సర్గ
శూర్పణఖ రామసీతలను వర్ణించడం
రావణుని ప్రశ్నలు, రామలక్ష్మణుల వర్ణన, సీత రూపాన్ని చెప్పడం, అపహరణకు ప్రేరేపణ
గత సర్గలో శూర్పణఖ కఠినవచనాలు విని రావణుడు కూడా తీవ్రంగా కోపిస్తాడు. మంత్రుల మధ్యనే అతడు కఠినంగా మాట్లాడిన ఆ సోదరిని ఇలా అడుగుతాడు — ‘ఈ రాముడు ఎవడు? అతని వీర్యం ఎలాంటిది, రూపం ఎలాంటిది, పరాక్రమం ఎలాంటిది? దాటడానికి అతి కష్టమైన దండకారణ్యంలోకి అతడు ఎందుకు ప్రవేశించాడు? ఆ రాక్షసులను చంపిన, ఖరుని దూషణుని త్రిశిరుని యుద్ధంలో కూల్చిన అతని ఆ ఆయుధం ఏమిటి? మనోహరమైన అవయవాలు గలదానా, నిజం చెప్పు — నిన్ను వికృతం చేసినది ఎవరు?’ ఈ ప్రశ్నలే సర్గలోని మిగతా అంతటినీ పుట్టిస్తాయి. రాక్షసేంద్రుడు అలా అడగగా ఆ రాక్షసి కోపంతో మూర్ఛపోయినట్లయింది. ఇక్కడ రావణుని ప్రశ్నల క్రమమే అతని మనోదశను వెల్లడిస్తుంది — మొదట అతడు రాముని స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు, తరువాత అతని వనప్రవేశానికి కారణాన్ని, ఆ తరువాత అంత సైన్యాన్ని క్షణంలో క్షీణింపజేసిన ఆ ఆయుధాన్ని. చివరలోనే అతడు సోదరి వికృతీకరణను గుర్తుచేసుకుంటాడు. దీని ద్వారా కవి సూచిస్తాడు — రాజు మొదట శత్రుబలాన్ని లెక్కిస్తాడు, ఆ తరువాతే కులానికి జరిగిన అవమానాన్ని. ‘తత్త్వమ్’ (నిజం) అనే పదంతో అతడు సత్యాన్నే కోరుతున్నాడు, కోపంతో పుట్టిన అతిశయోక్తిని కాదు.
తరువాత ఆమె పద్ధతిగా రాముని వర్ణన ఆరంభిస్తుంది. అతడు దీర్ఘబాహువు, విశాలనేత్రుడు, నారచీరలూ కృష్ణాజినమూ ధరించినవాడు, మన్మథుని వంటి రూపం గలవాడు, దశరథుని కుమారుడు. అతడు ఇంద్రధనుస్సు వంటి, బంగారు అంగదాలతో అలంకరించిన విల్లును లాగి, మహావిషసర్పాల వంటి ప్రజ్వలించే నారాచాలను ప్రయోగిస్తాడు. ‘యుద్ధంలో అతడు బాణాలను తీసుకోవడం గాని, విడవడం గాని, విల్లు లాగడం గాని నేను చూడలేకపోయాను; బాణవర్షంతో చచ్చిపోతున్న సైన్యాన్ని మాత్రమే చూశాను’ అని ఆమె తన అనుభవాన్ని చెబుతుంది. ఇంద్రుడు కురిపించిన వడగళ్ళతో మంచి పంట నాశనమైనట్లే, భయంకర వీర్యం గల పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు కాలినడకన ఉన్న ఆ ఒక్కని పదునైన బాణాలతో హతులయ్యారు. ముహూర్తంలో సగానికి కొంచెం ఎక్కువ సమయంలోనే దూషణునితో పాటు ఖరుడు హతుడయ్యాడు, ఋషులకు అభయం ఇవ్వబడింది, దండకారణ్యం క్షేమంగా మారింది. శూర్పణఖ వర్ణనలో రెండు భాగాలు — మొదటిది రాముని సౌందర్యానికి, రెండవది అతని యుద్ధకౌశలానికి సంబంధించినవి. రెండిటిలోనూ ఆమె అతిశయోక్తి చేయదు, తాను స్వయంగా చూసినదే చెబుతుంది. ‘తీసుకోవడం కాదు, విడవడం కాదు, లాగడం కాదు’ అని మూడుసార్లు నిషేధించడం ద్వారా ఆమె రాముని హస్తలాఘవాన్ని చూపుతుంది — క్రియే కనిపించదు, ఫలితమే కనిపిస్తుంది. పంట ఉపమ కూడా అత్యంత సముచితమైనది — వడగళ్ళ వానకు పొలం నిర్మూలమైనట్లే రాక్షససైన్యమూ నశించింది. ‘ఏకేన పదాతినా’ (కాలినడకన ఉన్న ఒక్కనిచేత) అనే రెండు పదాలు అంతటా మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తాయి — రథం లేదు, సహాయుడు లేడు, సైన్యం లేదు; కాళ్ళతో నడిచే ఒక్క మనుష్యుడే. ఈ విస్మయమే రావణుని హృదయంలో భయాన్ని పుట్టిస్తుంది. కవి ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా చూసినదాని నోటనే రాముని పరాక్రమాన్ని వర్ణిస్తాడు; దీనివల్ల వర్ణన ప్రామాణికమవుతుంది, రావణుని మనస్సులోకి మరింత లోతుగా చొచ్చుకుపోతుంది.
‘నేను ఒక్కదాన్నే ఎలాగో బయటపడ్డాను’ అని ఆమె తన వృత్తాంతం చెబుతుంది — ఆత్మజ్ఞాని అయిన రాముడు స్త్రీవధకు శంకించి నన్ను కేవలం అవమానించి విడిచిపెట్టాడు. తరువాత ఆమె లక్ష్మణుని వర్ణిస్తుంది — రాముని తమ్ముడు, మహాతేజస్వి, గుణాలలోనూ పరాక్రమంలోనూ అతనితో సమానుడు, అనురక్తుడు, భక్తుడు, లక్ష్మణుడనే పేరు గల వీర్యవంతుడు. అతడు అసహనశీలుడు, జయింపరానివాడు, జయశీలుడు, విక్రమశాలి, బుద్ధిమంతుడు, బలవంతుడు. ‘ఇతడు రాముని కుడిభుజం, ఎల్లప్పుడూ బయట సంచరించే ప్రాణం వంటివాడు’ అనే ఉపమతో ఆమె వారిద్దరి అభేదాన్ని చూపుతుంది. ‘పరిభూయ’ (అవమానించి) అనే పదంతో ఆమె తన అవమానాన్నే ఒప్పుకుంటుంది; అయినా అదే రాముని ధర్మనిష్ఠకు ప్రమాణం. స్త్రీని చంపడానికి ఇష్టపడనివాడు శత్రువును కూడా ధర్మంతోనే జయిస్తాడని ధ్వని.
తరువాత ఆమె సీతనే వర్ణించడం ఆరంభిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమె ప్రయోజనం అక్కడే ఉంది. రాముని ధర్మపత్ని విశాలనేత్రి, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలది, ప్రియురాలు, ఎల్లప్పుడూ భర్తకు ప్రియమైనదానిలోనూ హితమైనదానిలోనూ నిమగ్నమైనది. ఆమె చక్కని కేశాలు, చక్కని ముక్కు, అందమైన తొడలు గలది, సురూపిణి, యశస్విని — ఈ వనానికి అధిదేవతలా, మరొక లక్ష్మిలా ఆమె ప్రకాశిస్తుంది. పుటం పెట్టిన బంగారపు వర్ణం వంటి కాంతి ఆమెది, ఎర్రని ఉన్నతమైన గోళ్ళు గలది, శుభలక్షణాలు గలది, శ్రేష్ఠమైన నితంబాలు గలది, సన్నని నడుము గలది, వైదేహి, సీత అనే పేరు గలది. ‘దేవకాంత గాని, గంధర్వకాంత గాని, యక్షిణి గాని, కిన్నరి గాని అలాంటిదానిని నేను భూమిపై ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడలేదు. సీత ఎవనికి భార్య అవుతుందో, ఆమె సంతోషంగా ఎవనిని కౌగిలించుకుంటుందో, వాడు సమస్త లోకాలలోనూ ఇంద్రుని కంటే కూడా ఎక్కువగా జీవిస్తాడు. సుశీల, శరీరసౌందర్యంలో శ్లాఘనీయురాలు, రూపంలో భూమిపై సాటిలేనిది — ఆమె నీకు తగిన భార్య, నువ్వు ఆమెకు తగిన శ్రేష్ఠుడైన భర్తవు’ అని ఆమె రావణుని కామాన్ని రగిలిస్తుంది. ఈ భాగంలో శూర్పణఖ చాతుర్యం బయటపడుతుంది — సీత రూపాన్ని వర్ణిస్తూనే ఆమె రావణుని కామాన్ని రగిలిస్తుంది. మొదట ఆమె సీత పాతివ్రత్యాన్ని చెబుతుంది, తరువాత అవయవ సౌందర్యాన్ని, ఆ తరువాత ‘నీకు తగినది’ అని సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. పదహారు, పదిహేడు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వాటిలోని ‘ఈ వనానికి అధిదేవతలా, మరొక లక్ష్మిలా ప్రకాశిస్తుంది’ అనే ఉపమ వల్గేట్ పాఠపు విశేషం. ‘వైదేహీ’, ‘తనుమధ్యమా’ అనే పదాలతో ఆమె సీత కులాన్నీ శరీరలావణ్యాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది; రాజకన్య అని తెలిసి రావణుని అభిమానం కూడా రగులుతుంది.
తరువాత ఆమె తన వికృతీకరణకు కారణాన్ని బయటపెడుతుంది — ‘విశాలమైన పిరుదులు, బలిసిన ఉన్నతమైన స్తనాలు గల ఆ సుందరవదనను నీకు భార్యగా తీసుకురావడానికి నేను ప్రయత్నించాను; అప్పుడు క్రూరుడైన లక్ష్మణుడు నన్ను వికృతం చేశాడు.’ తరువాత ఆమె భవిష్యత్తును చెబుతుంది — ‘పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల ఆ వైదేహిని ఈ రోజు చూడగానే నువ్వు మన్మథుని బాణాలకు లొంగిపోతావు.’ ఇరవై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని చివర ఆమె ఉపాయాన్ని ఉపదేశిస్తుంది — ‘ఆమెను భార్యగా చేసుకోవాలని నీకు అభిప్రాయం కలిగితే, విజయం కోసం వెంటనే కుడికాలు ముందుకు ఎత్తు.’ ఇక్కడ ఆమె అపహరణ ఉపాయాన్ని చెప్పదు, కేవలం సంకల్పాన్నే కోరుతుంది; ఉపాయం తరువాతి సర్గలలో మారీచునితో కలిసి రూపొందుతుంది. ‘దక్షిణః పాదః’ (కుడికాలు) అనేది ప్రయాణారంభానికి శుభశకునాన్ని సూచించే మాట.
చివరకు ఆమె నిశ్చయాన్నే కోరుతుంది — ‘రాక్షసేశ్వరా, నా ఈ మాట నీకు నచ్చితే, శంక లేనివాడవై నా మాట ప్రకారం చెయ్యి. ఈ రామాదుల అశక్తినీ నీ శక్తినీ తెలుసుకుని, మహాబలా, దోషరహితమైన అవయవాలు గల సీతను నీ భార్యగా చేసుకో.’ ఇరవై ఆరవ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉపసంహారం చేస్తుంది — ‘రాముడు సూటిగా వెళ్ళే బాణాలతో జనస్థానంలోని నిశాచరులను చంపాడు, ఖరుడూ దూషణుడూ హతులై ఉండడం చూడబడింది — ఇది విని ఈ రోజే నువ్వు కర్తవ్యాన్ని చేపట్టాలి.’ ఇలా శూర్పణఖ ప్రేరణ ముగుస్తుంది, రావణుని మనస్సులో అపహరణ సంకల్పం పుడుతుంది. ‘నిర్విశంకేన’ (శంక లేనివాడవై) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రావణుని మనస్సులో శంక ఉందని ఆమెకు తెలుసు. అందుకే ఆ శంకనే ముందుగా తొలగించాలనుకుంటుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥