సర్గ
జటాయు రావణుల ఘోరయుద్ధం
గృధ్రరాజు పరాక్రమం, రావణుని ధనుస్సు, ఛత్రం, సారథి, రథం నాశనం, జటాయువు రెండవ ఉపదేశవచనం, ఖడ్గంతో రెక్కల ఛేదనం, సీత రోదనం
జటాయువు మాటలకు కోపంతో కన్నులు ఎర్రబడి, కాచిన బంగారు కుండలాలు ధరించి, సహనం లేని రాక్షసేంద్రుడు పక్షిరాజు మీదికి దూకాడు. ఆ మహాయుద్ధంలో వారిద్దరి మధ్య తుములమైన పోరాటం జరిగింది — ఆకాశంలో గాలికి రేగిన రెండు మేఘాలలా. గద్దకూ రాక్షసునికీ మధ్య జరిగిన ఆ యుద్ధం అద్భుతంగా ఉంది — రెక్కలున్న రెండు మాల్యవత్పర్వతాలలా; రెక్కలున్న పర్వతాలనే ఉపమానం పురాణాలలో ప్రసిద్ధం. రావణుడు పదునైన మొనలు గల నాళీకాలతో, నారాచాలతో, వికర్ణులతో, మహాఘోరమైన బాణాలతో మహాబలుడైన గృధ్రరాజుపై వర్షం కురిపించాడు. పక్షులకు అధిపతి అయిన జటాయువు ఆ బాణసమూహాలనూ రావణుని అస్త్రాలనూ యుద్ధంలో ఎదురొడ్డి స్వీకరించాడు — భయపడలేదు, వెనుకకు తగ్గలేదు. తరువాత ఆ మహాబలుడైన పక్షిశ్రేష్ఠుడు పదునైన గోళ్ళు గల కాళ్ళతో రావణుని శరీరంపై అనేక గాయాలు చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — గత సర్గలో శాంతవచనాలు, ఇక్కడ మాత్రం ఒక్కసారిగా దెబ్బలు; సామోపాయం విఫలమైన తరువాత దండమే మిగులుతుందనేది నీతి. ‘తుములః సంప్రహారః’ (తుముల పోరాటం) అనే పదాలతో యుద్ధారంభమే ఉగ్రమైనదని సూచించబడింది; మేఘాల సంఘర్షణ అనే ఉపమతో ధ్వనీ భయంకరత్వమూ రెండూ గ్రహించబడ్డాయి. ‘ఇత్యుక్తః’ (ఇలా అనబడినవాడై) అనే పదంతో గత సర్గలోని చివరి శ్లోకమే ఈ సర్గకు హేతువని సూచించబడింది — మాటతో కోపించినవాడు మాటతోనే ప్రేరేపించబడి యుద్ధం ఆరంభిస్తాడు. జటాయువు ఆయుధాలు శస్త్రాలు కావు — గోళ్ళూ రెక్కలూ ముక్కూ, స్వాభావికమైనవే; రావణునివి మాత్రం ధనుస్సూ బాణాలూ రథమూ కవచమూ — అన్నీ కృత్రిమమైనవే. దీనితో కవి సూచిస్తాడు — ధర్మపక్షంలో స్వభావబలం, అధర్మపక్షంలో ఉపకరణబలం. ‘ప్రతిజగ్రాహ’ (ఎదురొడ్డి స్వీకరించాడు) అనే పదాన్ని విశేషంగా మననం చేయాలి — అతడు బాణాలను అడ్డుకోవడం లేదు, స్వీకరిస్తున్నాడు; వృద్ధుని శరీరం బాణాలతో గుచ్చబడినా సంకల్పం చలించదు. యుద్ధవర్ణన ప్రారంభంలోనే మేఘోపమా, మాల్యవత్పర్వతోపమా — రెండూ గొప్పతనాన్ని సూచించేవే, వీటివల్ల పాఠకుడు జటాయువును రావణునితో సమానబలుడిగా భావిస్తాడు. గత సర్గలో ‘శుభాం గిరమ్’ (శుభమైన మాట), ఇక్కడ ‘అభిదుద్రావ’ (మీదికి దూకాడు) — మాటకూ కర్మకూ మధ్య ఈ సంధియే కథాగమనాన్ని మారుస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ‘బహుధా వ్రణాన్ చకార’ (అనేక గాయాలు చేశాడు) అనేది మొదటి రక్తపాతం, అది కూడా రావణుని శరీరంపై — వృద్ధుడైన పక్షి మొదటి దెబ్బలో గెలుస్తాడు.
అప్పుడు దశగ్రీవుడు కోపంతో, శత్రువును చంపాలనే కోరికతో, మృత్యుదండం వంటి పది ఘోరమైన బాణాలను తీసుకున్నాడు. మహావీర్యుడైన అతడు పూర్తిగా లాగి విడిచిన, వంకర లేకుండా దూసుకుపోయే, సానబెట్టిన, పదునైన, ఘోరమైన బాణాలతో గద్దను చీల్చాడు. కానీ రాక్షసుని రథంలో కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులతో ఉన్న జానకిని చూస్తూ, అతడు బాణాలను లెక్కచేయకుండానే రాక్షసునిపై విరుచుకుపడ్డాడు — సీతను చూడడమే అతనికి బాధను మరపింపజేస్తుంది. తరువాత పక్షిశ్రేష్ఠుడు కాళ్ళతో ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన, బాణం సంధించి ఉన్న అతని విల్లును విరిచాడు. కోపంతో ఒళ్ళు తెలియని రావణుడు మరొక విల్లు తీసుకొని వందలూ వేలూ బాణవర్షాలు కురిపించాడు. బాణాలతో కప్పబడిన పక్షిరాజు యుద్ధంలో గూటికి చేరిన పక్షిలా ప్రకాశించాడు — గూటిలో ఉన్న పక్షిలా బాణజాలంతో చుట్టబడ్డాడు. ఆ బాణసమూహాలను అతడు రెక్కలతో దులిపివేసి, మళ్ళీ కాళ్ళతో అతని పెద్ద విల్లును విరిచాడు. అగ్నిలా మండుతున్న రావణుని కవచాన్ని కూడా అతడు రెక్కలతో ఊడబెరికాడు. ఇక్కడ క్రమం స్పష్టం — మొదట విల్లు, తరువాత రెండవ ధనుస్సు, తరువాత కవచం; ఒక్కొక్క ఆయుధాన్నీ కోల్పోతూ రావణుడు క్రమంగా నిస్సహాయుడవుతాడు. ‘దశ మార్గణాన్’ (పది బాణాలు) అనే సంఖ్య దశముఖునికీ పది భుజాల వైపుకూ అనురూపమైనది. ‘మృత్యుదండనిభాన్’ (మృత్యుదండం వంటి) అనే విశేషణంతో బాణాల ఘోరత్వం సూచించబడింది; అయినా అవి జటాయువును వెనక్కి మళ్ళించలేవు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో కవి యుద్ధం మధ్యలో కూడా కరుణరసాన్ని నెలకొల్పుతాడు — కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులతో జానకి రథంలో కనిపిస్తుంది, దానితో జటాయువు తన బాధను మరచిపోతాడు; ఇక్కడ ‘అచింతయిత్వా బాణాన్’ (బాణాలను లెక్కచేయకుండా) అనే పదాలతో శరీరదుఃఖాన్ని ఉపేక్షించడమే వీరత్వమని చూపబడింది. గూటి ఉపమ (‘కులాయమభిసంప్రాప్తః పక్షీ ఇవ’ — గూటికి చేరిన పక్షిలా) కూడా రమణీయమైనది — బాణజాలం గూడులా అతనిని చుట్టుముడుతుంది, కానీ గూడు రక్షించేది, బాణజాలం చంపేది; ఉపమానానికీ ఉపమేయానికీ ఉన్న ఈ విరోధమే వ్యంగ్యం. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో కవచం భగ్నం కావడంతో రావణుడు ఆవరణ లేనివాడయ్యాడు; ఈ స్థితియే తరువాతి భాగంలో రథభంగానికి భూమిక. ‘పక్షాభ్యాం విధూయ’ (రెక్కలతో దులిపి) అనేది రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — రెక్కలే అతనికి డాలూ ఆయుధమూ.
తరువాత ఆ బలవంతుడు బంగారు ఉరఃకవచాలు ధరించిన, దివ్యమైన, పిశాచాల ముఖాలు గల, వేగవంతమైన గాడిదలను యుద్ధంలో చంపాడు — రథానికి కట్టిన వాహనాలే మొదట నాశనం చేయబడ్డాయి. తరువాత మూడు వెదురు దండాలు గల, కోరిన చోటికి వెళ్ళే, అగ్నిజ్వాలలా మెరిసే, మణిమయమైన మెట్లతో చిత్రమైన అంగాలు గల మహారథాన్ని కూడా విరిచాడు. పూర్ణచంద్రుని వంటి ఛత్రాన్ని వింజామరలతో పాటు, వాటిని పట్టుకున్న రాక్షసులతో పాటు వేగంగా పడగొట్టాడు. సారథి పెద్ద తలను కూడా శ్రీమంతుడూ మహాబలుడూ అయిన ఆ పక్షిరాజు వేగంగా ముక్కుతో ఖండించాడు. ఈ విధంగా విల్లు విరిగి, రథం లేక, గుర్రాలు (గాడిదలు) హతమై, సారథి చంపబడి, రావణుడు వైదేహిని ఒడిలో పట్టుకొని నేలపై పడ్డాడు. వాహనం భగ్నమై నేలపై పడిన రావణుని చూసి ప్రాణులు ‘సాధు సాధు’ (బాగు బాగు) అని గృధ్రరాజును ప్రశంసించాయి. వల్గేట్ పాఠంలో ఇదే యుద్ధానికి పరాకాష్ఠ — ముల్లోకాలను జయించిన రావణుడు వృద్ధుడైన పక్షిచేత రథహీనుడయ్యాడు. ‘సాధు సాధ్వితి భూతాని’ (ప్రాణులు బాగు బాగు అన్నాయి) అనే కనిపించని ప్రాణుల ప్రశంస ధర్మపక్షానికి లోకసమ్మతిని సూచిస్తుంది; ఈ ప్రశంసయే జటాయువు విజయానికి ఒకే ఒక క్షణం, ఎందుకంటే ఆ తరువాత దశ తారుమారవుతుంది. ఇక్కడ ‘ఖర’ శబ్దానికి రెండు అర్థాలు — గాడిదలు, అలాగే ఇంతకుముందు రామునిచే హతుడైన రావణుని సోదరుడు ఖరుడు; ఆ రెండింటి పేరుసామ్యం కూడా సూచనప్రాయమే. రథవినాశం క్రమంగా వర్ణించబడింది — వాహనాలు, రథం, ఛత్రమూ వింజామరలూ, చివరకు సారథి; ఈ క్రమాన్నే యుద్ధశాస్త్రంలో ‘విరథీకరణం’ (రథహీనుని చేయడం) అంటారు. ‘పూర్ణచంద్రప్రతీకాశం ఛత్రమ్’ (పూర్ణచంద్రుని వంటి ఛత్రం) రాజచిహ్నం; దాని పతనం రాజ్యలక్ష్మి పతనాన్నే సూచిస్తుంది. చివరలో ‘పపాత భువి రావణః’ (రావణుడు నేలపై పడ్డాడు) — ఆకాశంలో సంచరించేవాడు నేలపై పడ్డాడు; ఇదే అతని భవిష్యత్ పరాభవానికి పూర్వచ్ఛాయ. ప్రాణుల ప్రశంస కనిపించకపోయినా లోకాభిప్రాయాన్నే ప్రకటిస్తుంది — ధర్మం ఎక్కడ ఉంటే లోకం అక్కడ. ‘గ్రాహిభీ రాక్షసైః సహ’ (వాటిని పట్టుకున్న రాక్షసులతో పాటు) అనే పదంతో ఛత్రం పట్టేవారు కూడా పడగొట్టబడ్డారని సూచించబడింది — రాజోపచారమంతా నశించింది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదం రెండవసారి దెబ్బను సూచిస్తుంది; సారథి వధతో రథం నిరర్థకమైపోయింది.
ముసలితనంతో అలసిపోయిన పక్షిగణనాయకుణ్ణి చూసి సంతోషించిన రావణుడు మైథిలిని పట్టుకొని మళ్ళీ పైకి ఎగిరాడు. జనకుని కుమార్తెను ఒడిలో ఉంచుకొని ఆనందంగా వెళ్ళిపోతున్న, ఖడ్గం ఒక్కటే మిగిలిన, సాధనాలన్నీ నశించి హతమైన అతనిని చూసి, గృధ్రరాజు ఎగిరి రావణునిపై విరుచుకుపడ్డాడు; మహాతేజస్వి అయిన అతడు అతనిని అడ్డగించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ రావణా, అల్పబుద్ధీ! వజ్రంలా తాకే బాణాలు గల రాముని భార్యను నువ్వు రాక్షసుల వధ కోసమే అపహరిస్తున్నావు. మిత్రులతో, బంధువులతో, మంత్రులతో, సైన్యంతో, పరివారంతో కలిసి నువ్వు దాహం గొన్నవాడు నీళ్ళు తాగినట్లు ఈ విషాన్ని తాగుతున్నావు. కర్మల పరిణామాన్ని తెలుసుకోలేని అవివేకులు త్వరగానే నశిస్తారు; అలాగే నువ్వు కూడా నశిస్తావు. కాలపాశంతో బంధించబడిన నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్ళి దాని నుండి విడివడతావు? నీటిలో పుట్టిన చేప తన వధకే ఎరతో కూడిన గాలాన్ని మింగినట్లు, నువ్వు కూడా అంతే.’ ఇక్కడ ఉపదేశం గత సర్గ కంటే పదునైనది — అక్కడ సామోపాయం, ఇక్కడ స్పష్టంగా వినాశాన్ని సూచించేది. ‘విషపానమ్’ (విషం తాగడం), ‘బడిశమ్’ (గాలం) అనే రెండు ఉపమలు — రెండింటిలోనూ మొదట మధురం, చివర మరణం. ‘జరయా పరిశ్రాంతమ్’ (ముసలితనంతో అలసినవాడు) అనే పదాలతో కవి దశను తారుమారు చేస్తాడు — బలంతో కాదు, వయస్సుతోనే జటాయువు ఓడిపోతాడు. ఇక్కడ రావణుని హర్షం నీచత్వమే, ఎందుకంటే అతడు శత్రువు దౌర్బల్యాన్నే అవకాశంగా భావిస్తాడు. ‘ఖడ్గశేషమ్’ (ఖడ్గం ఒక్కటే మిగిలినవాడు) అనే పదంతో అతడు సర్వస్వాన్నీ కోల్పోయాడని సూచించబడింది — ఒక్క కత్తే మిగిలింది, అదే చివరకు జటాయువు రెక్కలను ఛేదించడానికి ఉపయోగపడుతుంది. ఉపదేశంలో ‘సమిత్రబంధుః సామాత్యః సబలః సపరిచ్ఛదః’ (మిత్రబంధువులతో, మంత్రులతో, సైన్యంతో, పరివారంతో) అనే నాలుగు విశేషణాలు — ఒక్కరి పాపంతో పరివారమంతా నశిస్తుందనేది రాజనీతి నియమం; ఇదే ముందు లంక వినాశంలో ఫలిస్తుంది. ‘అవిచక్షణాః’ (అవివేకులు) అనే పదంతో బుద్ధిదోషమే మూలకారణమని మళ్ళీ స్థాపించబడింది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘గచ్ఛంతమ్’ (వెళ్ళిపోతున్న) అనే పదంతో రావణుని పలాయనమే సూచించబడింది — విజేత వెళ్ళిపోడు, పరాజితుడే పారిపోతాడు. ‘సమావార్య’ (అడ్డగించి) అనే పదంతో జటాయువు దారినే అడ్డుకుంటాడు, వెనుక నుండి దాడి చేయడు — ఇది యుద్ధధర్మపు మర్యాద.
‘ఓ రావణా, కాకుత్స్థులిద్దరూ ఎదుర్కొనడానికి అసాధ్యులు; ఈ ఆశ్రమానికి జరిగిన అవమానాన్ని ఆ రాఘవులిద్దరూ క్షమించరు. పిరికివాడవైన నువ్వు చేసిన లోకనిందితమైన ఈ పని దొంగలు నడిచే మార్గం, వీరులు ఆశ్రయించేది కాదు. నువ్వు శూరుడవైతే యుద్ధం చేయి; ముహూర్తకాలం నిలువు; నీ సోదరుడు ఖరుడిలాగే నువ్వు కూడా హతుడవై నేలపై పడుకుంటావు. చావుకాలం వచ్చినప్పుడు మనిషి ఏ పనిని చేపడతాడో, అలాంటి అధర్మకార్యాన్నే నువ్వు నీ వినాశం కోసం చేపట్టావు. ఏ కర్మకు పాపపరిణామం ఉంటుందో, ఆ కర్మను ఏ పురుషుడు చేస్తాడు — లోకాధిపతి, స్వయంభువైన భగవంతుడు కూడా చేయడు.’ ఇలా శుభమైన మాట పలికి వీర్యవంతుడైన జటాయువు దశగ్రీవుని వీపుపై బలంగా వాలాడు. పదునైన గోళ్ళతో అతనిని పట్టుకొని, దుష్టమైన ఏనుగును ఎక్కిన మావటివాడిలా అన్నివైపులా చీల్చాడు. గోళ్ళతోనూ వీపులో ముక్కును గుచ్చుతూనూ చీల్చాడు, జుట్టును పెరికివేశాడు; గోళ్ళూ రెక్కలూ ముక్కే అతని ఆయుధాలు. గృధ్రరాజు మళ్ళీ మళ్ళీ బాధిస్తుండగా, కోపంతో పెదవులు అదురుతూ ఆ రాక్షసుడు వణికిపోయాడు. కోపంతో ఒళ్ళు తెలియని అతడు వైదేహిని ఎడమ ఒడిలో గట్టిగా హత్తుకొని, అరచేతితో జటాయువును కొట్టాడు. జటాయువు అతనిని దాటుకొని ముక్కుతో అతని ఎడమవైపు పది భుజాలను పెరికివేశాడు. ‘తస్కరాచరితో మార్గః’ (దొంగలు నడిచే మార్గం) అనే మాట అత్యంత పదునైనది — ముల్లోకాలను జయించిన రావణుడు దొంగ అని చెప్పబడ్డాడు; బలంతో జయించలేదు, మోసంతో అపహరించాడు అని భావం. ‘పరేతకాలే’ (చావుకాలంలో) అనే శ్లోకంతో జటాయువు దైవనియతిని సూచిస్తాడు — ‘వినాశకాలే విపరీతబుద్ధిః’ (వినాశకాలంలో బుద్ధి విపరీతమవుతుంది) అనే లోకోక్తికి మూలం ఇక్కడే ఉంది. తరువాత మాట ముగించి అతడు కర్మ ఆరంభిస్తాడు — ‘ఏవముక్త్వా … నిపపాత’ (ఇలా పలికి … వాలాడు) అనే సంక్రమణం. మావటివాని ఉపమ రమణీయమైనది — దుష్టమైన ఏనుగు బలవంతమైనదైనా అంకుశానికి లొంగుతుంది; అలాగే రావణుడు కూడా ఆ క్షణంలో గద్ద గోళ్ళకు వశమయ్యాడు. పది భుజాలను పెరికివేయడం మాత్రం పరాక్రమానికి పరాకాష్ఠ — దేవాసురులు చేయలేనిది వృద్ధుడైన పక్షి చేశాడు. ‘భీరుణా’ (పిరికివాని చేత) అనే సంబోధన క్షత్రియునికి పరమ అవమానం; దానితో జటాయువు రావణుణ్ణి యుద్ధానికి రెచ్చగొడతాడు. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో జుట్టు పెరికివేయడం కూడా వర్ణించబడింది — పరాభవానికి పరమచిహ్నం, ఇది సీత జుట్టును లాగినందుకు ప్రతిఫలంలా కనిపిస్తుంది.
భుజాలు తెగిపోయిన అతనికి వెంటనే ఒక్కసారిగా ఇతర భుజాలు పుట్టుకొచ్చాయి — విషజ్వాలలు గల సర్పాలు పుట్టలో నుండి బయటకు వచ్చినట్లు. అప్పుడు వీర్యవంతుడైన దశగ్రీవుడు కోపంతో సీతను విడిచిపెట్టి, పిడికిళ్ళతోనూ కాళ్ళతోనూ గృధ్రరాజును బాదాడు. సాటిలేని వీర్యం గల రాక్షసముఖ్యునికీ పక్షిశ్రేష్ఠునికీ మధ్య ముహూర్తకాలం సంగ్రామం జరిగింది. రాముని కోసం పోరాడుతున్న అతని రెక్కలనూ కాళ్ళనూ పార్శ్వాలనూ ఆ రావణుడు ఖడ్గం ఎత్తి నరికివేశాడు. రౌద్రకర్ముడైన రాక్షసుడు ఒక్కసారిగా రెక్కలు నరకగా, ఆ మహాగృధ్రం కొద్దిపాటి ప్రాణంతో నేలపై పడిపోయింది. రక్తంతో తడిసి నేలపై పడిన జటాయువును చూసి దుఃఖించిన వైదేహి తన బంధువు దగ్గరికి పరుగెత్తినట్లు అతని దగ్గరికి పరుగెత్తింది. నల్లని మేఘం వంటివాడూ, తెల్లని వక్షస్సు గలవాడూ, ఉదారమైన వీర్యం గలవాడూ అయిన ఆ జటాయువును లంకాధిపతి భూమిపై చల్లారిన దావాగ్నిలా చూశాడు. తరువాత రావణుని వేగానికి నలిగి భూతలంపై పడిపోయిన ఆ పక్షిని మళ్ళీ హత్తుకొని, చంద్రుని కాంతి వంటి ముఖం గల జనకుని కుమార్తె సీత అప్పుడు రోదించింది. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో ఉన్నాయి. భుజాలు మళ్ళీ మొలవడం వరబలం ఫలితం; పుట్టలో నుండి బయటకు వచ్చే సర్పాలనే ఉపమతో వాటి భయంకరత్వమూ విషమయత్వమూ సూచించబడ్డాయి. ‘సీతామ్ ఉత్సృజ్య’ (సీతను విడిచిపెట్టి) అనే క్షణంలో సీత విడుదలైనా పారిపోలేకపోయింది — ఇదే కరుణ. ‘రామస్య అర్థే వ్యాయచ్ఛమానస్య’ (రాముని కోసం పోరాడుతున్న) అనే పదాలతో కవి జటాయువు మరణానికి కారణాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — స్వార్థం ఏమీ లేదు, కేవలం మిత్రుని కుమారుని హితమే. ‘శాంతమ్ అగ్నిదావమ్ ఇవ’ (చల్లారిన దావాగ్నిలా) అనే ఉపమ అత్యంత మర్మస్పర్శి — దావాగ్నిలా మండుతున్నవాడు ఇప్పుడు చల్లారాడు; తేజస్సు ఆరిపోవడమే మృత్యువు. చివరలో సీత రోదనం — భర్త లేకుండా, మరిది లేకుండా, ఇప్పుడు రక్షకుడు కూడా లేకుండా ఆమె ఒంటరిగా మిగిలింది. ‘అల్పజీవితః’ (కొద్దిపాటి ప్రాణంతో) అనే పదంతో కవి జటాయువు మరణాన్ని చెప్పడం లేదు, మిగిలిన కొద్దిపాటి ఆయువును సూచిస్తున్నాడు — దానితోనే అతడు ముందు రామునికి వార్త చెప్పడానికి బ్రతికి ఉంటాడు అని అరణ్యకాండ కథ పొసగుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥