సర్గ
రావణుడు నిజరూపం ప్రకటించడం, సీతాపహరణం
రావణుని ఆత్మశ్లాఘ, సౌమ్యవేషాన్ని విడిచి రాక్షసరూపాన్ని ప్రకటించడం, సీతను బలాత్కారంగా పట్టుకోవడం, ఆకాశమార్గంలో అపహరణ, ఆమె విలాపం, జటాయువు దర్శనం
గత సర్గలో సీత రావణుణ్ణి ధర్మంతో గద్దించింది — ‘నేను రాముని పత్నిని, ఇంకొకరిని కోరను’ అని. ఆమె ఆ మాట విని ప్రతాపవంతుడైన దశగ్రీవుడు చేతితో చేతిని చరిచి, మహాకాయాన్ని ధరించాడు — ఇది కోపానికి మొదటి చిహ్నం. మాటలలో నేర్పరి అయిన అతడు మళ్ళీ మైథిలితో అన్నాడు — ‘ఉన్మత్తురాలవైన నువ్వు నా వీర్యపరాక్రమాల గురించి వినలేదనుకుంటాను.’ తరువాత ఆత్మశ్లాఘ మొదలవుతుంది — ‘ఆకాశంలో నిలిచి భుజాలతో భూమిని ఎత్తగలను, సముద్రాన్ని తాగివేయగలను, రణంలో నిలిచి మృత్యువును కూడా చంపగలను, పదునైన బాణాలతో సూర్యుణ్ణి గుచ్చగలను, భూతలాన్ని చీల్చగలను. ఓ ఉన్మత్తురాలా, కోరిన రూపం ధరించగల నన్ను చూడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి — ఇంతకుముందు పరివ్రాజక వేషంలో శాంతవచనాలు పలికినవాడే ఇప్పుడు బలప్రదర్శననే శరణుజొచ్చుతున్నాడు. ధర్మవచనాలతో ఓడిపోయిన కాముకుడు బలాన్నే ప్రమాణంగా భావిస్తాడని కవి సూచిస్తాడు. ‘ఉన్మత్తయా’ (ఉన్మత్తురాలవైన) అనే పదంతో అతడు సీత ధర్మనిష్ఠనే ఉన్మాదమంటున్నాడు — ఇది దోషదృష్టి వల్ల కలిగిన తారుమారు. ‘హస్తే హస్తం సమాహత్య’ (చేతితో చేతిని చరిచి) అనే క్రియ లోకంలో కూడా కోపానికీ సవాలుకూ చిహ్నం; దాని తరువాత శరీరాన్ని పెంచడం రెండవ చిహ్నం. ‘ఉద్వహేయమ్’ (ఎత్తగలను), ‘ఆపిబేయమ్’ (తాగివేయగలను), ‘హన్యామ్’ (చంపగలను), ‘తుద్యామ్’ (గుచ్చగలను), ‘విభింద్యామ్’ (చీల్చగలను) అనే ఐదు విధిలింగ్ రూపాలు ఒకచోట గుదిగుచ్చబడ్డాయి — చేయగలిగే శక్తి మాత్రమే వర్ణించబడింది, చేసిన పని కాదు; కనుక ఈ శ్లాఘ కేవలం కల్పనే అని సూక్ష్మదృష్టితో తెలుస్తుంది. భూమి, సముద్రం, మృత్యువు, సూర్యుడు, భూతలం అనే ఐదు మహత్తర వస్తువులు ఉపమానాలుగా తీసుకోబడ్డాయి — వస్తువు ఎంత గొప్పదో ఆత్మశ్లాఘ అంత గొప్పది.
ఇలా అన్న రావణుని కన్నులు అగ్నిశిఖలా మెరుస్తూ, అంచులలో పచ్చని ఛాయతో, ఎర్రబడ్డాయి — కోపం మొదట కన్నులలోనే ప్రకాశిస్తుంది. వెంటనే సౌమ్యరూపాన్ని విడిచిపెట్టి అతడు తీక్ష్ణమైన, కాలుని రూపం వంటి తన స్వంత రూపాన్ని ధరించాడు. ఎర్రని కన్నులవాడై, కాచిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించి, మహాక్రోధంతో ఆవేశించబడి, నల్లని మేఘంలా, పది ముఖాలతో, ఇరవై భుజాలతో — ఆ నిశాచరుడు ఈ విధంగా అయ్యాడు. పరివ్రాజకుని కపటవేషాన్ని విడిచి, మహాకాయుడైన రాక్షసాధిపతి తన స్వరూపాన్ని పొందాడు. ఎర్రని వస్త్రాలు ధరించి అతడు స్త్రీరత్నమైన మైథిలిని చూస్తూ నిలిచాడు. ఇక్కడ వర్ణన క్రమాన్ని మననం చేయాలి — మొదట కన్నులు, తరువాత రూపం, తరువాత ఆభరణాలు, చివరకు పది ముఖాలూ ఇరవై భుజాలూ. కపటవేషాన్ని విడిచిపెట్టడమే ఈ సర్గకు కేంద్రం; మోసంతో పని జరిగేంత వరకే కపటం, ఆ తరువాత బలాత్కారం — ఇదే రాక్షసనీతి. ‘తప్తకాంచనభూషణః’ (కాచిన బంగారు ఆభరణాలు గలవాడు) అనేది శోభ, ‘నీలజీమూతసంనిభః’ (నల్లని మేఘం వంటివాడు) అనేది భయంకరత్వం — రెండూ ఒకచోట ఉండడమే రావణుని స్వభావం. ‘సద్యః’ (వెంటనే) అనే పదం ముఖ్యమైనది — క్షణమాత్రంలో వేషం మారడం అతని కామరూపిత్వానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. అతడు నాలుగవ శ్లోకంలో ‘కోరిన రూపం ధరించగల నన్ను చూడు’ అని ఏమి చెప్పాడో, అదే ఇక్కడ క్రియలో చూపబడింది. ‘స్త్రీరత్నమ్’ అనే పదంతో రావణుని దృష్టి సూచించబడింది — అతని దృష్టిలో సీత ఒక రత్నం మాత్రమే, అపహరించదగిన వస్తువు, పూజ్యురాలైన సాధ్వి కాదు. దీనితో తరువాతి శ్లోకాలలోని ప్రలోభవచనాలకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది. పది ముఖాలూ ఇరవై భుజాలూ అనే సంఖ్య కూడా అర్థవంతమైనదే — ఒకే పురుషుడు పది విధాలుగా చీలిపోయిన మనస్సు గలవాడని వ్యాఖ్యాతలు వివరిస్తారు.
నల్లని కేశాంతాలు గల, సూర్యకాంతి వంటి, వస్త్రాభరణాలతో కూడిన మైథిలిని చూసి రావణుడు అన్నాడు — ‘మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన భర్తను నువ్వు కోరుకుంటే నన్ను ఆశ్రయించు, ఓ వరారోహా; నేను నీకు తగిన పతిని. చిరకాలం నన్ను సేవించు; నేను శ్లాఘనీయుణ్ణి; ఎప్పుడూ నీకు అప్రియం చేయను. మానవునిపై ఉన్న భావాన్ని విడిచిపెట్టు, నాపై మనస్సు నిలుపు.’ తరువాత రామనింద మొదలుపెడతాడు — ‘రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడైన, కోరిక నెరవేరని, పరిమితమైన ఆయువు గల రాముని ఏ గుణాల వల్ల నువ్వు అనురాగం పెంచుకున్నావు, ఓ తాను పండితురాలినని భావించే మూఢురాలా? స్త్రీ మాటను బట్టి రాజ్యాన్నీ మిత్రజనాన్నీ విడిచి క్రూరమృగాలు తిరిగే అడవిలో నివసించేవాడు దుర్బుద్ధి.’ ఇక్కడ రావణుని తర్కం లౌకికమైనదే — ఐశ్వర్యం, యశస్సు, దీర్ఘాయువు ఇవే భర్తకు గుణాలని అతడు భావిస్తాడు; రాముని ధర్మనిష్ఠ అతని దృష్టిలో మూర్ఖత్వం. ‘పండితమానిని’ (తాను పండితురాలినని భావించేదానా) అనే సంబోధనతో అతడు సీత వివేకాన్నే పరిహసిస్తాడు. ధర్మదృష్టి, అర్థదృష్టి అనే రెండు మార్గాల విరోధం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. ‘మానవునిపై భావాన్ని విడిచిపెట్టు’ అనే మాటతో అతడు మనుష్యత్వాన్నే తక్కువగా, రాక్షసైశ్వర్యాన్ని శ్రేష్ఠంగా భావిస్తాడు. కానీ సీతకు మానవభావమే ధర్మం. ‘పరిమితాయుషమ్’ (పరిమితమైన ఆయువు గలవాడు) అనే విశేషణంతో అతడు రాముని మర్త్యత్వాన్ని గుర్తుచేస్తాడు, తనకు వరబలం వల్ల దీర్ఘాయువు ఉందని సూచిస్తాడు. ‘స్త్రీ మాటను బట్టి’ అని నిందించేటప్పుడు, స్వయంగా స్త్రీకామంతో ప్రేరేపించబడినవాడే ఇంకొకరిని స్త్రీవశుడంటున్నాడు — ఇది గొప్ప విరోధం; ఈ విడంబనను కవి ఉద్దేశపూర్వకంగానే చూపాడు.
ప్రియవచనాలకే అర్హురాలూ, ప్రియంగా మాట్లాడేదీ అయిన మైథిలితో ఇలా పలికి, అతి దుష్టాత్ముడూ కామమోహితుడూ అయిన ఆ రాక్షసుడు దగ్గరకు వెళ్ళి సీతను పట్టుకున్నాడు — ఆకాశంలో బుధుడు రోహిణిని పట్టుకున్నట్లు. ఎడమచేతితో జుట్టును, కుడిచేతితో తొడలను — ఈ విధంగా అతడు ఆమెను పట్టుకున్నాడు. పర్వతశిఖరం వంటివాడూ, పదునైన కోరలవాడూ, మహాభుజుడూ, మృత్యువు వంటివాడూ అయిన అతనిని చూసి వనదేవతలు భయంతో పారిపోయారు. అప్పుడు మాయామయమైన, గాడిదలు కట్టిన, కర్కశమైన ధ్వని చేసే, బంగారు అంగాలు గల రావణుని మహారథం కనిపించింది. కఠినమైన మాటలతో ఆమెను బెదిరిస్తూ, బిగ్గరగా గర్జిస్తూ అతడు వైదేహిని ఒడిలోకి తీసుకొని రథం ఎక్కించాడు. పట్టుబడిన ఆ యశస్విని దూరంగా వెళ్ళిన భర్తను ఉద్దేశించి ‘రామా!’ అని బిగ్గరగా అరిచింది. ఇష్టం లేని, సర్పరాజు భార్యలా గిలగిలలాడుతున్న ఆమెను కామార్తుడైన అతడు తీసుకొని పైకి ఎగిరాడు. ఇక్కడ ఉపమను మననం చేయాలి — గ్రహం పట్టుకున్న రోహిణి, గరుడుడు పట్టుకున్న నాగవధువు — రెండు ఉపమానాలలోనూ బలవంతునికీ దుర్బలురాలికీ ఉన్న సంబంధమే సూచించబడింది. వనదేవతలు పారిపోవడం ద్వారా రావణుని భయంకరత్వం పరోక్షంగా వర్ణించబడింది. ‘ప్రియార్హామ్’ (ప్రియవచనాలకు అర్హురాలు) అనే విశేషణం కరుణరసానికి బీజం — ప్రియవచనాలకే అర్హురాలైన ఆమె కఠినవాక్యాలతో బెదిరించబడుతోంది. జుట్టును పట్టుకోవడం, తొడలను పట్టుకోవడం — ఈ రెండు స్పర్శలూ శాస్త్రంలో పరస్త్రీని అవమానించడంలో పరమపాపంగా గణించబడతాయి. గాడిదలు కట్టిన రథం అనే విశేషణం అపశకున సూచకం — గుర్రాలతో కాదు, గాడిదలతో కట్టిన రథం; దాని ‘ఖరస్వనః’ (కర్కశ ధ్వని) కూడా అమంగళమే. దీనితో రావణుని వినాశం ఇక్కడే సూచించబడింది. ‘బుధః ఖే రోహిణీమ్ ఇవ’ (ఆకాశంలో బుధుడు రోహిణిని పట్టుకున్నట్లు) అనే ఉపమలో గ్రహనక్షత్రాల సంబంధం ఉంది; వ్యాఖ్యానాలలో చెప్పినట్లు — బుధుడు రోహిణిని తాకితే అపశకునం కలిగినట్లే, రావణుని స్పర్శ లోకానికి అనర్థం కలిగిస్తుంది.
రాక్షసేంద్రుడు ఆకాశమార్గంలో అపహరించుకుపోతుండగా ఆమె మత్తెక్కినదానిలా, మతి భ్రమించినదానిలా, ఆతురురాలిలా బిగ్గరగా ఆక్రందించింది. ‘ఓ లక్ష్మణా, మహాబాహూ, గురువుల మనస్సును ప్రసన్నం చేసేవాడా, కామరూపి అయిన రాక్షసుడు నన్ను అపహరిస్తుంటే నీకు తెలియడం లేదా! ఓ రాఘవా, ధర్మం కోసం జీవితాన్నీ సుఖాన్నీ సంపదనూ విడిచిపెట్టిన నువ్వు, అధర్మంగా అపహరించబడుతున్న నన్ను చూడడం లేదా! ఓ పరంతపా, నువ్వు దుర్వినీతులను శిక్షించేవాడివి కదా; మరి ఇలాంటి పాపాత్ముడైన రావణుణ్ణి ఎందుకు శిక్షించడం లేదు?’ తరువాత ఆమె తానే సమాధానం చెప్పుకుంటుంది — ‘దుర్వినీతమైన కర్మకు ఫలం వెంటనే కనిపించదు; పంటలు పండడానికి లాగే ఇక్కడ కూడా కాలమే ప్రధానకారణమవుతుంది.’ తరువాత రావణుణ్ణి శపిస్తుంది — ‘కాలం చేత బుద్ధి నశించినవాడవై నువ్వు ఈ పని చేశావు; రాముని నుండి నీ జీవితాన్ని అంతం చేసే ఘోరమైన విపత్తును పొందు.’ ఇక్కడ సీత శోకం క్రమంగా పరిణమిస్తుంది — మొదట ఆక్రందనం, తరువాత నిష్ఠూరం, తరువాత ధర్మవిచారం, చివరకు శాపం. ‘కాలమే ప్రధానకారణమవుతుంది’ అని వ్యవసాయ దృష్టాంతంతో ఆమె తానే భర్త ఆలస్యానికి సమాధానం చెప్పుకుంటుంది — భక్తియే తర్కాన్ని పుట్టిస్తుంది. మొదట ఆమె లక్ష్మణుణ్ణి పిలుస్తుంది, ఎందుకంటే అతడే ఆశ్రమంలో రక్షకునిగా ఉంచబడ్డాడు; తరువాత రాముణ్ణి, ఎందుకంటే ఆయనే భర్త, శరణ్యుడు. ‘వినేతాసి’ (శిక్షించేవాడివి) అనే పదంతో ఆమె రాముని రాజధర్మాన్నే గుర్తుచేస్తుంది — దుష్టనిగ్రహం రాజు కర్తవ్యం కదా. ‘సస్యానామివ పక్తయే’ (పంటలు పండడానికి లాగే) అనే ఉపమతో ఆమె భర్త ఆలస్యానికి సమాధానం చెప్పుకోవడమే కాదు, రావణుని వినాశం తప్పనిసరి, కేవలం కాలం కోసం ఎదురుచూస్తోంది అని కూడా సూచిస్తుంది. ‘శాధి హి రావణమ్’ (రావణుణ్ణి శిక్షించు) అనే ఆజ్ఞార్థంతో ఆమె దూరంలో ఉన్న భర్తను కూడా ఆదేశిస్తున్నట్లుంది — విరహంలో కూడా విశ్వాసమే మాటను నడిపిస్తుంది.
‘అయ్యో, ఇప్పుడు కైకేయి తన బంధువులతో కలిసి కోరిక తీరినదయింది — ఎందుకంటే ధర్మాన్ని కోరే యశస్వి అయిన రాముని ధర్మపత్నినైన నేను అపహరించబడుతున్నాను.’ తరువాత ఆమె అచేతనమైనవాటిని కూడా సంబోధిస్తుంది — ‘ఓ జనస్థానమా, ఓ పూచిన కర్ణికార వృక్షాలారా, త్వరగా రామునికి చెప్పండి — సీతను రావణుడు అపహరిస్తున్నాడని. హంసలూ సారసపక్షులూ కూసే ఓ గోదావరీ, నీకు నమస్కారం; నువ్వు కూడా త్వరగా రామునికి చెప్పు. వివిధ వృక్షాలు గల ఈ వనంలో ఏయే దేవతలు ఉన్నారో వారికి నమస్కరిస్తున్నాను; నన్ను అపహరించారని నా భర్తకు చెప్పండి. ఇక్కడ ఏయే రకరకాల ప్రాణులు ఉన్నాయో, మృగాలూ పక్షుల గుంపులూ — అన్నిటినీ శరణు వేడుతున్నాను. “భర్తకు ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైన సీత నిస్సహాయురాలై అపహరించబడింది” అని చెప్పండి. ఇది తెలుసుకొని మహాబాహువూ మహాబలుడూ అయిన రాముడు పరలోకంలోనైనా పరాక్రమించి నన్ను తీసుకువస్తాడు — యముడు అపహరించినా సరే.’ ఇక్కడ కరుణ పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — సహాయానికి ఏ మనిషీ లేనప్పుడు చెట్లూ నదులూ పశువులూ పక్షులూ దూతలవుతాయి. చివరి వాక్యంలో మాత్రం సీత అచంచల విశ్వాసం ప్రకాశిస్తుంది. ‘ఆమంత్రయే’ అనే క్రియ సంబోధనలోనూ వీడ్కోలులోనూ ప్రయోగించబడుతుంది — సీత జనస్థానం నుండి బయలుదేరుతోందని కూడా ఇది ధ్వనిస్తుంది. కర్ణికారాలు, గోదావరి, వనదేవతలు, మృగపక్షులు — ఈ క్రమంలో వృక్షాలు, నది, దేవతలు, ప్రాణులు — జనస్థానపు జీవమంతా దూతగా ఉండమని ప్రార్థించబడింది. ‘క్షిప్రం రామాయ శంసధ్వమ్’ (త్వరగా రామునికి చెప్పండి) అనే పదాలు ధ్రువపదంలా రెండుసార్లు ఆవృత్తమయ్యాయి; దీనితో ఆర్తులు మళ్ళీ మళ్ళీ అదే మాట అనడం సహజమని చూపబడింది. చివరలో ‘ఆనేష్యతి’ (తీసుకువస్తాడు) అనే భవిష్యత్కాలం — ఏ సందేహమూ లేదు.
ఇలా కరుణాజనకమైన మాటలతో విలపిస్తూ, మిక్కిలి దుఃఖించిన, విశాలమైన కన్నులు గల ఆమె చెట్టుపై ఉన్న గద్దను చూసింది. అతనిని చూసి, రావణుని వశమైన, అందమైన కటిప్రదేశం గల ఆమె భయవిహ్వలయై, దుఃఖంతో గద్గదమైన గొంతుతో ఆక్రందించింది — ‘ఓ ఆర్యా జటాయూ, చూడు! పాపకర్ముడైన ఈ రాక్షసేంద్రుడు నన్ను అనాథలా నిర్దయగా అపహరిస్తున్నాడు. కానీ ఈ క్రూరుడైన నిశాచరుణ్ణి నువ్వు అడ్డుకోలేవు — ఇతడు బలవంతుడు, విజయగర్వం గలవాడు, ఆయుధధారి, దుర్బుద్ధి. కనుక నా అపహరణను యథార్థంగా రామునికి చెప్పు, లక్ష్మణునికి కూడా అదంతా ఏమీ మిగల్చకుండా చెప్పాలి.’ ఇక్కడ సీత వివేకం ప్రశంసనీయం — ఆమె వృద్ధుడైన గద్దను యుద్ధానికి ప్రేరేపించదు, దౌత్యానికే నియమిస్తుంది; శత్రువు బలాన్ని కూడా తానే అంగీకరిస్తుంది. అయినా జటాయువు యుద్ధాన్నే ఎంచుకుంటాడని తరువాతి సర్గలో కనిపిస్తుంది. ‘అనాథవత్’ (అనాథలా) అనే పదంతో — సనాథ అయినప్పటికీ ఆ క్షణంలో అనాథ అనే కరుణ వ్యక్తమవుతుంది; దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘వనస్పతిగతమ్’ (చెట్టుపై ఉన్న) అనే పదంతో జటాయువు స్థానం సూచించబడింది — వృద్ధుడైన అతడు చెట్టుపైనే నిద్రిస్తున్నాడని తరువాతి సర్గలో స్పష్టమవుతుంది. సీత అతనిని ‘ఆర్యా’ అని సంబోధిస్తుంది — పక్షినైనా గౌరవంతో, ఎందుకంటే అతడు దశరథుని మిత్రుడు. ‘అకరుణమ్’ (నిర్దయగా) అనే క్రియావిశేషణంతో అపహరణలోని నిర్దయత సూచించబడింది. చివరి రెండు శ్లోకాలు దౌత్య నిర్దేశరూపమైనవి — ఇవే తరువాతి రెండు సర్గలకు బీజం, ఎందుకంటే జటాయువు మొదట మాటతో, తరువాత యుద్ధంతో రావణుణ్ణి అడ్డుకుంటాడు. అంతేకాక ‘యథాతత్త్వమ్’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో ఆమె అలంకారం లేకుండా చూసినది చూసినట్లుగా చెప్పమనే ప్రార్థిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥