సర్గ
సీత రావణుణ్ణి ధిక్కరించడం
ఆకాశంలో అపహరించబడుతున్న సీత కఠినవచనాలు, జటాయువు స్మరణ, కాలపాశమూ నరకమూ గురించిన సూచన, విలాపంతో పాటు అపహరణ
గత సర్గలో జటాయువు రావణునిచే నేలకూలాడు, సీత బలవంతంగా పట్టుబడింది. ఈ సర్గలో రావణుడు ఆమెను తన ఒడిలో పట్టుకొని ఆకాశానికి ఎగురుతాడు. ఆకాశానికి ఎగురుతున్న అతనిని చూసి జనకుని కుమార్తె మైథిలి దుఃఖించి, పరమోద్విగ్నురాలై, మహాభయంలో ఉంది. రోషంతోనూ రోదనంతోనూ కన్నులు ఎర్రబడిన ఆమె, భయంకరమైన కన్నులు గల రాక్షసాధిపతితో దీనంగా ఏడుస్తూనే ఇలా పలికింది. ఆమె మొదటి ఆక్షేపణ నీచకర్మకు సంబంధించినది — ‘రావణా, ఈ పనికి నువ్వు సిగ్గుపడడం లేదా? నేను ఒంటరిగా, తోడు లేకుండా ఉన్నానని తెలుసుకొని దొంగలా అపహరించి పారిపోతున్నావు.’ రెండవ ఆక్షేపణ పిరికితనాన్ని తాకుతుంది — ‘దుష్టాత్మా, పిరికివాడవైన నువ్వే మాయతో మృగరూపంలో నా భర్తను దూరంగా తీసుకుపోయేటట్లు చేశావు; అదే నీ ఉపాయం.’ తరువాత ఆమె జటాయువును తలచుకుంటుంది — ‘నన్ను రక్షించడానికి పూనుకున్న ఈ వృద్ధుడైన గృధ్రరాజును నువ్వు నేలకూల్చావు; అతడు నా మామగారి పాత మిత్రుడు.’ దీనితో కవి సీత శోకం క్రోధంతో కలిసి ఉన్నట్లు చూపిస్తాడు. ఆమె ప్రార్థించడం లేదు, కేవలం ఏడవడమూ లేదు; మొదటి శ్లోకం నుండే ఆక్షేపిస్తుంది. ఇక్కడ మూడు ఆక్షేపణలు క్రమంగా పెరుగుతాయి — దొంగతనం, పిరికితనం, ఉపకారి అయిన వృద్ధుని వధ. ‘శ్వశురస్య సఖా’ (మామగారి మిత్రుడు) అనే పదంతో సీత జటాయువుకు దశరథునితో ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, దానితో రావణుని పని కులద్రోహంతో సమానమవుతుంది.
తరువాత సీత అతని వీర్యాన్ని పరిహసిస్తుంది — ‘రాక్షసాధమా, నీ పరమవీర్యం ఇక్కడ కనిపిస్తోంది! నీ పేరు ప్రకటించి యుద్ధంలో నువ్వు నన్ను జయించలేదు; దొంగలాగే పట్టుకున్నావు.’ మళ్ళీ ఆమె అడుగుతుంది — ‘ఇలాంటి నిందితమైన పని చేసి ఎలా సిగ్గుపడడం లేదు? పరస్త్రీని అపహరించడం, అది కూడా తోడు లేని నిర్జనప్రదేశంలో — ఇదే నీ శౌర్యం.’ తరువాత ఆమె ఫలితాన్ని చెబుతుంది — ‘లోకాలలో పురుషులు నీ ఈ కుత్సితమైన పని గురించి చెప్పుకుంటారు; తాను శూరుణ్ణని భావించుకునే నీ ఈ పని అతి క్రూరమైనదీ, పరమ అధర్మమైనదీ అని అంటారు.’ చివరకు ఆమె తానే ధిక్కారం ఇస్తుంది — ‘ఇంతకుముందు నువ్వు చెప్పుకున్న శౌర్యానికీ సత్త్వానికీ ధిక్కారం; కులానికి నింద తెచ్చే నీ ఈ చారిత్రానికీ ధిక్కారం.’ ఇక్కడ సీత మాట పరిహాసం నుండి నిందకు, నింద నుండి ధిక్కారానికి క్రమంగా సాగుతుంది. ‘విశ్రావ్య నామధేయమ్’ (పేరు ప్రకటించి) అనే పదంతో వీరధర్మం సూచించబడింది — వీరుడు తన పేరు ప్రకటించే యుద్ధం చేస్తాడు; రావణుడు మాత్రం రహస్యంగా వచ్చాడు. ‘రహితే చ పరస్య చ’ (తోడు లేనిదీ పరాయిదీ) అని రెండు దోషాలు ఒకచోట — నిర్జనత్వమూ పరుల సొత్తు అపహరణమూ.
తరువాత సీత అతని పలాయనాన్నే పరిహసిస్తుంది — ‘ఇలా వేగంగా పరుగెత్తుతూ నువ్వు ఏం చేయగలవు? ముహూర్తమాత్రం నిలువు; ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళలేవు.’ ఆమె కారణం కూడా చెబుతుంది — ‘ఆ రాజకుమారులిద్దరి చూపు మేరలోకి వస్తే సైన్యంతో కూడి ఉన్నా నువ్వు ముహూర్తకాలం కూడా బ్రతకలేవు. అడవిలో మండుతున్న అగ్ని స్పర్శను పక్షి భరించలేనట్లే, వారి బాణాల స్పర్శను నువ్వు ఏ విధంగానూ భరించలేవు.’ తరువాత ఆమె హితం ఉపదేశిస్తుంది — ‘నీకు మేలైనదాన్ని చక్కగా చేసి నన్ను విడిచిపెట్టు; నువ్వు నన్ను విడిచిపెట్టకపోతే, నన్ను అవమానించినందుకు కోపించిన నా భర్త తమ్మునితో కలిసి నీ వినాశానికే ప్రయత్నిస్తాడు.’ ఇదే సర్గ మధ్యభాగపు దిశ — భయం చూపడం, తరువాత విడుదల కోసం ప్రార్థన. కానీ ప్రార్థన కూడా ఆక్షేపణను గర్భంలో ఉంచుకున్నదే — ‘ఆత్మనః పథ్యమ్’ (నీకు మేలైనది) అనే పదంతో ఆమె తనను విడిచిపెట్టడం అతనికే హితకరమని, తనకు చేసే అనుగ్రహం కాదని సూచిస్తుంది. పక్షికి అగ్నిస్పర్శ అనే ఉపమ కూడా సూచిస్తుంది — స్పర్శమాత్రంతోనే నాశనం, యుద్ధంతో కాదు.
సీత మళ్ళీ అంటుంది — ‘ఏ ప్రయత్నంతో నువ్వు నన్ను బలవంతంగా అపహరించాలనుకుంటున్నావో, నీచుడా, నీ ఆ ప్రయత్నం నిరర్థకమే అవుతుంది.’ తరువాత ఆమె తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తుంది — ‘దేవతలతో సమానుడైన ఆ భర్తను చూడకుండా, శత్రువు వశమైన నేను చిరకాలం ప్రాణాలు నిలుపుకోలేను.’ తరువాత ఆమె అతని దశను కాలధర్మంతో వివరిస్తుంది — ‘నువ్వు నిశ్చయంగా నీ శ్రేయస్సును గానీ హితాన్ని గానీ చూడడం లేదు; మరణకాలంలో మనిషి విపరీతమైనవాటిని ఆశ్రయించినట్లే నువ్వు కూడా ప్రవర్తిస్తున్నావు. మరణించబోయేవారెవరికీ హితమైనది రుచించదు.’ ఈ ఉపమ సర్గకు కేంద్రభూతమైనది — రావణుని పనులన్నీ కాలప్రేరితమైనవే, స్వతంత్రమైనవి కావు అని సీత నిశ్చయిస్తుంది. దానితో ఆమె మాట శాపం నుండి భవిష్యవాణిగా పరిణమిస్తుంది. ‘శత్రువశగా’ (శత్రువు వశమైనది) అనే పదంతో ఆమె తన ప్రాణత్యాగానికి కూడా సిద్ధంగా ఉందని సూచిస్తుంది — ఇదే తరువాతి సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది.
తరువాత సీత అతని భవిష్యత్ గతిని కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణిస్తుంది — ‘మెడకు కాలపాశంతో కట్టబడినవానిలా నిన్ను ఇక్కడ నేను చూస్తున్నాను. ఈ భయస్థానంలో కూడా నువ్వు భయపడడం లేదంటే, నువ్వు బంగారు చెట్లను చూస్తున్నావని స్పష్టమవుతుంది.’ తరువాత ఆమె నరకపు చిత్రాలను చూపిస్తుంది — ‘రక్తప్రవాహాన్ని మోసే ఘోరమైన వైతరణీ నదినీ, భయంకరమైన ఖడ్గపత్రవనాన్నీ నువ్వు చూస్తున్నావు. కాచిన బంగారు పూవులూ శ్రేష్ఠమైన వైడూర్యపు ఆకులూ గల, పదునైన ఇనుప ముళ్ళతో నిండిన శాల్మలీ వృక్షాన్ని కూడా చూస్తావు.’ ఇక్కడ కవి యమలోకపు ప్రసిద్ధ చిహ్నాలను ఒకచోట కూర్చుతాడు — వైతరణి, అసిపత్రవనం (కత్తుల వంటి ఆకుల వనం), కూటశాల్మలి. ‘హిరణ్మయాన్ వృక్షాన్ పశ్యసి’ (బంగారు చెట్లను చూస్తున్నావు) అనేది లోకోక్తి — మరణానికి దగ్గరైనవాడు బంగారు చెట్లను చూస్తాడనేది ప్రాచీన విశ్వాసం; దానితో సీత అతని అంత్యకాలాన్ని సూచిస్తుంది. చివరలో ఆమె అంటుంది — ‘మహాత్ముడైన ఆయనకు ఇలాంటి అపకారం చేసి నువ్వు చిరకాలం నిలవలేవు.’ ఇదే తరువాతి శ్లోకంలో విషపు ఉపమతో పూర్తవుతుంది.
సీత ఉపమతో అంటుంది — ‘నిర్దయుడా, విషం తాగినవానిలా నువ్వు చిరకాలం ప్రాణాలు నిలుపుకోలేవు; నివారించలేని కాలపాశంతో నువ్వు బంధించబడ్డావు.’ తరువాత ఆమె అడుగుతుంది — ‘మహాత్ముడైన నా భర్త నుండి ఎక్కడికి వెళ్ళి నువ్వు శరణం పొందుతావు? రెప్పపాటు కాలంలో తమ్ముడు లేకుండానే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను సంహరించిన, సర్వాస్త్రకుశలుడూ బలవంతుడూ అయిన రాఘవుడు తన ప్రియమైన భార్యను అపహరించిన నిన్ను పదునైన బాణాలతో ఎందుకు చంపడు?’ ఇవీ ఇంకా ఇతర కఠినవచనాలూ పలికి, రావణుని ఒడిలో ఉన్న వైదేహి భయశోకాలతో ఆవేశించబడి దీనంగా విలపించింది. చివరలో కవి దృశ్యాన్ని చిత్రిస్తాడు — మిక్కిలి ఆర్తురాలై, ఎన్నో మాటలు పలుకుతూ, విలపిస్తూ, దీనురాలై, గిలగిలలాడుతూ, భయంతో శరీరం వణుకుతున్న ఆ భామినిని, ఆ యువతి అయిన రాజపుత్రిని ఆ పాపాత్ముడు అపహరించాడు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో నిబద్ధమై ఉంది, దానితో అనుష్టుప్పు త్వరిత గమనం నుండి వర్ణనాత్మకమైన విశ్రాంతి వైపు మార్పు జరుగుతుంది. ‘బహు చైవ భాషిణీమ్’ (ఎన్నో మాటలు పలుకుతున్న) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — ఈ కఠినవచనాలన్నీ వ్యర్థమయ్యాయి; రావణుడు వినడం లేదు, కేవలం వెళ్ళిపోతూనే ఉన్నాడు. సీత శరీరపు వణుకు ఆమె భయానికి చివరి చిహ్నం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥