఎగిరి మళ్ళీ దశగ్రీవునిపైనే పడింది — మేరుపర్వతం చుట్టూ నిర్మలమైన నక్షత్రమాల తిరిగినట్లు. వైదేహి పాదం నుండి జారిన రత్నాలు పొదిగిన అందె మెరుపుల వలయంలా నేలపై పడింది. చిగురాకుల వంటి ఎరుపు గల వైదేహి నల్లని శరీరం గల రాక్షసేశ్వరుణ్ణి బంగారు నడికట్టు ఏనుగును అలంకరించినట్లు అలంకరించింది. ఇక్కడ సీత శోభ వర్ణించబడింది, కానీ అంతటా ‘రాముడు లేకుండా ప్రకాశించలేదు’ అనే ధ్వని కొనసాగుతుంది. ‘శుశుభే న వినా రామమ్’ (రాముడు లేకుండా ప్రకాశించలేదు) అనేది ధ్రువపదంలా మళ్ళీ మళ్ళీ — ఇరవయ్యవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలలో — ఆవృత్తమవుతుంది; దీనితో కవి వర్ణన మధ్యలోనే విరహమే ముఖ్యమని స్థాపిస్తాడు. పూలవాన వర్ణన రెండు విధాలు — మొదట నేలపై పడడం, తరువాత గాలికి ఎగిరి మళ్ళీ రావణునిపైనే పడడం; దీనితో రావణుని వేగమూ సీత అలంకారభంగమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి. అందె రాలిపడడం తరువాతి కథకు బీజం — ఈ చిహ్నాలే తరువాత రామునికి కనిపిస్తాయి, వాటితోనే దారి తెలుస్తుంది. ‘నక్షత్రమాలా మేరుమ్ ఇవ’ (మేరువు చుట్టూ నక్షత్రమాలలా) అనే ఉపమ రావణుని గొప్పతనాన్ని అంగీకరిస్తుంది, కానీ ‘నగమ్’ (కదలని పర్వతం) అనే పదంతో అచలత్వం కూడా సూచించబడింది — కదలనిది కూలిపోతుంది కూడా. ‘ఘోషేణ … సఘోషః తోయదః’ (ధ్వనితో … గర్జించే మేఘం) అనే శ్లోకంలో శబ్దసామ్యమే ఉపమకు మూలం — ఆభరణాల ఝణఝణ మేఘగర్జనలా. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘పునరేవ’ (మళ్ళీ) అనే పదంతో పూవుల ఆవర్తనమూ, దానితో రావణుని గమనవేగమూ సూచించబడ్డాయి.
తన తేజస్సుతో ఆకాశంలో ప్రకాశిస్తున్న మహోల్కలా ఉన్న ఆ సీతను వైశ్రవణుని తమ్ముడు ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి అపహరించాడు. ఆమె అగ్నివర్ణమైన ఆ ఆభరణాలు ధ్వని చేస్తూ ఆకాశం నుండి క్షీణించి రాలే నక్షత్రాలలా భూమిపై రాలిపడ్డాయి. వైదేహి స్తనాల మధ్య నుండి జారిన, చంద్రకాంతి గల హారం పడుతూ ఆకాశం నుండి జారిన గంగలా ప్రకాశించింది. ఉత్పాతవాయువులకు ఊగిపోతున్న, రకరకాల పక్షిగణాలతో నిండిన, కొమ్మలు కదలుతున్న చెట్లు ‘భయపడకు’ అని పలుకుతున్నట్లున్నాయి. పద్మాలు ధ్వంసమై, చేపలూ జలచరాలూ భయపడిన కొలనులు ఉత్సాహం కోల్పోయిన మైథిలిని తమ సఖిని తలచి శోకించినట్లు శోకించాయి. అన్నివైపుల నుండి గుమిగూడిన సింహాలూ పులులూ మృగాలూ పక్షులూ రోషంతో సీత నీడను అనుసరిస్తూ వెంట పరుగెత్తాయి. జలపాతాలే కన్నీళ్ళుగా ముఖాలు గల పర్వతాలు ఎత్తిన చేతులవంటి శిఖరాలతో, సీత అపహరించబడుతుండగా ఆక్రోశిస్తున్నట్లున్నాయి. ఇక్కడ ప్రకృతి అంతా శోకాన్ని మోస్తుంది — చెట్లు ఓదారుస్తాయి, కొలనులు శోకిస్తాయి, పశువులు వెంటపడతాయి, పర్వతాలు ఏడుస్తాయి; ఈ ప్రసిద్ధమైన ‘సమాసోక్తి’ అలంకార పరంపర వాల్మీకి ప్రత్యేకత. ‘మహోల్కా’ అనే ఉపమకు రెండు అర్థాలు — తేజస్వినిది, కానీ ఉల్క పడిపోయేది కూడా; కనుక శుభాశుభాల మిశ్రణం. ఆభరణాల పతనం ‘క్షీణించిన నక్షత్రాలలా’ అనే ఉపమతో వర్ణించబడింది — ఆకాశం నుండి పడుతున్న అలంకారాలే నక్షత్రాలు. హారం పడడంలో ‘గగనం నుండి జారిన గంగలా’ అనే ఉపమ భాగీరథి అవతరణను గుర్తుచేస్తుంది. తరువాత ప్రకృతిలోని నాలుగు వర్గాలు క్రమంగా శోకాన్ని మోస్తాయి — స్థావరాలు (చెట్లు), జలాశయాలు (కొలనులు), జంగమాలు (సింహాలూ పులులూ మృగాలూ పక్షులూ), అచలాలు (పర్వతాలు). చెట్లు ‘భయపడకు’ అనడం కేవలం ఉత్ప్రేక్ష మాత్రమే, అయినా దానితో సీత ఒంటరితనం మరింత తీవ్రంగా కనిపిస్తుంది — అచేతనమైనవి ఓదారుస్తున్నాయి, చేతనులు మాత్రం లేరు. ‘రోషంతో వెంట పరుగెత్తాయి’ అనే పదాలతో పశువులు కూడా కోపించాయని చెప్పబడింది — వాటి రోషం మనుష్యులు లేకపోవడాన్నే సూచిస్తుంది. ‘విక్రోశంతి ఇవ’ (ఆక్రోశిస్తున్నట్లున్నాయి) అనే ఉత్ప్రేక్ష పర్వతాల విషయంలో — జలపాతాలు కన్నీళ్ళు, శిఖరాలు భుజాలు; రూపకంతో కలిసిన ఈ ఉత్ప్రేక్ష వాల్మీకికి ప్రియమైనది.
అపహరించబడుతున్న వైదేహిని చూసి శ్రీమంతుడైన సూర్యుడు దీనుడై, కాంతి ధ్వంసమై, మండలం పాలిపోయినవాడయ్యాడు. ‘ఎక్కడ రాముని భార్య వైదేహి సీతను రావణుడు అపహరిస్తున్నాడో, అక్కడ ధర్మం లేదు, సత్యం ఎక్కడిది, ఆర్జవం లేదు, దయ లేదు’ — అని ప్రాణులన్నీ గుంపులు గుంపులుగా పరిదేవనం చేశాయి; భయపడిన, దీనమైన ముఖాలు గల లేగ మృగాలు కూడా ఏడ్చాయి. భయంతో వలె మారిపోయిన కన్నులతో మళ్ళీ మళ్ళీ పైకి చూస్తూ వనదేవతల శరీరాలు గడగడ వణికాయి. గట్టిగా ఆక్రోశిస్తున్న, అలా దుఃఖానికి లోనైన సీతను చూసి — ‘లక్ష్మణా, రామా’ అని మధురస్వరంతో అరుస్తూ, పదే పదే భూతలాన్ని చూస్తున్న, కేశాంతాలు చెదిరిన, తిలకం చెరిగిపోయిన ఆ మనస్విని వైదేహిని దశగ్రీవుడు తన వినాశం కోసమే అపహరించాడు. తరువాత అందమైన దంతాలూ నిర్మలమైన చిరునవ్వూ గల, బంధుజనానికి దూరమైన, రాఘవలక్ష్మణులిద్దరినీ చూడలేని మైథిలి ముఖం పాలిపోయి, భయభారంతో పీడించబడింది — ఈ వంశస్థవృత్త శ్లోకంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘ఆత్మవినాశాయ’ (తన వినాశం కోసం) అనే పదంతో కవి చివరలో కూడా ఫలాన్ని సూచిస్తాడు. సూర్యుని గ్లాని లోకానికి సాక్ష్యంలాంటిది — అన్నిటినీ చూసేవాడు కూడా దీనిని చూడలేకపోతున్నాడు. ‘నాస్తి ధర్మః’ (ధర్మం లేదు) అనే ప్రాణుల మాట ఈ సర్గకు కేంద్రప్రశ్న; దీనికి సమాధానం మాత్రం సమగ్ర రామాయణమే ఇస్తుంది — ధర్మం ఆలస్యమవుతుంది, కానీ నశించదు. ‘విత్రస్తకాః దీనముఖాః మృగపోతకాః’ (భయపడిన, దీనముఖాలు గల లేగ మృగాలు) అనే పదాలతో కవి పిల్లమృగాల రోదనాన్నే చిత్రిస్తాడు, దానితో కరుణ శిఖరానికి చేరుతుంది. చివరి ఆరు పాదాల శ్లోకంలో ‘ఆత్మవినాశాయ’ అనే పదం మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — రావణుడు దేనిని లాభమని భావిస్తున్నాడో, అదే అతని నాశనం. చివరి వంశస్థవృత్త శ్లోకం మాత్రం కేవలం సీత దశనే చిత్రిస్తుంది — బంధుహీనురాలు, భర్తను చూడలేనిది, ముఖం పాలిపోయినది; ఈ విషాదంతో సర్గ ముగుస్తుంది. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో వనదేవతల కంపనం వర్ణించబడింది — గత సర్గలో పారిపోయిన వారు ఇప్పుడు కేవలం చూస్తున్నారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥