॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 29వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

రాముడు ఖరుని నిందించడం, గదను ఖండించడం

రథం లేని ఖరునితో రాముని పరుషవచనం, ఖరుని ప్రత్యుత్తరం, గదను విసరడం, ఆకాశంలోనే గదను ఖండించడం

గత సర్గలో ఖరుని రథాన్నీ ధనుస్సునూ సారథినీ గుర్రాలనూ రాముడు ఖండించాడు; రథం లేనివాడై అతడు గద పట్టుకొని నేల మీద నిలిచాడు. ఈ సర్గలో రాముడు అతడు అలా నిలిచి ఉండటం చూసి మాట్లాడటం మొదలుపెడతాడు. కవి ఆ మాటను ‘మృదుపూర్వం పరుషమ్’ (మృదువుగా మొదలై పరుషమైనది) అని విశేషిస్తాడు — ఆరంభం శాంతం, పరిణామం తీవ్రం. రాముడు తన బలాన్ని పొగడుకోడు, ఖరుని కర్మనే చూపిస్తాడు — ‘ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలతో నిండిన గొప్ప సైన్యంలో నిలిచి నువ్వు సర్వలోకాలూ అసహ్యించుకునే దారుణ కర్మ చేశావు. భూతాలను భయపెట్టేవాడు, క్రూరుడు, పాపకర్మలు చేసేవాడు మూడు లోకాలకూ ప్రభువైనా ఎక్కువ కాలం నిలవడు. లోకవిరుద్ధమైన తీక్ష్ణకర్మ చేసేవాణ్ణి, ఇంటికి వచ్చిన దుష్టసర్పాన్ని చంపినట్లు, జనం చంపుతారు.’ తరువాత దృష్టాంతంతో ముగిస్తాడు — ‘లోభంతో గానీ కామంతో గానీ పాపాలు చేస్తూ వాటి పరిణామాన్ని గ్రహించనివాడు సంతోషంగానే తన అంతాన్ని చూస్తాడు, వర్షాకాలంలో పడిన వడగళ్ళను తిని బ్రాహ్మణి అనే కీటకం తన వినాశనాన్ని చూసినట్లు.’ చివరగా మూలప్రశ్న — ‘దండకారణ్యంలో నివసిస్తున్న ధర్మచారులైన మహాభాగులైన తాపసులను చంపి నువ్వు ఏం ఫలం పొందుతావు?’ ఈ ప్రశ్నే సర్గకు బీజం; తరువాతి మాటలన్నీ దానికే విస్తరణ. గమనించాలి — రాముడు ఖరుని బలాన్ని నిందించడు, అతని కర్మఫలాన్ని మాత్రమే లెక్కిస్తాడు; కాబట్టి ఈ మాట బెదిరింపులా కనిపించినా వాస్తవానికి ధర్మోపదేశం.

రాముడు ఇప్పుడు ఒక సామాన్య నీతివాక్యాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు. ‘పాపకర్ములూ క్రూరులూ లోకం అసహ్యించుకునేవారూ అయిన జనులు ఐశ్వర్యం పొందినా, వేళ్ళు శిథిలమైన చెట్లలా, ఎక్కువ కాలం నిలవరు.’ వేరు క్షీణిస్తే చెట్టు ఎత్తే దాని పతనానికి కారణమవుతుంది. ‘పాపకర్మ చేసినవాడు దాని ఘోరఫలాన్ని తప్పకుండా పొందుతాడు, కాలం కోసం మాత్రం వేచి ఉండాలి — ఋతువు రాగానే చెట్టు ఆ ఋతువు పువ్వును చూపించినట్లు.’ తరువాత అతడు కాలాన్ని కూడా సంక్షిప్తం చేస్తాడు — ‘లోకంలో పాపకర్మల ఫలం త్వరలోనే లభిస్తుంది, విషం కలిసిన అన్నం తిన్నప్పటిలాగా.’ విషాన్నపు దృష్టాంతం తీవ్రమైనది — అక్కడ ఆలస్యమే లేదు. తరువాత సామాన్యం నుండి విశేషానికి దిగుతాడు — ‘ఘోరపాపం ఆచరిస్తూ లోకానికి అప్రియం కోరేవారి ప్రాణాలు హరించడానికి రాజు చేత నేనే పంపబడ్డాను.’ ‘రాజ్ఞా’ (రాజు చేత) అనే పదంతో రాముడు తండ్రి దశరథుని ఆజ్ఞను గుర్తుచేస్తాడు — వనవాసం కూడా ధర్మరక్షణకే ఆజ్ఞ అనేది అతని దృష్టి. చివరగా ప్రతిజ్ఞ — ‘ఈరోజు నేను విడిచిన బంగారు అలంకరణ గల బాణాలు, పుట్టను చీల్చుకొని బయటకు వచ్చే పాముల్లా, నీ శరీరాన్ని చీల్చి దూసుకుపోతాయి.’ ఇక్కడ ఉపమలో సూక్ష్మత — పాములు పుట్టను చీల్చుకొని బయటకు వస్తాయి, బాణాలు కూడా శరీరాన్ని చీల్చి వెనుకవైపు బయటకు వస్తాయి అని.

మూడు శ్లోకాలలో రాముడు తన మాటను ముగిస్తాడు. మొదట ప్రతీకారపు న్యాయం — ‘దండకారణ్యంలో నువ్వు తినేసిన ధర్మచారులను ఈరోజు యుద్ధంలో చంపబడి సేనతో సహా నువ్వు అనుసరిస్తావు.’ చంపినవాడు చంపబడినవారి మార్గాన్నే అనుసరిస్తాడనే వ్యంగ్యం. రెండవది దృశ్యం — ‘ఇంతకుముందు నీ చేత చంపబడిన మహర్షులు విమానాలలో ఉండి ఈరోజు బాణాలతో చంపబడి నరకంలో ఉన్న నిన్ను చూచెదరు గాక.’ ఇక్కడ ఇద్దరి గతి విరుద్ధంగా చూపబడింది — చంపబడిన ఋషులు విమానంలో, చంపిన ఖరుడు నరకంలో. మూడవది ప్రత్యక్ష ఆహ్వానం — ‘కులాధముడా, ఇష్టం వచ్చినట్లు కొట్టు, ప్రయత్నించు; ఈరోజు మాత్రం నేను నీ తలను తాటిపండులా పడగొడతాను.’ తాటిపండు ఉపమ సార్థకం — ఎత్తైన తొడిమ నుండి జారిన పండు తనంతట తానే కిందికి పడుతుంది, మళ్ళీ పైకి లేవదు. ఇలా రాముని మాట న్యాయంతో ఆరంభమై ప్రతిజ్ఞతో ముగిసింది. ఈ మూడు శ్లోకాలలో వాక్యగతి స్పష్టం — పూర్వకర్మ స్మరణ, సాక్షుల నిర్దేశం, చివరకు ‘అద్య’ (ఈరోజు) అనే పదం రెండుసార్లు చెప్పి కాలనిర్ధారణ.

రాముడు ఇలా అనగా ఖరుడు కోపించి, ఎర్రబడిన కన్నులు గలవాడయ్యాడు. కవి అతని స్థితిని ‘క్రోధమూర్ఛితః’ (కోపంతో మూర్ఛితుడు) అని సూచిస్తాడు — కోపంతో వివేకం మూర్ఛపోయింది అని. అతడు నవ్వుతూనే బదులిస్తాడు, అది రాముని మాటల శైలినే ఆక్షేపిస్తుంది — ‘దశరథాత్మజా, సామాన్యులైన రాక్షసులను యుద్ధంలో చంపి ప్రశంసకు అర్హుడు కాని నిన్ను నువ్వే ఎలా పొగడుకుంటున్నావు?’ తరువాత నీతివచనం — ‘పరాక్రమవంతులో బలవంతులో అయిన నరశ్రేష్ఠులు తేజస్సుతో మిక్కిలి గర్వించినా ఏమీ చెప్పుకోరు; అల్పులూ అజితాత్ములూ క్షత్రియకులానికి మచ్చ తెచ్చేవారూ మాత్రమే నిరర్థకంగా డప్పు కొట్టుకుంటారు, నువ్వు డప్పు కొట్టుకుంటున్నట్లు.’ మళ్ళీ — ‘మృత్యుకాలం వచ్చినప్పుడు, సందర్భం కానిచోట తనను తానే పొగడుకుంటూ, తన కులాన్ని చెప్పుకుంటూ ఏ వీరుడు యుద్ధంలో మాట్లాడతాడు?’ చివరగా ఉపమ — ‘డప్పు కొట్టుకోవడంతో నీ అల్పత్వమే అన్నివిధాలా బయటపడింది, దర్భల మంటలో కాల్చిన నకిలీ బంగారం లాగా’ — కృత్రిమమైన బంగారం వేడికే తన నలుపును బయటపెడుతుంది. ఇలా ఖరుడు రాముని సత్యవచనాన్ని కూడా ఆత్మశ్లాఘగా వ్యాఖ్యానిస్తాడు; ఇదే అతని మోహం. వాస్తవానికి ఖరుని యుక్తి అయుక్తమైనది కాదు; కానీ దానిని అతడు తనకే అన్వయించుకోవలసింది, ఎందుకంటే ఇక్కడ తన బలాన్ని వర్ణించడానికి సిద్ధమైనవాడు అతడే.

ఇప్పుడు ఖరుడు తనను తానే వర్ణిస్తాడు. ‘గద ధరించి ఇక్కడ నిలిచిన నన్ను, ధాతువులతో నిండిన, భూమిని ధరించే, కదలని పర్వతంలా ఉన్న నన్ను నువ్వు చూడటం లేదా?’ పర్వతోపమతో అతడు తన స్థైర్యాన్ని చూపాలనుకుంటాడు, కానీ రథం లేకుండా నేల మీద ఉన్నవాని ఆ స్థైర్యమే కరుణాత్మకమవుతుంది. ‘గద చేతబట్టిన నేను ఒక్కడినే నీ ప్రాణాలు హరించడానికి చాలు, మూడు లోకాలకూ పాశం చేతబట్టిన యమునిలా.’ తరువాత మాటను సంక్షేపిస్తూ — ‘నీ గురించి చెప్పవలసింది ఎంతో ఉంది, అయినా చెప్పను; సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నాడు, దానితో యుద్ధానికి విఘ్నం కలగవచ్చు.’ సూర్యాస్తమయ ప్రస్తావన కాలం కుంచించుకుపోతోందని సూచిస్తుంది — ఈరోజే తీర్పు అని. చివరగా కారణం — ‘పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు నీ చేత చంపబడ్డారు; నిన్ను నాశనం చేసి ఈరోజు నేను వారి కన్నీళ్ళు తుడుస్తాను.’ ఇలా చెప్పి మిక్కిలి కోపించిన అతడు శ్రేష్ఠమైన కడియాలు గల, మండుతున్న పిడుగు వంటి గదను రాముని మీదికి విసిరాడు. మాట ముగిసింది, కర్మ మొదలైంది. ‘పిడుగులా’ అనే ఉపమతో కవి గద వేగాన్నీ తేజస్సునూ సూచిస్తాడు; గద ఇంద్రుని వజ్రంలా ఆకాశాన్ని వ్యాపిస్తుంది.

మూడు శ్లోకాలలో గద కథ ముగుస్తుంది. ఖరుని భుజం నుండి విడిన మండుతున్న ఆ పెద్ద గద దారిలోనే చెట్లనూ పొదలనూ భస్మం చేస్తూ రాముని సమీపానికి వస్తుంది — గమ్యం చేరకముందే దాని దహనశక్తి కనిపించింది. మృత్యుపాశం వంటి ఆ పెద్ద గద మీదికి వస్తుండగా రాముడు దానిని ఆకాశంలో ఉండగానే బాణాలతో అనేక ముక్కలుగా ఖండించాడు — నేలను తాకనివ్వలేదు కూడా. చివరగా ఉపమ — ‘బాణాలతో చీల్చబడి ముక్కలైన ఆ గద, మంత్రౌషధబలాలతో పడగొట్టబడిన ఆడపాములా, నేల మీద పడింది.’ తానే విషరూపమైనది మంత్రంతో ఔషధంతో నిర్వీర్యం చేయబడిన ఆడపాములా అయింది. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; ఖరుడు ఇప్పుడు నిరాయుధుడు, తరువాతి సర్గలో రాముని చిరునవ్వుతో కూడిన సమాధానం వింటాడు. ‘వ్యాలీ’ (ఆడపాము) అనే ఉపమానంతో కవి సూచిస్తాడు — గద బలం విషం వంటిది, రాముని బాణాలు మాత్రం మంత్రౌషధాల్లా ఆ విషాన్నే నిర్వీర్యం చేశాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి