॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 35వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

రావణుడు సముద్రతీరానికి వెళ్ళడం, మారీచుని కలవడం

రథాన్ని సిద్ధం చేయడం, సముద్రతీరపు శోభ, సుభద్ర వటవృక్షం, గరుడుని కథ, మారీచుని ఆశ్రమంలో సత్కారం

గత సర్గలో శూర్పణఖ ‘ఈ రోజే కర్తవ్యాన్ని చేపట్టాలి’ అని చెప్పింది. ఈ సర్గలో రావణుడు రోమాంచం కలిగించే ఆ మాట విని, మంత్రులకు సెలవిచ్చి, కార్యాన్ని నిశ్చయించుకుని బయలుదేరాడు. ఆ కార్యాన్ని లోలోపల అనుసరించి, ఉన్నదున్నట్లు గ్రహించి, దోషాల గుణాల బలాబలాలను తూకం వేసి, ‘ఇది చేయవలసినదే’ అని తనలో నిశ్చయించుకున్నాడు. స్థిరబుద్ధితో అతడు రమణీయమైన వాహనశాలకు వెళ్ళాడు. అక్కడికి రహస్యంగా వెళ్ళి రాక్షసాధిపుడు సారథిని ‘రథం కట్టు’ అని ఆజ్ఞాపించాడు. అలా చెప్పబడిన చురుకైన సారథి క్షణంలోనే అతనికి ఇష్టమైన ఉత్తమ రథాన్ని సిద్ధం చేశాడు. ‘ప్రచ్ఛన్నమ్’ (రహస్యంగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — ఇతడు చేయదలచిన పని సభలో కూడా బయటపెట్టదగినది కాదు. ఇక్కడే సర్గ మూలస్వరం స్థాపించబడుతుంది — బయట శోభ, లోపల గూఢమైన పాపసంకల్పం. మొదటి నాలుగు శ్లోకాలలో కవి మంత్రాంగపు క్రమాన్నే చూపుతాడు — అనుజ్ఞ, అనుసరణ, గ్రహణం, తూకం వేయడం, నిశ్చయం. ఈ క్రమం అర్థశాస్త్రపు క్రమమే; కాని ఇక్కడ అది దుష్కర్మకు ఉపయోగించబడింది. ‘స్థిరబుద్ధిః’ అనే పదం కూడా వ్యంగ్యమే — ధర్మంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు ప్రశంసనీయుడు, అధర్మంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు నశిస్తాడు. సారథి వేగం కూడా వర్ణించబడింది — ‘క్షణంలోనే’; యజమాని తొందర సేవకులకు కూడా సోకుతుంది.

తరువాత అతడు ఇచ్ఛానుసారం సంచరించే, బంగారు మయమైన, రత్నాలతో అలంకరించిన రథం ఎక్కి బయలుదేరాడు; పిశాచాల వంటి ముఖాలు గల, బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన గాడిదలు ఆ రథాన్ని లాగుతున్నాయి. మేఘగర్జన వంటి ధ్వనితో ధనపతి తమ్ముడైన శ్రీమంతుడైన రాక్షసాధిపతి నదులకు పతి అయిన సముద్రం వైపు వెళ్ళాడు. అతనిపై తెల్లని ఛత్రం, ఇరువైపులా తెల్లని వింజామరలు; అతని దేహకాంతి నిగనిగలాడే వైడూర్యం వంటిది, ఆభరణాలు మేలిమి బంగారంతో చేసినవి. పది కంఠాలు, ఇరవై భుజాలు గలవాడు, చూడదగిన వేషభూషలు గలవాడు, దేవతలకు శత్రువు, మునీంద్రులను చంపేవాడు అయిన అతడు పది శిఖరాలు గల పర్వతరాజులా కనిపించాడు. ఇచ్ఛానుసారం సంచరించే రథంలో ఉన్న అతడు కొంగలబారుతో, మెరుపుల వలయంతో కూడిన మేఘంలా ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు. ఈ ఉపమలతో కవి అతని ఐశ్వర్యాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపుతాడు. రావణుని వర్ణనలో కవి రెండు విరుద్ధ వర్ణాలను కలుపుతాడు — తెల్లని ఛత్రమూ చామరాలూ, నల్లని నీలపు వైడూర్యకాంతీ. గాడిదల ముఖాలు పిశాచాల్లా ఉన్నాయి, కాని వాటి ఆభరణాలు బంగారువి. దీనివల్ల రథపు ఐశ్వర్యమూ భీషణత్వమూ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి. ‘ధనదానుజః’ (కుబేరుని తమ్ముడు) అనే పదంతో కవి గుర్తుచేస్తాడు — కుబేరుని తమ్ముడైనవాడే ఇప్పుడు పరస్త్రీని అపహరించడానికి వెళ్తున్నాడు. పది శిఖరాల పర్వతపు ఉపమా, మేఘపు ఉపమా అతని స్థైర్యాన్నీ చాపల్యాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తాయి. ‘నదనదీపతిమ్’ (నదులకు పతి) అనే సముద్రపు పేరు కూడా సార్థకమైనది — నదులన్నీ ఎక్కడ కలుస్తాయో అక్కడికే ఇతడూ వెళ్తున్నాడు. ఇంతకుముందు చెప్పిన ‘ప్రచ్ఛన్నమ్’ (రహస్యంగా) అనే పదాన్ని గుర్తుచేసుకుంటేనే ఈ ప్రయాణపు ఆడంబరం విరోధంగా భాసిస్తుంది — సంకల్పం గూఢమైనది, ప్రయాణం బహిరంగమైనది.

తరువాత వీర్యవంతుడైన అతడు పర్వతాలతో కూడిన సముద్రతీరప్రాంతాన్ని చూడడం ఆరంభించాడు. ఆ తీరం నానావిధ పుష్పఫలాలు గల వేలాది వృక్షాలతో నిండి ఉంది, చల్లని మంగళకరమైన జలాలు గల తామరకొలనులతో అంతటా వ్యాపించి ఉంది, వేదికలతో కూడిన విశాలమైన ఆశ్రమప్రదేశాలతో అలంకరించబడి ఉంది. ఒకచోట అరటితోటలు, ఒకచోట కొబ్బరిచెట్లు, సాలవృక్షాలు, తాటిచెట్లు, తమాలాలు, చక్కగా పూచిన చెట్లు. అత్యంత నియమితాహారులైన పరమర్షులు, నాగులు, సుపర్ణులు, గంధర్వులు, వేలాది కిన్నరులు అక్కడ శోభను కూరుస్తున్నారు. కామాన్ని జయించిన సిద్ధులు, చారణులు, ఆజులు, వైఖానసులు, మాషులు, వాలఖిల్యులు, మరీచిపులు ఆ ప్రదేశాన్ని అలంకరిస్తున్నారు. దివ్యాభరణాలూ మాలలూ ధరించిన, దివ్యరూపిణులైన, క్రీడావిలాసవిధులు తెలిసిన వేలాది అప్సరసలతో అది నిండి ఉంది; శ్రీమతులైన దేవపత్నులు దానిని సేవిస్తూ ఉపాసిస్తున్నారు; దేవదానవ సమూహాలూ అమృతభోజులూ అక్కడ సంచరిస్తున్నారు. ఇదంతా అక్కడ పాపం చేయడానికి వెళ్తున్నవాడే చూశాడు. ఈ వర్ణనాభాగం అరణ్యకాండంలోని అత్యంత రమణీయమైన భాగాలలో ఒకటి. కవి సముద్రతీరాన్ని కేవలం వృక్షాలతో, జలాశయాలతోనే కాక తపస్వులతో, దేవయోనులతో కూడా నింపుతాడు — ఎందుకంటే ఆ ప్రదేశం పుణ్యమైనదే. ఇక్కడ పేర్లను లెక్కిస్తూనే తపోవిశేషాలను కూడా లెక్కిస్తాడు — వైఖానసులు వానప్రస్థులు, మాషులు మాషగోత్రజులు, వాలఖిల్యులు బొటనవ్రేలంత ఋషులు, మరీచిపులు సూర్యకిరణాలను పానం చేసేవారు, ఆజులు బ్రహ్మపుత్రులు. వారి మధ్యనే అప్సరసలూ దేవపత్నులూ విహరిస్తున్నారు. ఇలా తపస్సూ క్రీడా ఒకేచోట వర్ణించబడ్డాయి; అదే స్వర్గసదృశత్వానికి లక్షణం. కాని ఇదంతా చూస్తున్నది పాపం చేయదలచిన రావణుడు — ఈ విరోధమే కవి ఉద్దేశం. ‘శీతమంగళతోయాభిః’ అనే పదంతో జలంలోని చల్లదనమూ పవిత్రతా రెండూ చెప్పబడ్డాయి. ‘విశాలైరాశ్రమపదైః’ అనే పదం సూచిస్తుంది — అక్కడ ఒక్కటి కాదు, అనేక ఆశ్రమాలు ఉన్నాయి; ఆ తీరమంతా తపోభూమే. వేదికలు యజ్ఞాల నిత్యత్వాన్ని చూపుతాయి. అలాంటి తీరాన్ని చూసి కూడా రావణుని మనస్సు మారదు; ఇదే అతని కాఠిన్యానికి ప్రమాణం.

ఆ తీరం హంసలతో, క్రౌంచపక్షులతో, నీటిపక్షులతో నిండి ఉంది, సారసపక్షులతో మనోహరంగా ఉంది, సముద్రపు తేజస్సుతో వైడూర్యాల వంటి రాళ్ళు గలదై నిగనిగలాడుతూ దట్టంగా ఉంది. అక్కడ అంతటా తెల్లని, విశాలమైన, దివ్యమాలలతో కూడిన, వాద్యగీతాలతో నిండిన విమానాలు కనిపిస్తున్నాయి — తపస్సుతో లోకాలను జయించినవారి ఆ ఇచ్ఛాసంచార విమానాలనూ, గంధర్వులనూ అప్సరసలనూ ధనపతి తమ్ముడు సమీపిస్తూ చూశాడు. వేర్లలో నిర్యాసరసం గల వేలాది చందనవనాలనూ, ముక్కుకు తృప్తి కలిగించే సౌమ్యమైన వాటిని చూస్తూ అతడు ముందుకు సాగాడు. శ్రేష్ఠమైన అగరు వనాలూ ఉపవనాలూ, సుగంధఫలాలు గల జాజి, తక్కోల వనాలూ; తమాల పుష్పాలూ, మిరియాల పొదలూ, తీరంలో ఎండుతున్న ముత్యాల రాశులూ. శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలూ, పగడాల గుట్టలూ, బంగారు వెండి శిఖరాలూ; మనోహరమైన, నిర్మలమైన, అద్భుతమైన జలపాతాలూ; ధనధాన్యాలతో సమృద్ధమైన, స్త్రీరత్నాలతో నిండిన నగరాలూ — ఇదంతా చూస్తూ అతడు సాగిపోయాడు. ఎనిమిది శ్లోకాలు ఒకే దీర్ఘమైన దృశ్యవర్ణనతో కూర్చబడ్డాయి. ఈ ఎనిమిది శ్లోకాలలో దృష్టుల పరంపరే ఉంది — పైన విమానాలు, అడ్డంగా వనాలు, కింద తీరంలో ముత్యాలూ పగడాలూ, దూరంలో నగరాలు. దీని ద్వారా కవి రావణుని గమనవేగాన్ని కూడా సూచిస్తాడు; రథం వేగంగా వెళ్తోంది, అందుకే దృశ్యాలు త్వరత్వరగా మారుతున్నాయి. ‘తపసా జితలోకానామ్’ (తపస్సుతో లోకాలను జయించినవారి) అనే పదంతో విమానాల యజమానులు సూచించబడ్డారు — వారు తపస్సుతోనే ఆ పదవిని పొందారు, బలంతో కాదు. ఇది కూడా రావణునికి చెప్పని ఉపదేశమే. ‘స్త్రీరత్నైరావృతాని’ (స్త్రీరత్నాలతో నిండిన) అనే నగరవిశేషణం తరువాతి కథకు సూచనలా భాసిస్తుంది — స్త్రీరత్నాన్ని అపహరించడానికి వెళ్తున్నవాడు దారిలో స్త్రీరత్నాలతో నిండిన నగరాలను చూస్తాడు. ఈ శ్లోకాలలో వాసన, వర్ణం, స్పర్శ అనే మూడు ఇంద్రియవిషయాలూ వర్ణించబడ్డాయి — చందన అగరుల వాసన, బంగారు వెండుల వర్ణం, జలపాతాల చల్లదనం. దీనివల్ల వర్ణన సజీవమవుతుంది. ఇంత వర్ణనతో కవి మార్గపు దైర్ఘ్యాన్ని కూడా సూచిస్తాడు; లంక నుండి సముద్రం అవతలి వరకూ ఎన్ని యోజనాలో చెప్పలేదు, కాని దృశ్యాల బాహుళ్యంతోనే అది తెలుస్తుంది.

తరువాత సముద్రరాజు తీరప్రాంతంలో అతడు సమతలంగా, అంతటా నిగనిగలాడుతూ, మృదువైన స్పర్శ గల గాలితో కూడిన, స్వర్గం వంటి ఒక ప్రదేశాన్ని చూశాడు. అక్కడ మేఘం వంటి, మునులు పరివేష్టించిన ఒక న్యగ్రోధ వటవృక్షాన్ని అతడు చూశాడు, దాని కొమ్మలు చుట్టూ నూరు యోజనాల మేర వ్యాపించి ఉన్నాయి. మహాబలుడైన గరుడుడు మహాకాయమైన ఏనుగునూ తాబేలునూ తినడానికి పట్టుకొని వచ్చి ఆశ్రయించిన కొమ్మ గల వృక్షం ఇదే. కవి ఇక్కడ ఒక కథను ఆరంభిస్తాడు, దానితో వటవృక్షపు మాహాత్మ్యం వెల్లడవుతుంది — అందుకే దాని పేరు ‘సుభద్రుడు’. రావణుని పాపయాత్ర మధ్యలో ఈ పుణ్యకథ విరోధంతోనే శోభిస్తుంది. ‘త్రిదివోపమమ్’ (స్వర్గం వంటి) అనే విశేషణంతో కవి ఆ ప్రదేశాన్ని స్వర్గతుల్యమని చెబుతాడు; అక్కడే నూరు యోజనాల పొడవు కొమ్మలు గల ఆ వటవృక్షం ఉంది. అలాంటి పరిమాణం పురాణకథల రీతి; అది విన్నంతనే శ్రోతకు కథ ప్రాముఖ్యం తెలుస్తుంది. కవి వృక్షాన్ని చూసి దాని ఇతిహాసాన్నే చెప్పడం ఆరంభిస్తాడు — ఇది వాల్మీకికి ప్రియమైన కథనపద్ధతి. వటవృక్షం పేరు ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలోనే చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ కేవలం దాని విస్తారమూ కథా సూచించబడతాయి. ఈ విలంబిత కథనరీతి శ్రోత కుతూహలాన్ని పెంచుతుంది.

పక్షిశ్రేష్ఠుడైన సుపర్ణుడు ఆ వటవృక్షపు ఆకులు దట్టంగా ఉన్న ఆ కొమ్మను తన భారంతో ఒక్కసారిగా విరిచాడు. ఆ కొమ్మ కింద వైఖానసులు, మాషులు, వాలఖిల్యులు, మరీచిపులు, ఆజులు, ధూమ్రులు అనే పరమర్షులు గుమిగూడి ఉన్నారు. వారిపై దయతో గరుడుడు విరిగిన నూరు యోజనాల పొడవైన ఆ కొమ్మనూ, ఏనుగు తాబేలు రెండిటినీ వేగంగా తీసుకుని ఒక్క కాలితోనే పట్టుకున్నాడు. ఆ ధర్మాత్ముడు ఆ ఆహారాన్ని భక్షించి, ఆ కొమ్మతో నిషాదుల దేశాన్ని నాశనం చేసి, మహామునులను విడిపించి సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు. ఆ ఆనందంతో రెట్టింపైన పరాక్రమం గల ఆ బుద్ధిమంతుడు అమృతాన్ని తీసుకురావాలని సంకల్పించాడు. ఇనుప వలలను చీల్చి, శ్రేష్ఠమైన రత్నగృహాన్ని బద్దలుకొట్టి, మహేంద్రుని భవనం నుండి దాచి ఉంచిన అమృతాన్ని అతడు తీసుకువచ్చాడు. ఈ కథ వటవృక్షపు నామనిర్వచనమే. గరుడుని ఈ కథ మహాభారతంలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది — ఇక్కడ అది వటవృక్షపు నామనిర్వచనం కోసమే సంక్షిప్తం చేయబడింది. ‘తేషాం దయార్థమ్’ (వారిపై దయతో) అనే రెండు పదాలు కథకు హృదయం — గరుడుడు తన ఆకలిని తక్షణం పక్కన పెట్టి ఋషుల రక్షణనే మొదట చేస్తాడు. అతని పరాక్రమం దయతోనే శోభిస్తుంది; అతని ఆనందం శత్రువధ వల్ల కాదు, మునుల విమోచన వల్లనే కలిగింది. దీని ద్వారా కవి రావణునికే ఒక ప్రతిబింబాన్ని నిలుపుతాడు — ఇద్దరూ మహాబలులే, కాని ఒకడు పరహితం కోసం బలాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, మరొకడు పరుల సొత్తును అపహరించడం కోసం. ‘సుభద్రుడు’ అనే వటవృక్షపు పేరు కూడా అదే గుర్తుచేస్తుంది. ‘ఏకపాదేన’ (ఒక్క కాలితో) అనే పదంతో అతని సాటిలేని బలం సూచించబడింది — ఒక్క పాదంతోనే అతడు కొమ్మనూ ఏనుగునూ తాబేలునూ పట్టుకున్నాడు.

మహర్షిగణాలు సేవించే, సుపర్ణుడు గుర్తు వేసిన, ‘సుభద్రుడు’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన ఆ న్యగ్రోధాన్ని ధనపతి తమ్ముడు చూశాడు. తరువాత సముద్రపు అవతలి తీరానికి వెళ్ళి అతడు ఏకాంతమైన, పవిత్రమైన, రమణీయమైన వనమధ్యంలో ఒక ఆశ్రమాన్ని చూశాడు. అక్కడ కృష్ణాజినం ధరించిన, జటామండలం ధరించిన, నియమితాహారి అయిన మారీచుడనే రాక్షసుని అతడు చూశాడు. కలుసుకున్నాక ఆ రావణుని మారీచుడు విధిపూర్వకంగా మానవులకు దుర్లభమైన సర్వకామాలతో పూజించాడు. మారీచుడు స్వయంగా భోజనంతో, ఉదకంతో అతనిని సత్కరించి అర్థవంతమైన మాటతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, రాక్షసేశ్వరా, లంకలో నీకు క్షేమమేనా? మళ్ళీ ఏ పని మీద నువ్వు ఇంత త్వరగా ఇక్కడికి వచ్చావు?’ అలా అడగబడిన మహాతేజస్వి, మాటలలో నేర్పరి అయిన రావణుడు ఆ తరువాత ఈ మాట చెప్పాడు — దీనితోనే సర్గ ముగుస్తుంది, ఆ మాట తరువాతి సర్గలో వినబడుతుంది. మారీచుని వర్ణన తపస్వి వర్ణనే — కృష్ణాజినం, జటామండలం, నియమితాహారం. ఇంతకుముందు రాముని బాణంతో దూరంగా విసిరివేయబడినవాడు ఇప్పుడు ఏకాంతంలో తపస్సులో ఉన్నాడు. అతని సత్కారం కూడా విధిపూర్వకమే — మానవులకు దుర్లభమైన సర్వకామాలతో, భోజనంతో, ఉదకంతో. ‘అర్థోపహితయా వాచా’ (అర్థంతో కూడిన మాటతో) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — మారీచుడు కేవలం క్షేమం అడగడం లేదు, రాకకు ప్రయోజనాన్నే తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు; అతని మనస్సులో శంక కలిగింది. ‘తూర్ణమ్ ఏవ’ (ఇంత త్వరగా) అనే మాటలో భయం కూడా ధ్వనిస్తుంది — మళ్ళీ మళ్ళీ తొందరగా వచ్చేవాడు ఏదో దుష్కరమైనదే అడుగుతాడని. సర్గ చివర రావణుని మాట ఆరంభమవుతుంది మాత్రమే, చెప్పబడదు — దీనితో కవి శ్రోత కుతూహలాన్ని తరువాతి సర్గ కోసం దాచి ఉంచుతాడు. ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియ ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ వాడబడింది — రావణుడు అన్నీ చూస్తాడు, కాని ఏదీ వినడు; ఇదే అతని దశ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి