సర్గ
అకంపనుని మాటతో రావణుడు మారీచుని వద్దకు వెళ్ళడం, వెనుదిరగడం
అకంపనుడు జనస్థాన వినాశాన్ని తెలియజేయడం, రాముని పరాక్రమ వర్ణన, సీతాపహరణ మంత్రాంగం, రావణుడు మారీచుని వద్దకు వెళ్ళడం, మారీచుని వారింపు, లంకకు తిరిగి రావడం
గత సర్గలో ఖరుడు హతుడయ్యాడు, దేవతలు రాముని ప్రశంసించారు. ఈ సర్గలో కథ జనస్థానం నుండి ఒక్క దూకులో లంకకు చేరుతుంది. అకంపనుడనే రాక్షసుడు జనస్థానం నుండి త్వరత్వరగా బయలుదేరి, వేగంగా లంకలో ప్రవేశించి రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, జనస్థానంలో ఉన్న ఎంతో మంది రాక్షసులు హతులయ్యారు, ఖరుడు కూడా యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు; నేను ఎలాగో ఒకలాగ మాత్రమే బయటపడి వచ్చాను.’ ‘కథంచిత్’ (ఎలాగో ఒకలాగ) అనే ఒక్క పదంతో అతడు తన పలాయనాన్ని ఒప్పుకుంటాడు, యుద్ధపు భయంకరత్వాన్నీ సూచిస్తాడు. ఈ మాట విని దశగ్రీవుడు కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడగా, తన తేజస్సుతో దహించివేస్తున్నట్లుగా అకంపనునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భయంకరమైన నా జనస్థానాన్ని ఎవడు నాశనం చేశాడు? వాడు నిశ్చయంగా ప్రాణం పోయినవాడే; సమస్త లోకాలలోనూ వాడికి ఎక్కడ శరణం దొరుకుతుంది?’ అంటే — ఆ పని చేసినవాడు బ్రతికి ఉన్నా చచ్చినవాడితో సమానం; వాడికి ఎక్కడా ఆశ్రయం దొరకదు. ఇలా సర్గ ఆరంభంలోనే రావణుని స్వభావం చూపబడింది — మొదట కోపం, తరువాత ప్రశ్న, ఆ తరువాత ఆత్మస్తుతి. గమనించవలసినది — ఈ సర్గ యుద్ధానికి సంబంధించినది కాదు, వార్తకూ మంత్రాంగానికీ సంబంధించినది; అందుకే ఇక్కడ క్రియ కంటే మాటే ప్రధానం.
రావణుడు తాను ఎదురులేనివాడినని వర్ణించుకుంటాడు — ‘నాకు అప్రియం చేసి ఇంద్రుడైనా సుఖం పొందలేడు, వైశ్రవణుడూ పొందలేడు, యముడూ పొందలేడు, విష్ణువూ పొందలేడు.’ ఇంద్రుడు, కుబేరుడు, యముడు, విష్ణువు — నలుగురు మహాశక్తులను పేరుపేరునా చెప్పి, వారిలో ఎవరూ తనను భేదించలేరని అతని దర్పం. అంతకంటే ఎక్కువగా — ‘నేను కాలునికే కాలుడను; అగ్నినైనా దహించగలను; మృత్యువును కూడా మరణధర్మంతో కలపగలను; గాలి వేగాన్ని కూడా బలంతో అణచగలను; కోపిస్తే నా తేజస్సుతో సూర్యుణ్ణీ అగ్నినీ కూడా దహించగలను.’ ఈ మాటలు నిజానికి అతిశయోక్తులు; కాని వాటి ప్రయోజనం వేరు — ఇంతగా గర్జించేవాడు నిజానికి వార్త వినడానికే భయపడుతున్నాడు. అలా కోపించిన దశగ్రీవుని చూసి అకంపనుడు చేతులు జోడించి, భయంతో తడబడే మాటతో అభయం కోరాడు. రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన దశగ్రీవుడు అతనికి అభయం ఇచ్చాడు; అప్పుడే అతడు నిశ్చింతగా, తడబాటు లేని మాటతో ఇలా చెప్పాడు. ‘సందిగ్ధయా వాచా’ (తడబడే మాటతో), ‘అసందిగ్ధమ్’ (తడబాటు లేకుండా) అనే రెండు పదాల విరోధంతో కవి చూపుతాడు — అభయదానమే సత్యవచనానికి ద్వారం. దూత భయపడుతున్నంత కాలం సత్యం చెప్పడు; రాజనీతిలోని ఈ సనాతనమైన పాఠం ఇక్కడ కథాశరీరంలోనే పొదగబడింది.
అకంపనుడు మొదట రాముని పరిచయం చేస్తాడు — ‘దశరథుని కుమారుడు, యువకుడు, సింహం వంటి దృఢమైన దేహం గలవాడు, రాముడనే పేరు గలవాడు, విశాలమైన భుజస్కంధాలు, గుండ్రని పొడవైన మహాబాహువులు గలవాడు, శ్యామవర్ణుడు, విస్తారమైన కీర్తి గలవాడు, శ్రీమంతుడు, సాటిలేని బలపరాక్రమాలు గలవాడు; అతడే జనస్థానంలో దూషణునితో పాటు ఖరుని చంపాడు.’ ఇక్కడ శరీరవర్ణనే మొదటి ప్రమాణం — ఎందుకంటే రావణుడు శత్రువు రూపాన్నే మొదట తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు. అది విని రాక్షసాధిపుడైన రావణుడు గజరాజులా నిట్టూర్చి ఇలా అడుగుతాడు — ‘ఆ రాముడు దేవేంద్రునితో, సమస్త దేవతలతో కలిసి జనస్థానానికి వచ్చాడా? చెప్పు, అకంపనా.’ దేవతల సహాయం లేకుండా మనుష్యుడు అలాంటి పని చేయలేడని అతని అభిప్రాయం. అకంపనుడు ఆ మాట విని మహాత్ముడైన రాముని బలాన్నీ పరాక్రమాన్నీ మళ్ళీ వివరిస్తాడు — ‘రాముడనే ఆ మహాతేజస్వి ధనుర్ధారులందరిలో శ్రేష్ఠుడు, దివ్యాస్త్రగుణసంపన్నుడు, యుద్ధంలో పరమధర్మాన్ని అందుకున్నవాడు. అతనికి తగినవాడు, బలవంతుడు, ఎర్రని కన్నులవాడు, దుందుభి వంటి కంఠస్వరం గలవాడు, పున్నమి చంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడు అయిన లక్ష్మణుడు అతని తమ్ముడు. అగ్నితో కలిసిన వాయువులా అతనితో కలిసి ఉన్న ఆ శ్రీమంతుడైన రాజశ్రేష్ఠుడే జనస్థానాన్ని కూలగొట్టాడు.’ అగ్నివాయువుల ఉపమ సార్థకమైనది — ఆ రెండూ కలిసినప్పుడే దహనం భరించలేనిదవుతుంది. ఇక్కడ అకంపనుడు లక్ష్మణుని కూడా విడిగా వర్ణిస్తాడు, ఎందుకంటే రావణుడు ఇద్దరు సోదరుల సామర్థ్యాన్నీ తెలుసుకోవాలి; ఒక్కరినే లెక్కించడం పొరపాటుకు దారితీస్తుంది.
అకంపనుడు రావణుని సందేహాన్ని తొలగిస్తాడు — ‘మహాత్ములైన దేవతలు అక్కడ లేరు; ఈ విషయంలో ఆలోచించవలసిన పని లేదు.’ ఆ పని ఒంటరి మనుష్యునిదేనని అతడు నిశ్చయంగా చెబుతాడు. తరువాత ఒక దృశ్యం — ‘రాముడు విడిచిన బంగారు పింఛాలు గల బాణాలు ఐదు తలల సర్పాలుగా మారి రాక్షసులను భక్షించాయి.’ బాణాలు సర్పాలవడం, ఆ సర్పాలకు ఐదు ముఖాలుండడం — ఇది రెట్టింపు రూపకం. ‘భయంతో కృశించిన రాక్షసులు ఏ ఏ దారిన పారిపోయినా, ఆ ఆ దారిలో తమ ఎదుట నిలిచిన రామునే చూశారు.’ ఈ చిత్రం భయం స్వరూపాన్నే వ్యక్తం చేస్తుంది — పారిపోయే ప్రతి దారీ శత్రువు చేతనే మూయబడింది. ‘ఓ పాపరహితుడా, ఇలా ఒక్కడే నీ జనస్థానాన్ని నాశనం చేశాడు.’ అది విని రావణుడు ఆలస్యం లేకుండా అంటాడు — ‘లక్ష్మణునితో సహా రాముని చంపడానికి నేను జనస్థానానికి వెళ్తాను.’ కాని అకంపనుడు అతనిని వారిస్తాడు — ‘రాజా, రాముని బలపౌరుషాలు ఉన్నవి ఉన్నట్లు విను.’ ఇంకా సలహా ఇవ్వలేదు; ముందు సత్యాన్ని తెలియజేయాలి అనేది అతని నీతి. అకంపనుని మాటలో భయమూ ఉంది, హితైషిత్వమూ ఉంది — అతడు స్వామిని సంతోషపెట్టడానికి ప్రయత్నించడు, వాస్తవాన్నే చెబుతాడు.
సామాన్యమైన మాటలతో రావణునికి అర్థం కాదు కనుక, అకంపనుడు ఇప్పుడు అతిశయోక్తులతోనే రాముని సామర్థ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. ‘కోపించిన మహాయశస్వి రాముని పరాక్రమంతో ఎవరూ ఎదుర్కోలేరు; అతడు బాణాలతో నిండుగా ప్రవహించే నది వేగాన్నైనా అడ్డుకోగలడు, తారలతో గ్రహాలతో నక్షత్రాలతో సహా ఆకాశాన్నైనా కూలదోయగలడు; కుంగిపోతున్న భూమిని ఆ శ్రీమంతుడు పైకెత్తగలడు; సముద్రపు చెలియలికట్టను బద్దలుకొట్టి లోకాలను ముంచెత్తగలడు; సముద్రవేగాన్నైనా వాయువునైనా బాణాలతో చెదరగొట్టగలడు; ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు తన పరాక్రమంతో లోకాలను సంహరించి మళ్ళీ ప్రజలను సృష్టించగల సమర్థుడు.’ నది, ఆకాశం, భూమి, సముద్రం, వాయువు, సమస్త లోకాలు — క్రమంగా విస్తారం పెరుగుతుంది, చివరకు సంహారమూ సృష్టీ రెండూ అతనిపైనే ఆరోపించబడతాయి. తరువాత నిగమనం — ‘దశగ్రీవా, పాపులు స్వర్గాన్ని జయించలేనట్లే, రాముని యుద్ధంలో నువ్వూ జయించలేవు, సమస్త రాక్షసలోకమూ జయించలేదు. దేవాసురులందరూ కలిసినా అతడు చంపదగినవాడని నేను అనుకోను.’ ఇంత చెప్పి అతడు విరోధం నుండి ఉపాయం వైపు మళ్ళుతాడు — ‘కాని అతని వధకు ఇదే ఉపాయం; దానిని ఏకాగ్రమనస్సుతో విను.’ ఈ శ్లోకాలలో గమనించవలసినది — అకంపనుడు రాముని శస్త్రకౌశలాన్ని వర్ణించడు, ప్రకృతిపై అతని ఆధిపత్యాన్నే వర్ణిస్తాడు; దీని ద్వారా అతడు రావణుని స్వంత గర్జనకే ప్రతిబింబం చూపుతాడు.
అకంపనుడు ఉపాయం చెబుతాడు, అది సీతకు సంబంధించినది. ‘అతని భార్య లోకంలో ఉత్తమురాలు, సీత అనే పేరు గలది, సన్నని నడుము గలది, యౌవనవతి, చక్కగా తీర్చిదిద్దినట్లు అవయవాలు గలది, రత్నాభరణాలు ధరించినది, స్త్రీలలో రత్నం వంటిది. దేవకాంత గాని, గంధర్వకాంత గాని, అప్సరస గాని, నాగకన్య గాని ఆమెకు సాటి అయిన స్త్రీ లేదు; ఇక మానవస్త్రీ ఎలా సాటి అవుతుంది?’ ఉపమానాలను ఒక్కొక్కటిగా నిషేధించడమే ఇక్కడి వర్ణనరీతి — సాధ్యమయ్యే ప్రతి ఉపమానమూ తోసిపుచ్చబడింది. తరువాత నేరుగా మంత్రాంగం — ‘ఆ మహావనంలో అతనిని మోసగించి నువ్వు అతని భార్యను అపహరించు; సీత లేకుండా రాముడు బ్రతకనే బ్రతకడు.’ అంటే — శస్త్రంతో చంపలేనివాడిని వియోగంతోనే చంపాలి. రాక్షసాధిపుడైన రావణునికి ఆ మాట నచ్చింది; ఆ మహాబాహువు కొంచెం ఆలోచించి అకంపనునితో అన్నాడు. ‘చింతయిత్వా’ (ఆలోచించి) అనే పదం ఇక్కడ ఎంతో ముఖ్యమైనది — ఆ నిర్ణయం క్షణికావేశంలో తీసుకున్నది కాదు, విచారించి తీసుకున్నది; అందుకే దాని బాధ్యత కూడా పూర్తిగా అతనిదే. ఈ వాక్యమే సమగ్ర రామాయణానికి కథాబీజం — ఇక్కడ కేవలం మంత్రాంగమైనది, ముందు సర్వనాశనానికి మూలం కాబోతుంది.
రావణుడు అంటాడు — ‘సరే; రేపు తెల్లవారగానే సారథితో పాటు ఒంటరిగానే వెళ్తాను, ఆ వైదేహిని సంతోషంగా ఈ మహాపురికి తీసుకువస్తాను.’ ‘ఏకః’ (ఒంటరిగా) అనే పదమే అతని కార్యస్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది — సైన్యంతో సాధించలేనిది రహస్యంగానే సాధించాలి. అప్పుడు అలా చెప్పి అతడు గాడిదలు కట్టిన, సూర్యుని వంటి కాంతి గల రథంలో దిక్కులన్నింటినీ ప్రకాశింపజేస్తూ బయలుదేరాడు. నక్షత్రమార్గంలో పయనిస్తూ వేగంగా సంచరిస్తున్న రాక్షసేంద్రుని ఆ మహారథం మేఘంలోని చంద్రునిలా ప్రకాశించింది — మేఘాల మధ్య చంద్రునిలా దాని శోభ, రమణీయమైనదైనా క్షణికమైనదే. దూరంలో ఉన్న ఆశ్రమానికి వెళ్ళి అతడు తాటక కుమారుడైన మారీచుని సమీపించాడు; మారీచుడు మానవులకు దుర్లభమైన భక్ష్యభోజ్యాలతో ఆ రాజును పూజించాడు. స్వయంగా ఆసనంతో, ఉదకంతో అతనిని సత్కరించి మారీచుడు అర్థవంతమైన మాటతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపా, లోకాలన్నీ క్షేమంగా ఉన్నాయా? నువ్వు ఇంత త్వరగా వచ్చావు కనుక నాకు శంకగా ఉంది; కారణం నాకు తెలియడం లేదు.’ ‘అర్థోపహితా వాక్’ (అర్థంతో కూడిన మాట) అనడం ద్వారా కవి సూచిస్తాడు — మారీచుని మాట లాంఛనప్రాయమైనది కాదు, సారగర్భమైనది; అతనికి రాముని బలం ముందే తెలుసు. బాలకాండలో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞంలో రాముడు అతనిని బాణంతో సముద్రం అవతలకు విసిరివేశాడు; ఆ జ్ఞాపకమే ఈ సర్గలో అతని మాటలన్నింటికీ మూలం.
మారీచుడు అలా అడగగా మహాతేజస్వి, మాటలలో నేర్పరి అయిన రావణుడు ఆ తరువాత ఈ మాట చెప్పాడు — ‘నాయనా, శ్రమ లేకుండా పనులు సాధించే రాముడు నా రక్షకసైన్యాన్ని చంపాడు; ఎవరూ చంపలేనిదనుకున్న జనస్థానాన్ని మొత్తం యుద్ధంలో కూలగొట్టాడు.’ ‘ఆరక్షః’ అనే పదంతో అతడు రాజ్యపు సరిహద్దును కాపాడే సైన్యాన్నే సూచిస్తాడు; ‘అవధ్యమ్’ (చంపలేనిది) అనే పదం అతని పూర్వ విశ్వాసాన్ని బయటపెడుతుంది. తరువాత యాచన — ‘అతని భార్యను అపహరించడంలో నాకు సహాయం చెయ్యి.’ ‘తస్య’ (అతని) అనే పదం రెండుసార్లు రావడం వాక్యంలోని ఆవేశాన్ని సూచిస్తుంది. రాక్షసేంద్రుని ఆ మాట విని మారీచుడు ఇలా అన్నాడు — ఇకపై అతడు చెప్పబోయేదే ఈ సర్గకు హృదయం. ఇక్కడ గమనించవలసినది — రావణుడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, ‘సాచివ్యం కురు’ (సహాయం చెయ్యి) అని యాచిస్తున్నాడు; అందుకే మారీచుడు నిరాకరించడమూ సాధ్యమవుతుంది. రావణునికి ఇచ్చిన ‘వాక్యకోవిదః’ (మాటలలో నేర్పరి) అనే విశేషణం కూడా సూచనప్రాయమైనది — అతడు మాటకారి, అందుకే యాచనను కూడా చక్కగా కూర్చుతాడు.
మారీచుడు తన సమాధానాన్ని ప్రశ్నలతోనే ఆరంభిస్తాడు. ‘రాక్షసశార్దూలా, మిత్రుని రూపంలో ఉన్న ఏ శత్రువు నీకు సీత గురించి చెప్పాడు? నీచేత సంతోషపెట్టబడి కూడా నీ సంతోషాన్ని సహించలేనివాడు ఎవడు?’ అంటే — నీచేత సత్కరించబడినవాడే నిన్ను నాశనం చేయాలనుకోవడం విచిత్రం. ‘“సీతను ఇక్కడికి తీసుకురా” అని ఎవడు చెబుతున్నాడు? నాకు చెప్పు. సమస్త రాక్షసలోకపు శిఖరాన్ని నరకాలనుకుంటున్నవాడు ఎవడు?’ రాక్షసజగత్తుకు శిఖరం రావణుడే; అతని నాశనం అందరి నాశనం అని భావం. ‘నిన్ను ప్రోత్సహిస్తున్నవాడు నిస్సందేహంగా శత్రువే; వాడు నీ చేతనే విషసర్పం నోటి నుండి కోరను పెకలించాలనుకుంటున్నాడు.’ ఉపమ ఎంతో సార్థకమైనది — పని దుష్కరం, ఫలితం ప్రాణాంతకం; కాని దానిని ప్రేరేపించేవాడు మరొకడు. చివరకు రెండు తీక్ష్ణమైన ప్రశ్నలు — ‘ఈ పని చేయమని నిన్ను ఎవడు చెడుదారి పట్టించాడు? రాజా, సుఖంగా నిద్రిస్తున్న నీ తలపై ఎవడు దెబ్బ కొట్టాడు?’ సుఖంగా నిద్రిస్తున్నవాని తలపై దెబ్బ అనే రూపకంతో మారీచుడు చూపుతాడు — రావణుడు స్వస్థంగా ఉన్నాడు, మరొకడు అతనిని మేల్కొలిపి వినాశనం వైపు నెట్టాడు. ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో మారీచుడు ఒక్క సమాధానమూ ఇవ్వడు, కేవలం ప్రశ్నలే వేస్తాడు; ప్రశ్నలు ఉపదేశం కంటే పదునైనవి కదా.
ఇప్పుడు మారీచుడు దీర్ఘవృత్తాలలోని నాలుగు శ్లోకాలతో రాముని వర్ణిస్తాడు, ప్రతి ఒక్కటీ ఒక రూపకంతో. మొదటిది ఏనుగు — ‘నిర్మలమైన వంశమూ జన్మమూ తొండపు కొనగా, తేజస్సే మదజలంగా, దృఢంగా నిలిచిన బాహువులే దంతాలుగా గల రాఘవుడనే గంధగజాన్ని యుద్ధంలో కన్నెత్తి చూడడానికైనా, రావణా, నువ్వు తగవు.’ గంధగజం వాసన తగలగానే మిగిలిన ఏనుగులు పారిపోతాయని ప్రసిద్ధి. రెండవది సింహం — ‘యుద్ధమధ్యంలో నిలకడే కీళ్ళుగా, జూలుగా గలవాడు, నేర్పరులైన రాక్షసమృగాలను చంపేవాడు, బాణాలే అవయవాలుగా, పదునైన ఖడ్గమే కోరగా గల నిద్రిస్తున్న ఆ నరసింహుని నువ్వు మేల్కొలపలేవు.’ మూడవది సముద్రం — ‘ధనుస్సే మొసలిగా, భుజవేగమే బురదగా, బాణాలే అలలవరుసగా, మహాయుద్ధమే ప్రవాహంగా గల అతిఘోరమైన ఆ రామపాతాళముఖంలోకి దూకడం, రాక్షసరాజా, నీకు తగదు.’ చివరకు ప్రార్థన — ‘లంకేశ్వరా, ప్రసన్నుడవు కా; రాక్షసేంద్రా, ప్రసన్నమనస్సుతో లంకకు క్షేమంగా వెళ్ళు; నువ్వు ఎప్పుడూ నీ భార్యలతో ఆనందించు, రాముడు తన భార్యతో వనాలలో ఆనందించనీ.’ ఇదే మారీచుని నీతి — ఎవరిది ఏదో, దానితోనే తృప్తి పడడం శ్రేయస్కరం. మూడు రూపకాలలోని క్రమం పెరుగుతూ పోతుంది — ఏనుగు, సింహం, సముద్రం; మొదటిదానిలో చూడడమే నిషిద్ధం, రెండవదానిలో తాకడం, మూడవదానిలో ప్రవేశించడం.
మారీచుడు అలా చెప్పగా దశగ్రీవుడైన రావణుడు వెనుదిరిగి, లంకాపురికి వెళ్ళి తన ఉత్తమమైన భవనంలో ప్రవేశించాడు. ఒక్క శ్లోకంతోనే సర్గ ముగుస్తుంది, అదీ అర్థగర్భితమైనది — ఇక్కడ రావణుడు మారీచుని మాటను అంగీకరిస్తాడు, కనుక ఈ సందర్భంలో సీతాపహరణం జరగదు. ముందు కాండంలో ఇదే సందర్భం మళ్ళీ వస్తుంది — శూర్పణఖ వచ్చిన తరువాత రావణుడు రెండవసారి మారీచుని యాచిస్తాడు, అప్పుడు మారీచుని అదే ఉపదేశం నిష్ఫలమవుతుంది. దీని ద్వారా కవి చూపుతాడు — మంచి ఉపదేశం ఒకసారి ఫలిస్తుంది, రెండవసారి మాత్రం కాలమే బలవత్తరమవుతుంది. అకంపనుని ప్రసంగంతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ మారీచుని ప్రసంగంతో ముగుస్తుంది; మధ్యలో రాముని పరాక్రమం ఇద్దరు రాక్షసుల ద్వారానే వర్ణించబడింది, కవి నేరుగా వర్ణించలేదు — ఈ వర్ణనరీతే ఈ సర్గ విశేషం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥