సర్గ
శూర్పణఖ లంకకు వెళ్ళడం, రావణుని దర్శించడం
హతులైన బంధువులను చూసి శూర్పణఖ ఆక్రోశించడం, లంకకు వెళ్ళడం, మంత్రుల మధ్య కూర్చున్న రావణుని విస్తృత వర్ణన, భయంతో వణుకుతూ ఆమె అతనిని సమీపించడం
ఈ సర్గ ముప్పై ఒకటవ సర్గలోని కథాధారను మళ్ళీ ఆరంభిస్తుంది, కాని మరొక దూత ద్వారా. శూర్పణఖ స్వయంగా చూస్తుంది — భయంకరమైన పనులు చేసే పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు ఒక్క రాముని చేతనే హతులయ్యారు, దూషణుడు, ఖరుడు, త్రిశిరుడు యుద్ధంలో చంపబడ్డారు. అది చూసి మేఘం వంటి ఆమె మళ్ళీ పెద్ద పెద్దగా ఆక్రోశించింది — మేఘగర్జన ఉపమతో కవి ఆమె అరుపులోని గంభీరతనూ వ్యాప్తినీ సూచిస్తాడు; ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదంతో ముందు ఆమె అవయవాలు ఛేదించబడినప్పుడు చేసిన ఆక్రందనను గుర్తుచేస్తాడు. తరువాత ఆమె ఇతరులకు అతి దుష్కరమైన రాముని ఆ కార్యాన్ని చూస్తుంది — అంటే మరెవ్వరూ చేయలేని పని. దీని ద్వారా కవి సూచిస్తాడు — శూర్పణఖ శోకం కేవలం బంధునాశం వల్ల కలిగినది కాదు, ఆశ్చర్యంతో కలిసినది; ఈ శత్రువు అసాధారణుడని ఆమెకు తెలుసు. పరమ ఉద్వేగంతో ఆమె రావణుడు పాలించే లంకకు వెళ్ళింది. ‘రావణపాలితామ్’ (రావణుడు పాలించే) అనే విశేషణం ఇక్కడ సార్థకమైనది — రావణుడు రక్షించే నగరంలోనే ఆమె రక్షణ కోరుకుంటుంది; కాని నిజానికి ఆమె రక్షణ కోసం కాదు, ప్రతీకారం కోసమే యాచించడానికి వస్తుంది. కేవలం మూడు శ్లోకాలలోనే కవి జనస్థానం నుండి లంక వరకూ ఉన్న దీర్ఘమార్గాన్ని సంక్షిప్తం చేస్తాడు, ఎందుకంటే ఈ సర్గ ప్రధాన ప్రయోజనం మార్గవర్ణన కాదు, రావణుని దర్శనం.
లంక చేరి ఆమె రావణుని చూస్తుంది. అతడు విమానపు పై అంతస్తులో ప్రజ్వలించే తేజస్సుతో, మంత్రులు చుట్టూ కూర్చుండగా ఉన్నాడు — మరుత్తులు పరివేష్టించిన ఇంద్రునిలా. ఇంద్రోపమ ఇక్కడ రెండు పనులు చేస్తుంది — ఐశ్వర్యాన్ని సూచిస్తుంది, విరోధాన్నీ సూచిస్తుంది; ఇంద్రునిలా కూర్చున్నవాడే ఇంద్రునికి శత్రువు. ‘సూర్యుని వంటి కాంతి గల బంగారు శ్రేష్ఠాసనంపై కూర్చున్నవాడు’ — బంగారు ఆసనం సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తోంది; ‘బంగారు వేదికపై ఉన్న, సమృద్ధంగా జ్వలించే అగ్నిలా’ — బంగారు వేదికపై ఆహుతులతో పెరిగిన అగ్నిలా అతడు శోభించాడు. అగ్ని ఉపమ కూడా ద్వ్యర్థకమే — తేజస్సూ, దహించే గుణమూ. తరువాత కవి అతని అజేయత్వాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘దేవతలకూ గంధర్వులకూ భూతాలకూ మహాత్ములైన ఋషులకూ అతడు యుద్ధంలో జయించలేనివాడు, ఘోరుడు, నోరు తెరిచిన అంతకునిలా ఉన్నవాడు.’ చివరకు దేహంపై గుర్తులు — ‘దేవాసుర యుద్ధాలలో వజ్రాయుధంతో, పిడుగుతో గాయపడినవాడు, ఐరావతపు దంతాల కొనలతో గీరిన మచ్చలు గల వక్షస్సు గలవాడు.’ ఈ గాయాలూ మచ్చలూ ఇక్కడ దౌర్బల్యానికి కాదు, పూర్వ విజయాలకే రేఖలు. గమనించవలసినది — శూర్పణఖ మొదట రావణుని సంబోధించదు; కవి ముందుగా ఆమె దృష్టి ద్వారానే అతనిని చూపుతాడు, తద్వారా పాఠకుడు కూడా ఆమె విస్మయాన్నీ భయాన్నీ అనుభవిస్తాడు.
ఇప్పుడు నేరుగా రూపవర్ణన — ‘ఇరవై భుజాలు, పది కంఠాలు గలవాడు, చూడదగిన వేషభూషలు గలవాడు, విశాలమైన వక్షస్సు గల వీరుడు, రాజలక్షణాలతో గుర్తించదగినవాడు.’ భుజాల, కంఠాల సంఖ్యే అతని అమానుషత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది; ‘రాజలక్షణలక్షితమ్’ అనే పదం అతని రాజత్వాన్ని. ‘పొదిగిన వైడూర్యాల వంటి కాంతి గలవాడు, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు గలవాడు’ — పొదిగిన వైడూర్యమణుల వంటి శరీరం, మేలిమి బంగారు ఆభరణాలు. ‘చక్కని భుజాలు, తెల్లని పళ్ళు, పెద్ద నోరు గలవాడు, పర్వతం వంటివాడు’ — పర్వతోపమ మళ్ళీ వచ్చింది, ఇది ఈ కాండంలో ఖరుని విషయంలో కూడా వాడబడింది. తరువాత మళ్ళీ గాయాల వర్ణన — ‘దేవయుద్ధంలో వందలసార్లు విష్ణుచక్రపు దెబ్బలతో, ఇతర శస్త్రాల దెబ్బలతో మహాయుద్ధాలలో కొట్టబడినవాడు; అయినా సమస్త దేవాయుధాలకూ అవయవాలు దెబ్బతినకుండా మిగిలినవాడు.’ అంటే — దెబ్బలు అనేకం, కాని ఏ అవయవమూ నశించలేదు. చివరకు అతని సామర్థ్యం — ‘కలతపెట్టలేని సముద్రాలను సైతం కలచివేసేవాడు, వేగంగా పనులు చేసేవాడు.’ సముద్రాలనే కలచేవాడు ముందు సీతాపహరణంతో తన కులాన్నే కలచివేయబోతున్నాడు. ‘దేవాయుధాలకు దెబ్బతినని అవయవాలు గలవాడు’ అనే మాటతో కవి సూచిస్తాడు — దేవతలు చేయలేనిది మనుష్యుడు చేస్తాడనే వరంలోని వ్యంగ్యమే అది.
ఆరు శ్లోకాలలో కవి రావణుని పూర్వచరిత్రను లెక్కిస్తాడు, అంతటా ‘యః’ (ఎవడైతే) అనే సంబంధసర్వనామంతో పదాలు కూర్చబడ్డాయి. ‘పర్వతశిఖరాలను విసిరేవాడు, దేవతలను నలిపేవాడు, ధర్మాలను పెకలించేవాడు, పరస్త్రీలను చెరిచేవాడు; సమస్త దివ్యాస్త్రాలను ప్రయోగించేవాడు, ఎల్లప్పుడూ యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలిగించేవాడు.’ ‘పరదారాభిమర్శనమ్’ (పరస్త్రీలను చెరిచేవాడు) అనే పదాన్ని ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — ఏ దోషం కారణంగా అతని వినాశం జరగబోతుందో, అదే ఇక్కడ అతని పాత లక్షణంగా చెప్పబడింది. తరువాత విజయయాత్రలు — ‘భోగవతీ పురానికి వెళ్ళి వాసుకిని ఓడించి, తక్షకుని ప్రియభార్యను జయించి అపహరించినవాడు; కైలాస పర్వతానికి వెళ్ళి నరవాహనుని (కుబేరుని) జయించి, అతని ఇచ్ఛానుసారం సంచరించే పుష్పక విమానాన్ని అపహరించినవాడు; కోపంతో దివ్యమైన చైత్రరథ వనాన్నీ, పద్మసరస్సునూ, నందనవనాన్నీ, దేవోద్యానాలనూ నాశనం చేసేవాడు; పర్వతశిఖరం వంటివాడై ఉదయిస్తున్న పరంతపులైన మహాభాగులు చంద్రసూర్యులను బాహువులతో అడ్డగించేవాడు.’ సర్పలోకం, ధనపతి, దేవోద్యానాలు, జ్యోతిర్గ్రహాలు — నాలుగు స్థాయిలలో అతని ఆక్రమణ; అతడు దాడి చేయని లోకం ఒక్కటీ మిగలలేదు. ఈ శ్లోకాలలో క్రియాపదం ఒక్కటీ లేదు; కేవలం ద్వితీయా విభక్తిలోని విశేషణాలూ, ‘యః’ అనే సంబంధపదాలూ ఉన్నాయి — వాక్యం ఇరవై రెండవ శ్లోకంలోని ‘సా దదర్శ’ (ఆమె చూసింది) అనే క్రియతోనే పూర్తవుతుంది.
ఇప్పుడు వరం కథ — ‘పూర్వం మహావనంలో పది వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, ధీరుడై స్వయంభువైన బ్రహ్మకు తన తలలనే కానుకగా సమర్పించినవాడు.’ తలలను కానుకగా అర్పించడమే అతని తపస్సు తీవ్రతనూ వైచిత్ర్యాన్నీ చూపుతుంది. దాని ఫలం — ‘దేవదానవ గంధర్వ పిశాచ పక్షి సర్పాల నుండి యుద్ధంలో మరణభయం లేనివాడు, మనుష్యుని నుండి తప్ప.’ ఇక్కడే సమస్త రామాయణపు గూఢసూత్రం ఉంది — వరంలో మనుష్యుడు విడిచిపెట్టబడ్డాడు, అందుకే విష్ణువు మనుష్యరూపంలోనే అవతరించాడు. తరువాత మళ్ళీ దుష్కర్మలు — ‘యజ్ఞాలలో ద్విజులు మంత్రాలతో స్తుతించిన పవిత్రమైన సోమాన్ని హవిర్ధాన మండపాలలో పాడుచేసేవాడు; సిద్ధమైన యజ్ఞాన్ని హరించేవాడు, దుష్టుడు, బ్రహ్మహంతకుడు, క్రూరకర్ముడు, కర్కశుడు, దయ లేనివాడు, ప్రజల అహితంలోనే ఆసక్తి గలవాడు; సమస్త ప్రాణులకూ సమస్త లోకాలకూ భయం కలిగించేవాడు.’ యజ్ఞంలోని సోమాన్ని హరించడమే అతని పాపాలలో ప్రధానమైనది, ఎందుకంటే దానితో దేవతల భాగమే లుప్తమవుతుంది. ఇలా నాలుగు శ్లోకాలలో వరమూ పాపమూ ఒకేసారి చెప్పబడ్డాయి — వరం వల్లనే పాపపు సాహసం పెరిగిందనే ధ్వని. ‘మానుషాత్ ఋతే’ (మనుష్యుని నుండి తప్ప) అనే రెండే పదాలు సమస్త కావ్య గతిని నిర్ణయిస్తాయి; రావణుడు దానినే నిర్లక్ష్యం చేశాడు, ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో మనుష్యుడు గడ్డిపోచ వంటివాడు.
ఇప్పుడు వాక్యం ముగుస్తుంది. ‘అలాంటి క్రూరుడూ మహాబలుడూ అయిన తన సోదరుని ఆ రాక్షసి చూసింది.’ పదహారు శ్లోకాలలో విస్తరించిన విశేషణజాలం ఇక్కడ ఒక్క క్రియాపదంతో ముగుస్తుంది — ఇది వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. ‘దివ్యవస్త్రాభరణాలు ధరించినవాడు, దివ్యమాలలతో శోభించేవాడు, ఆసనంపై చక్కగా కూర్చున్నవాడు, కాలంలో ఉద్యుక్తుడైన కాలునిలా ఉన్నవాడు, మహాభాగుడు, పులస్త్య కులానికి ఆనందం కలిగించే రాక్షసేంద్రుడు’ — ‘కాలే కాలమివోద్యతమ్’ అనే ఉపమ భయంకరమైనది, ఎందుకంటే ప్రళయకాలంలో సంహారానికి సిద్ధమైన కాలుడే అతనికి ఉపమానం. చివరకు ఆమె సమీపిస్తుంది — ‘మంత్రులు చుట్టూ ఉన్న, శత్రుసంహారకుడైన రావణుని భయంతో వణికిపోతూ ఆ రాక్షసి సమీపించి ఇలా అంది.’ ‘భయవిహ్వలా’ (భయంతో వణికిపోతూ) అనే పదం ఇక్కడ మననం చేయదగినది — స్వయంగా భయం కలిగించేది ఇప్పుడు భయంతో వణుకుతోంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది — ‘మహాత్ముడైన లక్ష్మణునిచేత వికృతం చేయబడిన, ఇంతకుముందు నిర్భయంగా సంచరించిన శూర్పణఖ భయలోభాలతో మోహితురాలై, తన వికృతిని చూపించి, ప్రజ్వలించే విశాలనేత్రాలు గల అతనితో అతి దారుణమైన మాట పలికింది.’ ‘ప్రదర్శయిత్వా’ (చూపించి) అనే పదంతో మాటకు ముందే దర్శనాన్ని ప్రమాణంగా నిలిపింది; ఆ మాట తరువాతి సర్గలో వినబడుతుంది. ఇలా ఈ సర్గ దర్శనంతోనే ముగుస్తుంది — మాట ముందుకు; ఈ విరామం కథపై ఔత్సుక్యాన్ని పెంచుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥