సర్గ
శూర్పణఖ రావణుని నిందించడం
మంత్రుల మధ్య శూర్పణఖ కఠినవచనాలు, రాజధర్మోపదేశం, జనస్థాన వధను తెలియజేయడం, రావణుని ఆలోచన
గత సర్గలో శూర్పణఖ జనస్థానం నుండి లంకకు వచ్చి విమానపు పై అంతస్తులో కూర్చున్న రావణుని చూసింది. ఈ సర్గలో దీనురాలై, వికృతరూపిణియై ఉన్న ఆమె మంత్రుల మధ్యనే తీవ్రమైన కోపంతో కఠినంగా మాట్లాడడం ఆరంభిస్తుంది. లోకాన్ని ఏడిపించేవాడు కనుక లోకరావణుడైన అతనిని కూడా ఆమె నిర్భయంగా గద్దిస్తుంది — ‘కామభోగాలలో మత్తుడవై, ఇష్టానుసారం ప్రవర్తిస్తూ, అదుపు లేనివాడవై, పుట్టుకొచ్చిన ఘోరమైన భయాన్ని తెలుసుకోవలసినవాడవైనా తెలుసుకోవడం లేదు.’ సర్గ ఆరంభంలోనే కవి సోదరి కోపాన్నీ రాజు అజాగ్రత్తనూ ముఖాముఖిగా నిలుపుతాడు.
తరువాత ఆమె రాజనీతిపై దీర్ఘమైన ఉపదేశం ఆరంభిస్తుంది. గ్రామ్యభోగాలలో ఆసక్తుడై, కామానుసారం నడుచుకునే, లోభి అయిన రాజును ప్రజలు శ్మశానాగ్నిలా గౌరవించరు — చితాగ్నిని జనులు దూరం నుండే తప్పించుకున్నట్లే, అలాంటి రాజును కూడా తప్పించుకుంటారు. తగిన సమయంలో తానే స్వయంగా కార్యాలను నిర్వహించని రాజు ఆ కార్యాలతో పాటు రాజ్యంతో సహా నశిస్తాడు — కార్యనాశమూ రాజనాశమూ ఒకేచోట జరుగుతాయి. గూఢచారులను నియమించని, దర్శనానికి దుర్లభుడైన, పరాధీనుడైన రాజును మనుష్యులు నదీతీరపు బురదను ఏనుగులు తప్పించుకున్నట్లుగా దూరం నుండే వర్జిస్తారు. తమ రాజ్యాన్ని రక్షించుకోని రాజులు సముద్రంలో మునిగిన పర్వతాల్లా అభివృద్ధితో ప్రకాశించరు — గొప్పవారైనా కనిపించకుండానే ఉండిపోతారు. చివరకు ఆమె పదునైన ప్రశ్న వేస్తుంది — ‘నీతో సమానులైన దేవ గంధర్వ దానవులతో వైరం పెట్టుకుని కూడా, గూఢచారులు లేనివాడవై, చపలుడవైన నువ్వు ఎలా రాజుగా నిలుస్తావు?’ ఇదే ప్రశ్న ముందు మళ్ళీ వస్తుంది. ఇక్కడ కవి నీతిశాస్త్రపు భాషనే రాక్షసి నోట పెడతాడు; ఆమె కోపం కూడా శాస్త్రీయ క్రమంలోనే ప్రవహిస్తుంది. ‘స్వయమ్’ (స్వయంగా) అనే పదంతో ఆమె సూచిస్తుంది — మంత్రుల ద్వారానే కాక రాజు స్వయంగా కూడా కార్యాలను పర్యవేక్షించాలి.
తరువాత ఆమె రావణుని పిల్లచేష్టలవాడనీ బుద్ధిహీనుడనీ అంటుంది — ‘తెలుసుకోవలసినదే నువ్వు తెలుసుకోవడం లేదు; ఇక ఎలా రాజుగా నిలుస్తావు?’ అని ముందు చెప్పిన ప్రశ్ననే మళ్ళీ పలుకుతుంది. ఏ రాజులకు గూఢచారులూ కోశమూ నీతీ తమ అధీనంలో ఉండవో, వారు, జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా, సామాన్యజనులతో సమానులే — వారికి రాజశబ్దం పేరుకు మాత్రమే. రాజులు దూరంలో ఉన్న విషయాలన్నింటినీ గూఢచారుల ద్వారానే చూస్తారు కనుక వారిని ‘దీర్ఘచక్షువులు’ (దూరదృష్టి గలవారు) అంటారు; ఈ పేరే గూఢచారుల మాహాత్మ్యాన్ని చెబుతుంది. తరువాత ఆమె నేరుగా ఆరోపణ చేస్తుంది — ‘నువ్వు గూఢచారులు లేనివాడవు, సామాన్యులైన మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడినవాడవు; అందుకే నీ స్వజనమూ జనస్థానమూ హతమైనా తెలుసుకోలేకపోతున్నావు.’ తరువాత వార్తనే ప్రమాణంగా నిలుపుతుంది — భయంకరమైన పనులు చేసే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులూ, దూషణునితో కూడిన ఖరుడూ ఒక్క రాముని చేతనే హతులయ్యారు; ఋషులకు అభయం ఇవ్వబడింది, దండకారణ్యం క్షేమంగా మారింది, శ్రమ లేకుండా పనులు సాధించే రాముడు జనస్థానాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. ఇదంతా లంకాధిపతి ఇంకా వినలేదనేదే ఆమె గద్దింపుకు మూలం. ‘అర్ధాధికముహూర్తేన’ (ముహూర్తంలో సగానికి కొంచెం ఎక్కువ సమయంలో) అనే కాలపరిమాణం తరువాతి సర్గలో చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ మాత్రం సంఖ్యే భయంకరమైనది. ఒకవైపు కాలినడకన ఉన్న ఒక్క మనుష్యుడు, మరొకవైపు సన్నద్ధులైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు — ఈ వైషమ్యాన్నే ఆమె రాజు ఎదుట నిలుపుతుంది. ఆమె మాటలో మూడు క్రమాలు స్పష్టంగా ఉన్నాయి — మొదట సామాన్య నియమం, తరువాత ఆ నియమానికి పేరు, చివరకు ఆ నియమం ప్రకారం రావణునికి పరీక్ష. ఇదే క్రమం సర్గ అంతటా అనుసరించబడుతుంది.
మళ్ళీ ఆమె రావణునినే లక్ష్యం చేసుకుంటుంది — ‘లోభివి, అజాగ్రత్తపరుడవు, పరాధీనుడవు అయిన నువ్వు నీ రాజ్యంలోనే పుట్టిన భయాన్ని తెలుసుకోవడం లేదు.’ తరువాత ఆమె నీతివాక్యాలను ఉదాహరిస్తుంది. తీక్ష్ణుడూ, కొంచెమే ఇచ్చేవాడూ, అజాగ్రత్తపరుడూ, గర్వితుడూ, శఠుడూ అయిన రాజుకు ఆపద వచ్చినప్పుడు ఏ ప్రాణీ అతని దగ్గరకు పరుగెత్తదు — సహాయకులు అప్పుడు దూరంగా నిలుస్తారు. అతిగా అహంకరించేవాడూ, ఎవరికీ అందనివాడూ, తనను తానే గొప్పగా భావించుకునేవాడూ, కోపిష్ఠీ అయిన రాజును ఆపదలో స్వజనమే చంపుతుంది; బయటి శత్రువు కోసం ఎదురుచూడవలసిన అవసరమే ఉండదు. కార్యాలను నిర్వహించనివాడూ, భయకారణాలకు భయపడనివాడూ త్వరలోనే రాజ్యభ్రష్టుడై దీనుడై ఈ లోకంలో గడ్డిపోచతో సమానమవుతాడు. ఎండుకట్టెలతో, మట్టిగడ్డలతో, ధూళితో కూడా ఏదో ఒక పని జరగవచ్చు, కాని స్థానభ్రష్టులైన రాజులతో ఏ పనీ జరగదు — నిర్జీవ పదార్థాలు కూడా వారికంటే ఎక్కువ ఉపయోగపడతాయి. వాడిన వస్త్రమూ నలిగిన పూలమాలా విడిచిపెట్టదగినవైనట్లే, రాజ్యభ్రష్టుడైన పురుషుడు సమర్థుడైనా నిరర్థకుడే అవుతాడు. ఈ ఆరు శ్లోకాలలో ఆమె ఒకే సిద్ధాంతాన్ని అనేక దృష్టాంతాలతో దృఢపరుస్తుంది — రాజు బలం దేహంలోనూ కోశంలోనూ కాదు, ప్రజల విశ్వాసంలోనే ఉంటుంది. ఆ విశ్వాసం నశించినప్పుడు రాజు స్వజనులచేతనే విడిచిపెట్టబడతాడు, శత్రువులచేత సులభంగా పట్టుబడతాడు. ‘ఇహ’ (ఇక్కడ) అనే పదంతో ఆమె ఈ లోకంలోనే ఆ ఫలాన్ని చూపుతుంది; పరలోకంలో కాదు. గడ్డిపోచ ఉపమ అత్యంత కఠినమైనది — అందరి తలపై ఉన్నవాడు అరికాళ్ళ కింద పడతాడని భావం.
దీనికి ప్రతిగా ఆమె ఆదర్శ రాజును వర్ణిస్తుంది — అజాగ్రత్త లేనివాడూ, సర్వజ్ఞుడూ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడూ, కృతజ్ఞుడూ, ధర్మశీలుడూ అయిన రాజు చిరకాలం నిలుస్తాడు. కళ్ళతో నిద్రిస్తున్నా నీతి అనే కంటితో మేల్కొని ఉండేవాడూ, కోపమూ ప్రసన్నతా స్పష్టంగా — దాచకుండా — కనిపించేవాడూ అయిన రాజు జనులచేత పూజించబడతాడు; ప్రజలు అతని ఆశయాన్ని తెలుసుకోగలగడమే అతని బలం. ఈ రెండు శ్లోకాలు చెప్పి ఆమె తక్షణమే పోలిక చేస్తుంది — ‘కాని, రావణా, దుర్బుద్ధివైన నువ్వు ఈ గుణాలన్నింటికీ దూరమైనవాడవు; గూఢచారుల ద్వారా కూడా రాక్షసుల ఇంతటి మహావధ తెలియని నీకు రాజత్వం ఏమిటి?’ ‘నయచక్షుః’ (నీతి అనే కన్ను) అనే రూపకం ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది — చర్మచక్షువు నిద్రలో మూసుకుంటుంది, కాని నీతిచక్షువు ఎన్నడూ మూసుకోదు.
చివరకు ఆమె వంశస్థవృత్తంలో శాపప్రాయమైన మాట అంటుంది — ‘ఇతరులను అవమానించేవాడవు, విషయసుఖాలలో ఆసక్తుడవు, దేశకాల విభాగ తత్త్వం తెలియనివాడవు, గుణదోషాల నిర్ణయంలో అయుక్తమైన బుద్ధి గలవాడవు అయిన నువ్వు రాజ్యం కోల్పోయి అచిరకాలంలోనే ఆపదలో పడతావు.’ ఇలా ఆమె వర్ణించిన తన దోషాలను బుద్ధితో సమీక్షించి, ధనంతో, దర్పంతో, బలంతో కూడిన రాత్రించరుల అధిపతి రావణుడు చాలాసేపు ఆలోచించాడు — ఈ మౌనచింతనతోనే సర్గ ముగుస్తుంది. ‘చిరమ్’ (చాలాసేపు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రావణుడు తక్షణం సమాధానం ఇవ్వడు, దీర్ఘంగా ఆలోచిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥