॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 30వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

రాముడు ఖరుని వధించడం

రాముడు చిరునవ్వుతో బెదిరించడం, ఖరుడు సాలవృక్షంతో కొట్టడం, ఐంద్ర బాణంతో ఖరవధ, దేవతల పుష్పవృష్టి, సీత హర్షం

గత సర్గలో ఖరుడు విసిరిన పెద్ద గద రాముని బాణాలతో ఆకాశంలోనే విరిగిపోయింది. ఈ సర్గలో ధర్మవత్సలుడైన రాఘవుడు చిరునవ్వు నవ్వుతూ ఆవేశపూరితమైన మాట మొదలుపెడతాడు — చిరునవ్వూ రోషమూ ఒకేచోట, అని కవి అతని స్థితిని సూచిస్తాడు. ‘రాక్షసాధమా, ఇదే నీ బలసర్వస్వం అని చూపించావు; నువ్వు నా కంటే చాలా శక్తిహీనుడవు, వృథాగా గర్జిస్తున్నావు.’ తరువాత విరిగిన గదనే సాక్షిగా చేస్తాడు — ‘బాణాలతో చీల్చబడిన ఈ గద నేలకు చేరింది; మాటల్లో ప్రగల్భుడవైన నీ నమ్మకాన్ని అదే నాశనం చేసింది.’ నువ్వు దేనిపై నమ్మకం పెట్టుకున్నావో అదే నీ నమ్మకాన్ని చంపింది అని భావం. తరువాత గత సర్గలోని ప్రతిజ్ఞను ఉదహరిస్తాడు — ‘నశించిన రాక్షసుల కన్నీళ్ళు తుడుస్తాను అని నువ్వు చెప్పిన ఆ మాట కూడా అబద్ధమే అయింది.’ చివరగా ప్రతిప్రతిజ్ఞ — ‘నీచుడూ క్షుద్రస్వభావుడూ మిథ్యావర్తనుడూ అయిన రాక్షసుని ప్రాణాలను, గరుత్మంతుడు అమృతాన్ని హరించినట్లు, నేను హరిస్తాను.’ గరుడోపమతో కార్యపు దుర్లభత్వమూ నిశ్చితత్వమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. ‘స్మయమానః’ (చిరునవ్వు నవ్వుతూ) అనే పదం ఇక్కడ మననీయం — రాముడు కోపించినా మొదట నవ్వునే వెలిబుచ్చుతాడు, ఎందుకంటే ప్రతిపక్షపు గర్వం దాని ఆయుధంతోనే విరిగిపోయింది. గత సర్గలో ఖరుడు ‘గద చేతబట్టిన నేను చాలు’ అని గర్జించాడు; ఇప్పుడు ఆ గదే నేల మీద పడి ఉంది, కాబట్టి రాముడు కొత్తగా ఏమీ చెప్పాలనుకోడు — దృశ్యాన్నే చూపిస్తాడు.

ఏడు శ్లోకాలలో రాముడు ఖరుని రాబోయే దశను చిత్రిస్తాడు. ‘ఈరోజు నా బాణాలతో చీల్చబడి కంఠం తెగిన నీ నురగ బుడగలతో అలంకరించబడిన రక్తాన్ని భూమి తాగుతుంది.’ తరువాత శయనచిత్రం — ‘సర్వాంగాలూ ధూళితో నిండి, రెండు చేతులూ జారి పడిపోయి, దుర్లభమైన స్త్రీని కౌగిలించుకున్నట్లు నువ్వు భూమిని కౌగిలించుకొని నిద్రపోతావు.’ ఈ ఉపమ తీక్ష్ణమైనది — పరస్త్రీలను కోరేవాడు చివరకు భూమినే కౌగిలించుకొని పడుకుంటాడు. తరువాత ఫలం — ‘రాక్షసకులానికి మచ్చ తెచ్చేవాడా, నువ్వు దీర్ఘనిద్రలో పడుకున్నాక ఈ దండకారణ్యం శరణ్యులకు శరణ్యమవుతుంది; నువ్వు చంపబడిన జనస్థానంలో మునులు నిర్భయంగా అంతటా సంచరిస్తారు.’ తపస్వుల భయాన్ని తొలగించడమే యుద్ధ ప్రయోజనం అని ఇక్కడ స్పష్టం. తరువాత రాక్షస స్త్రీల దశ — ‘ఈరోజు బంధువులను కోల్పోయి, కన్నీళ్ళతో తడిసిన ముఖాలతో, దీనులైన రాక్షసస్త్రీలు, ఇతరులకు భయం కలిగించినవారు, భయంతో పారిపోతారు; నీ వంటి భర్తను పొందిన భార్యలు శోకరసం తెలిసినవారై నిరర్థకులవుతారు.’ చివరగా మూలదోషం చెప్పబడింది — ‘క్రూరస్వభావుడా, క్షుద్రాత్ముడా, ఎప్పుడూ బ్రాహ్మణులకు ముల్లులా ఉండేవాడా, నీ వల్లనే మునులు భయంతో శంకిస్తూ అగ్నిలో హవిస్సు వేస్తున్నారు.’ యజ్ఞమే భయగ్రస్తమవడం ఖరుని మహాపరాధం. ఈ ఏడు శ్లోకాలలో క్రమం సునిశ్చితం — మొదట శరీరపు దశ, తరువాత భూమిది, తరువాత వనానిది, తరువాత స్త్రీలది, చివరకు యజ్ఞానిది; ఇలా వ్యక్తి నుండి లోకం వరకు ఫలం విస్తరించబడుతుంది. ‘శరణ్యానాం శరణ్యాః’ (శరణ్యులకు శరణ్యం) అనే పదాల ఆవృత్తి అందమైనది — తామే శరణు ఇచ్చే తపస్వులకు కూడా వనమే శరణవుతుంది అని.

ఇలా ఆవేశంతో మాట్లాడుతున్న రాఘవుని వనంలో చూసి ఖరుడు రోషంతో మరింత కఠినమైన స్వరంతో ఎదురు నిందిస్తాడు. కవి ‘ఖరతరస్వరః’ (మరింత కఠినమైన స్వరం గలవాడు) అనే పదంతో శ్లేషను నిలుపుతాడు — ఖరుని స్వరం ఖరతరం, పేరుతోనూ అర్థంతోనూ కఠినం. ‘నువ్వు గట్టిగా గర్వించావు, భయాలలో కూడా నిర్భయుడవు; అందుకే మృత్యువుకు వశుడవై చెప్పదగినదీ చెప్పదగనిదీ తెలుసుకోవడం లేదు.’ తరువాత సామాన్య నియమం — ‘కాలపాశంతో చుట్టబడిన పురుషులు ఆరు ఇంద్రియాలూ పనిచేయక కార్యాకార్యాలను తెలుసుకోలేరు.’ ఇక్కడ విడంబనను గమనించాలి — ఖరుడు రామునితో అనే మాట వాస్తవానికి పూర్తిగా అతనికే వర్తిస్తుంది; కాలపాశంతో బంధించబడినవాడు అతడే, కార్యాకార్య వివేకం నుండి భ్రష్టుడైనవాడు అతడే. ఇదే వాల్మీకి రీతి — పాత్ర మాటే దాని దశకు దర్పణమవుతుంది. ‘వాచ్యావాచ్యం న బుధ్యసే’ (చెప్పదగినదీ చెప్పదగనిదీ తెలుసుకోవడం లేదు) అనే ఆక్షేపమే అతని చివరి మాట; ఆ తరువాత అతడు ఏమీ మాట్లాడడు, కర్మతోనే జవాబిస్తాడు. మూడు శ్లోకాలు మాత్రమే ఖరుని చివరి మాట; గత సర్గలో అతడు దీర్ఘంగా మాట్లాడాడు, ఇక్కడ మాత్రం వాక్యం సంక్షిప్తం, ఎందుకంటే కాలం పరిమితం.

ఇలా చెప్పి ఖరుడు కనుబొమలు ముడిచి రాముని వైపు చూస్తాడు, తరువాత దగ్గరలో ఒక పెద్ద సాలవృక్షాన్ని చూస్తాడు. ‘రణంలో ఆయుధం కోసం అన్నివైపులా చూస్తూ’ అనే పదాలతో కవి సూచిస్తాడు — రథం లేని, గద విరిగిన అతనికి ఏ ఆయుధమూ మిగల్లేదు, కాబట్టి వనమే ఆయుధాగారమైంది. పెదవిని కొరుకుతూ అతడు ఆ వృక్షాన్ని పెకలిస్తాడు — పెదవి కొరకడం శ్రమకూ కోపానికీ చిహ్నం. తరువాత మహాబలుడైన అతడు దానిని రెండు చేతులతో ఎత్తి, గర్జించి, రాముని ఉద్దేశించి విసిరాడు, ‘నువ్వు చచ్చావు’ అని కూడా అన్నాడు — మాట కర్మ కంటే ముందే విజయాన్ని ప్రకటిస్తుంది, అది రాక్షసుల ప్రకృతి. కానీ ప్రతాపవంతుడైన రాముడు మీదికి వస్తున్న ఆ వృక్షాన్ని బాణసమూహాలతో ఖండించి, యుద్ధంలో ఖరుని చంపడానికి తీవ్రమైన రోషాన్ని తెచ్చుకున్నాడు. ‘రోషమ్ ఆహారయత్’ (రోషాన్ని తెచ్చుకున్నాడు) అనే ప్రయోగం సూచిస్తుంది — రాముని క్రోధం స్వాభావికం కాదు, కార్యం కోసం తెచ్చుకున్నది అని. ఇక్కడ గదా వృక్షమూ అనే క్రమాన్ని గమనించాలి — ఆయుధం నుండి ఆయుధం కానిదానికి దిగజారడం ఖరుని క్షీణిస్తున్న బలాన్ని సూచిస్తుంది, రామునికి మాత్రం ఒక్క ధనుస్సే చివరి వరకూ సరిపోతుంది.

ఇప్పుడు రాముని దశే వర్ణించబడుతుంది — ‘చెమట పట్టి, రోషంతో ఎర్రబడిన కనుకొనలతో రాముడు యుద్ధంలో వేయి బాణాలతో ఖరుని చీల్చాడు.’ చెమటా ఎర్రబడిన కనుకొనలూ రామునిలో అరుదుగానే కనిపిస్తాయి; దీనితో యుద్ధపు తీవ్రత సూచించబడుతుంది. తరువాత ఉపమ — ‘అతని బాణగాయాల నుండి నురగతో కూడిన రక్తం విస్తారంగా స్రవించింది, పర్వతపు జలపాతం నుండి ధారలు స్రవించినట్లు.’ పర్వతోపమ మళ్ళీ వచ్చింది, కానీ ఈసారి అది ఖరుని స్థైర్యాన్ని కాదు, అతని గాయాల నుండి ప్రవహించే రక్తప్రవాహాన్నే చూపిస్తుంది. ‘బాణాలతో వికలుడైనా అతడు రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కి అతని మీదికే వేగంగా దూకాడు’ — రక్తపు వాసన రాక్షసునికి మదకారణం, భయకారణం కాదు. చివరగా అస్త్రవిద్యలో నిష్ణాతుడైన రాముని కౌశలం — ‘కోపంతో రక్తంతో తడిసి మీదికి వస్తున్న అతనిని చూసి, అతడు కొంచెం వేగంగా కదిలి రెండు మూడు అడుగులు వెనక్కి జరిగాడు.’ అతి సమీపంలో ధనుస్సును ప్రయోగించడం సాధ్యం కాదని తెలిసి కొంచెం వెనక్కి జరగడం — ఇది పలాయనం కాదు, అస్త్రవిద్య నియమం. ‘కృతాస్త్రః’ (అస్త్రవిద్యలో నిష్ణాతుడు) అనే విశేషణమే అతని వెనక్కి జరగడానికి కారణాన్ని చెబుతుంది — అస్త్రవిద్యను సాధించినవాడు దేశకాలాలను కూడా లెక్కిస్తాడు. నాలుగు శ్లోకాలలో రాముని క్రోధం మొదటిసారి శరీరంలో వ్యక్తమైంది, కానీ అతని క్రియలో ఏ చాపల్యమూ లేదు — ఇదే ధీరోదాత్తుని లక్షణం.

ఇప్పుడు నిర్ణాయక క్షణం. రాముడు యుద్ధంలో ఖరుని వధ కోసం అగ్ని వంటి బాణాన్ని తీసుకున్నాడు — మరో బ్రహ్మదండం వంటిది. ఆ బాణాన్ని ధీమంతుడైన సురరాజు మఘవంతుడు (ఇంద్రుడు) ఇచ్చాడు; ధర్మాత్ముడైన రాముడు దానిని సంధించి ఖరుని మీదికి విడిచాడు. బాణానికి మూలం ఇంద్రుడు అని నిర్దేశించడంతో కవి సూచిస్తాడు — ఈ యుద్ధం కేవలం ఇద్దరు పురుషుల మధ్య కాదు, దేవపక్షానికీ రాక్షసపక్షానికీ మధ్య. విడిచిన ఆ మహాబాణం పిడుగుపాటు వంటి ధ్వనితో — వజ్రపాతంలా శబ్దం చేస్తూ — రాముడు ధనుస్సును లాగి విసరగా ఖరుని వక్షస్సులో పడింది. తరువాత ఖరుడు బాణాగ్నితో కాలుతూ, శ్వేతారణ్యంలో రుద్రుని చేత దగ్ధుడైన అంధకునిలా నేల మీద పడ్డాడు. చివరగా మూడు దృష్టాంతాలు ఒకేచోట — ‘వజ్రంతో వృత్రునిలా, నురగతో నమునిలా, ఇంద్రుని పిడుగుతో బలునిలా ఆ ఖరుడు చంపబడి పడిపోయాడు.’ ముగ్గురూ మహా అసురులు, ముగ్గురూ దేవేంద్రుని చేతనే చంపబడ్డారు; కాబట్టి ఖరుని వధ దేవాసుర యుద్ధపరంపరలోనే నిలపబడింది. ఐదు శ్లోకాలలో ఒక్క మాట కూడా లేదు — కేవలం బాణాన్ని గ్రహించడం, సంధించడం, విడవడం, పడటం; యుద్ధాంతం మౌనంతోనే వర్ణించబడుతుంది.

ఇంతలోనే దేవతలు చారణులతో కలిసి వచ్చి, దుందుభులు మోగిస్తూ రాముని మీద అన్నివైపుల నుండీ పుష్పవర్షం కురిపిస్తారు. వారు సంతోషించారు, విస్మయం చెందారు, ఎందుకంటే ఒకటిన్నర ముహూర్తాల కాలంలోనే — అంటే మూడు ఘడియల్లోనే — రాముడు పదునైన బాణాలతో ఖరదూషణులు ముఖ్యులుగా గల, కోరిన రూపం ధరించే పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులను మహాయుద్ధంలో చంపాడు. ఇక్కడ కాలనిర్దేశం అతి ముఖ్యమైనది; సంఖ్యా కాలమూ కలిసే దేవతల విస్మయానికి కారణమవుతాయి. తరువాత వారి మాట — ‘ఆహా, ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని గొప్ప కార్యం! ఆహా వీర్యం, ఆహా దృఢత్వం — విష్ణువుదిలా కనిపిస్తోంది.’ ‘విదితాత్మనః’ (ఆత్మజ్ఞుడైన) అనే విశేషణం సూక్ష్మమైనది — తన స్వరూపాన్ని తెలిసినవానికే ఇలాంటి కార్యం సాధ్యం. ‘విష్ణువుదిలా’ అనే ఉపమతో కవి రాముని విష్ణుత్వాన్ని సూచిస్తాడు గానీ ప్రత్యక్షంగా చెప్పడు; ఇదే వాల్మీకి మర్యాద. గమనించాలి — దేవతలు రాముని స్తుతించడం లేదు, విస్మయం చెందుతున్నారు; ఇక్కడ స్తుతి కంటే విస్మయమే ఎక్కువ ప్రమాణం. ‘దుందుభులు మోగిస్తూ’ అనే పదంతో దేవతల ఉత్సాహం సూచించబడింది; పుష్పవృష్టి వారి కృతజ్ఞతకు చిహ్నం.

ఇలా చెప్పి ఆ దేవతలందరూ వచ్చిన దారినే తిరిగి వెళ్తారు. తరువాత రాజర్షులూ పరమర్షులూ అందరూ కలిసి అగస్త్యునితో పాటు వచ్చి సంతోషంతో రాముని అభినందిస్తారు, ఇలా అంటారు — ‘ఇందుకోసమే మహాతేజస్వి, పాకశాసనుడు, పురందరుడు అయిన మహేంద్రుడు శరభంగుని పుణ్యాశ్రమానికి వచ్చాడు; ఇందుకోసమే మహర్షులు ఉపాయంతో నిన్ను ఈ ప్రదేశానికి తీసుకువచ్చారు — పాపకర్ములూ శత్రువులూ అయిన ఈ రాక్షసుల వధ కోసం. దశరథాత్మజా, నువ్వు మా ఈ కార్యం నెరవేర్చావు; ఇక మహర్షులు దండకారణ్యంలో తమ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారు.’ ఈ వాక్యంతో ఇంతకుముందటి సర్గలలో చెప్పిన ఇంద్రుని రాకా శరభంగ ప్రసంగమూ ఒకే సూత్రంలో గుచ్చబడ్డాయి — అప్పుడు రహస్యంగా ఉన్నది ఇప్పుడు వెల్లడైంది. ఇంతలోనే వీరుడైన లక్ష్మణుడు సీతతో కలిసి గిరిదుర్గం నుండి బయటకు వచ్చి సుఖంగా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ కవి యుద్ధక్షేత్రం నుండి ఆశ్రమం వైపు దృష్టిని మళ్ళిస్తాడు; యుద్ధకాలంలో కూడా సీత సురక్షితంగా ఉండటమే రాముని పరమ చింతాస్థానం అని దీనితో సూచించబడింది.

తరువాత విజయుడైన రాముడు మహర్షులచేత పూజించబడుతూ, లక్ష్మణునిచేత అభినందించబడుతూ ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. మహర్షులకు సుఖం కలిగించిన, శత్రువులను చంపిన అతనిని చూసి వైదేహి సంతోషించి భర్తను కౌగిలించుకుంది. పరమానందంతో నిండిన ఆమె చంపబడిన రాక్షససమూహాలను చూసి, గాయం లేని రాముని చూసి తృప్తి చెందింది — శత్రువుల నాశనం, ప్రియుడు క్షేమంగా ఉండటం, అనే రెండు విధాల సంతోషకారణం. చివరకు సర్గ వంశస్థ వృత్తంలో ముగుస్తుంది — ‘సంతోషించిన మహాత్ములచేత పూజించబడుతున్న, రాక్షససమూహాలను మర్దించిన అతనిని మళ్ళీ కౌగిలించుకొని జనకాత్మజ అప్పుడు సంతోషంతో వికసించిన ముఖంతో ఆనందించింది.’ ‘మళ్ళీ కౌగిలించుకొని’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — ఒక్కసారి కౌగిలించుకోవడంతో ఆమె సంతోషం తీరలేదు. ఇలా ఎన్నో సర్గల నుండి యుద్ధంతో నిండి ఉన్నది చివరకు సీత ఆలింగనంతో శమిస్తుంది; భీషణ రౌద్ర రసాల నుండి కవి శాంతరసం వైపు తీసుకువెళ్తాడు. ‘అవ్యయమ్’ అనే రాముని విశేషణానికి రెండు అర్థాలు — గాయం లేని శరీరం గలవాడు, నాశనం లేనివాడు; సీత దృష్టిలో మాత్రం మొదటి అర్థమే ప్రధానం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి