సర్గ
ఖరునితో రాముని ఘోరయుద్ధం
ఖరుని భయం, మళ్ళీ దాడి, బాణజాలంతో ఆకాశాన్ని కప్పడం, రాముని ధనుస్సు తెగడం, కవచం పడిపోవడం, వైష్ణవ ధనుస్సును గ్రహించడం, ఖరుని రథ ధ్వజ అశ్వ సారథుల వినాశనం, దేవతల పూజ
గత సర్గ చివర ఖరుడు పారిపోతున్న రాక్షసులను వెనక్కి మళ్ళించి స్వయంగా రాముని మీదికి దూకాడు. ఈ సర్గలో మొదట కవి అతనిలో దాగిన భయాన్ని వెల్లడిస్తాడు. త్రిశిరునితో పాటు దూషణుడు రణంలో చంపబడటం చూసి, రాముని పరాక్రమాన్ని చూస్తూ ఖరునికి కూడా భయం కలిగింది. సహించలేని మహాబలమైన ఆ రాక్షససైన్యమూ, దూషణుడూ, త్రిశిరుడూ ఒక్క రాముని చేతనే చంపబడటం చూసి, తన బలం చాలావరకు నశించడం చూసి, మనసు కుంగిన ఆ రాక్షసుడు నముచి ఇంద్రుని సమీపించినట్లు రాముని సమీపించాడు. నముచి ఉపమ ఇక్కడ సూచకమైనది — నముచి కూడా ఇంద్రుని మీదికి పరుగెత్తాడు, చివరకు చంపబడ్డాడు; కాబట్టి ఉపమానంతోనే ఖరుని గతి నిర్దేశించబడింది. ‘విమనాః’ (మనసు కుంగినవాడు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఖరుడు కోపంతో కాక, మనసు కుంగి పోరాడుతున్నాడు, ఇది పరాజయపు మొదటి లక్షణం. బలమైన ధనుస్సును లాగి అతడు రక్తాన్ని భోజనంగా చేసుకునే నారాచాలను కోపించిన విషసర్పాల్లా రాముని మీదికి విసిరాడు. నారిని మళ్ళీ మళ్ళీ ఝళిపిస్తూ, శిక్షణతో అస్త్రాలను ప్రదర్శిస్తూ, రథంలో ఉన్న అతడు యుద్ధంలో బాణాలతో రకరకాల గతులలో సంచరించాడు. ‘శిక్షయా అస్త్రాణి దర్శయన్’ (శిక్షణతో అస్త్రాలను ప్రదర్శిస్తూ) అనే పదంతో అతనికి ఆచార్యుడు ఉపదేశించిన కౌశలం సూచించబడుతుంది; అతడు కేవలం బలంతోనే కాక విద్యతో కూడా పోరాడుతున్నాడు. ఆ మహారథుడు బాణాలతో దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ అన్నింటినీ నింపాడు; అతనిని చూసి రాముడు కూడా తన అతి పెద్ద ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు. ఈ భాగంలో కవి ఖరుని మనోదశను సూక్ష్మంగా చిత్రిస్తాడు. ఇంతకుముందు అతడు ఔద్ధత్యంతోనే ప్రవర్తించాడు; ఇప్పుడు భయం, మనసు కుంగడం, ఆ తరువాత మళ్ళీ కోపం — ఈ మూడు విధాల గమనం అతని అంతఃక్షోభను సూచిస్తుంది. అయినా అతడు వెనుదిరగడు, ఎందుకంటే అతడు రాక్షసస్వభావుడే. అతని ఆయుధాలు కూడా మారాయి — ఇప్పుడు నారాచాలు, అవి రక్తభోజనాలు అని చెప్పబడతాయి, ఎందుకంటే అవి శరీరాన్ని చీల్చి రక్తం తాగుతున్నట్లుంటాయి. నారిని ఝళిపించడం, అస్త్రప్రదర్శనం, గతులలో సంచరించడం — వీటితో కవి ఖరుణ్ణి శిక్షణ పొందిన మహారథునిగానే చూపిస్తాడు, దానితో రాముని విజయపు గౌరవం పెరుగుతుంది.
అతడు సహించలేని బాణాలతో, నిప్పురవ్వలు చిమ్మే అగ్నుల వంటి వాటితో, మేఘుడు వర్షధారలతో నింపినట్లు, ఆకాశంలో ఖాళీ లేకుండా చేశాడు. ఖరుడూ రాముడూ విడిచిన పదునైన బాణాలతో చుట్టూ ఉన్న ఆకాశం ఆకాశం కానిదై, అంతటా బాణాలతో నిండిపోయింది. ‘పర్యాకాశమ్ అనాకాశమ్’ (చుట్టూ ఉన్న ఆకాశం ఆకాశం కానిదైంది) అనే విరోధాభాసం కవికి ప్రియమైనది — ఏది ఆకాశమో అదే ఆకాశం కానిదైంది. బాణజాలంతో కప్పబడిన సూర్యుడు అప్పుడు ప్రకాశించలేదు, ఎందుకంటే ఇద్దరూ ఒకరినొకరు చంపాలనే ఆవేశంతో పోరాడుతున్నారు. తరువాత ఖరుడు నాలీకాలతో, నారాచాలతో, పదునైన మొనలు గల వికర్ణులతో రణంలో రాముని కొట్టాడు, ముల్లుకర్రలతో మహాగజాన్ని పొడిచినట్లు. అంకుశంతో ఏనుగును పొడవడం అనే ఉపమ ప్రతిపక్షపు స్థూలతనూ సహనశీలతనూ సూచిస్తుంది. రథంలో ధనుస్సు చేతబట్టి నిలిచిన ఆ రాక్షసుని సర్వభూతాలూ పాశం చేతబట్టిన యమునిలా చూశాయి. కానీ ఖరుడు మాత్రం సమస్త సైన్యాన్నీ చంపిన, పౌరుషంలో నిలిచిన, మహాసత్త్వుడైన రాముణ్ణి అలసిపోయినవాడిగా భావించాడు. ఇది అతని గొప్ప భ్రాంతి; యుద్ధపు తీర్పు ఇక్కడే సూచించబడింది, ఎందుకంటే ప్రతిపక్షాన్ని తక్కువగా భావించేవాడు ఓడిపోయినట్లే. సింహంలా పరాక్రమించే, సింహంలా ఠీవిగా నడిచే అతనిని చూసినా రాముడు కలవరపడడు, సింహం చిన్న మృగాన్ని చూసి కలవరపడనట్లు. ఈ భాగంలో యుద్ధదృశ్యం క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — మొదట ఇద్దరి శరవర్షం, తరువాత ఆకాశం కప్పబడటం, తరువాత సూర్యుడు కూడా మరుగుపడటం. ఇలా ఇద్దరు పురుషుల ద్వంద్వం విశ్వవ్యాప్తమైనట్లు కల్పించబడింది. ‘అన్యోన్యవధసంరంభాత్’ (ఒకరినొకరు చంపాలనే ఆవేశంతో) అనే పదంతో కవి ఇద్దరి సమానమైన వైరాన్ని సూచిస్తాడు; ఇక్కడ ఎవరూ పారిపోరు. ఖరుని దర్శనం రెండు విధాలుగా వర్ణించబడింది — సర్వభూతాల దృష్టిలో అతడు పాశం చేతబట్టిన యముని వంటివాడు, కానీ తన దృష్టిలో విజేత వంటివాడు. ఈ దృష్టిభేద యోజన నాట్యగుణాన్ని తెస్తుంది. ఖరుని భ్రాంతి కరుణాత్మకమైనది కూడా — పద్నాలుగు వేల మందిని చంపినా వాస్తవానికి అలసట లేకుండానే నిలిచిన రాముణ్ణి అతడు అలసిపోయినవాడిగా భావిస్తాడు.
తరువాత సూర్యుని వంటి గొప్ప రథంతో ఖరుడు, మిడత అగ్నిని సమీపించినట్లు, రాముని సమీపించాడు. మిడత ఉపమ కూడా ఇంతకుముందు లాంటిదే — తానే అగ్నిలోకి ప్రవేశించేవాని వినాశనం ఇతరులు చేసినది కాదు. అప్పుడు ఖరుడు తన హస్తలాఘవాన్ని చూపిస్తూ ఆ మహాత్ముని బాణంతో కూడిన ధనుస్సును పిడికిలి దగ్గరే ఖండించాడు. ఇది ఖరుని ఏకైక సాఫల్యం, దానిని కవి దాచలేదు — శత్రువు కౌశలాన్ని ఒప్పుకోవడానికి వాల్మీకి సంకోచించడు. మళ్ళీ మరో ఏడు బాణాలు తీసుకొని కోపించిన అతడు రణంలో ఇంద్రుని వజ్రంతో సమానమైన కాంతి గల వాటిని రాముని మర్మస్థానాలలో నాటాడు. తరువాత సాటిలేని ఓజస్సు గల రాముణ్ణి వేయి బాణాలతో బాధించి అతడు యుద్ధంలో పెద్దగా గర్జించాడు. ఖరుడు విడిచిన చక్కని కణుపులు గల బాణాలతో కొట్టబడి రాముని సూర్యతేజస్సు గల కవచం కూడా నేల మీద పడింది. అన్ని అవయవాలలో బాణాలు నాటుకున్న కోపించిన రాఘవుడు మాత్రం యుద్ధంలో పొగ లేకుండా మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. కవచం పడిపోవడంతో వీరుని శోభ నశించదు, పైగా పెరుగుతుందని కవి చూపిస్తాడు. తరువాత శత్రునిబర్హణుడైన రాముడు గంభీరంగా గర్జించి, శత్రువు అంతం కోసం మరో గొప్ప ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించాడు — అది మహర్షి అగస్త్యుడు అతనికి ఇచ్చిన అతి గొప్ప వైష్ణవ ధనుస్సు. ఆ శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సును ఎత్తి అతడు ఖరుని మీదికి దూకాడు. ఇంతకుముందటి సర్గలలో లభించిన దివ్యధనుస్సు ప్రయోగం ఇక్కడే జరుగుతుంది, దీనితో యుద్ధపు నిర్ణాయక క్షణం సూచించబడుతుంది. ఈ భాగంలో మొదటిసారి రాముడు దెబ్బతింటాడు — అతని ధనుస్సు ఖండించబడుతుంది, కవచం పడిపోతుంది, శరీరం బాణాలతో నిండుతుంది. కవి దీనిని ప్రయోజనంతోనే వర్ణిస్తాడు; నాయకుడు ఏ గాయమూ లేకుండా గెలిస్తే యుద్ధంలో రసం ఉండదు. కానీ ప్రతి గాయం తరువాత అతని తేజస్సు పెరుగుతూనే ఉంటుంది — ‘పొగ లేని అగ్నిలా ప్రకాశించాడు’ అనే వర్ణనతో అది స్పష్టం. వైష్ణవ ధనుస్సు ప్రస్తావన కూడా ముఖ్యమైనది; ఆ ధనుస్సును అగస్త్యుడు పన్నెండవ సర్గలో రామునికి ఇచ్చాడు, ఇప్పుడు దానిని ఉపయోగిస్తున్నాడు. ఇలా కవి పూర్వప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తూ కథ పొందికను కాపాడతాడు. ‘అంతాయ’ (అంతం కోసం) అనే పదం నిశ్చయసూచకం — ఇక మీదట యుద్ధం కాదు, అంతమే.
తరువాత మిక్కిలి కోపించిన రాముడు బంగారు పింఛాలు గల, వంగిన కణుపులు గల బాణాలతో యుద్ధంలో ఖరుని ధ్వజాన్ని ఖండించాడు. చూడదగిన ఆ బంగారు ధ్వజం అనేక ముక్కలై, దేవతల ఆజ్ఞతో సూర్యుడు భూమికి దిగివచ్చినట్లు, నేలకు చేరింది. ధ్వజపతనం సేన పరాజయానికి సాంప్రదాయిక చిహ్నం, కాబట్టి కవి దానినే మొదట వర్ణిస్తాడు. కోపించిన మర్మజ్ఞుడైన ఖరుడు నాలుగు బాణాలతో రాముని అవయవాలలో గుచ్చాడు, తోమరాలతో ఏనుగును కొట్టినట్లు గుండెలో కూడా కొట్టాడు. ఖరుని ధనుస్సు నుండి వెలువడిన అనేక బాణాలతో గుచ్చబడి, రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో రాముడు మిక్కిలి కోపించాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ పరమ ధనుర్ధరుడు మహాయుద్ధంలో ధనుస్సు పట్టి గురి చూసిన ఆరు బాణాలను విడిచాడు — ఒకదానితో తలపై, రెండింటితో భుజాలపై, అర్ధచంద్రాకారపు మొనలు గల మూడింటితో వక్షస్సుపై కొట్టాడు. ఆ తరువాత మహాతేజస్వి అయిన అతడు కోపంతో సూర్యుని వంటి, సానపై పదునుపెట్టిన పదమూడు నారాచాలను ఆ రాక్షసుని మీద ప్రయోగించాడు. వాటి వినియోగం క్రమంగానే చెప్పబడింది — ఒకదానితో రథపు కాడి, నాలుగింటితో చిత్రవర్ణపు గుర్రాలు, ఆరవదానితో ఖరుని సారథి తల, మూడింటితో మూడు వెదురు దండాలు (త్రివేణువులు), రెండింటితో ఇరుసు, పన్నెండవదానితో బాణంతో కూడిన ఖరుని ధనుస్సు. వజ్రం వంటి దానితో దానిని ఖండించి, నవ్వుతున్నట్లుగా ఇంద్రసమానుడైన రాఘవుడు పదమూడవదానితో యుద్ధంలో ఖరునే చీల్చాడు. ధనుస్సు విరిగి, రథం లేకుండా, గుర్రాలు చచ్చి, సారథి చచ్చిన అతడు అప్పుడు గద చేతబట్టి కిందికి దూకి నేల మీద నిలిచాడు. మహారథుడైన రాముని ఆ కార్యాన్ని చూసి విమానాల అగ్రభాగాలలో ఉన్న దేవతలూ మహర్షులూ కలిసి సంతోషంతో చేతులు జోడించి అతనిని పూజించారు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; ఖరుడు మాత్రం ఇంకా బతికే ఉన్నాడు, గద పట్టుకొని నేల మీద నిలిచాడు — చివరి ద్వంద్వం తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడుతుంది. ఈ చివరి భాగంలో బాణాల గణన అత్యంత విశిష్టమైనది — ఆరు, తరువాత పదమూడు, వాటి వినియోగం ఒక్కొక్కటిగా నిర్దేశించబడింది. ఈ గణన కేవలం శోభ కోసం కాదు; దానితో రాముని లక్ష్యనిశ్చయమూ, గణితం వంటి యుద్ధయోజనా చూపబడతాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ పదమూడు బాణాలు ఒకే ఎనిమిది పాదాల శ్లోకంలో బంధించబడ్డాయి; ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం అవి ముప్పై, ముప్పై ఒకటి అనే రెండు శ్లోకాలలో విభజించబడ్డాయి. ‘ప్రహసన్ ఇవ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అనే రెండు పదాలు రాముని స్వభావాన్నే వెల్లడిస్తాయి — అతడు కోపంతో కాక, స్వస్థచిత్తంతోనే సంహరిస్తాడు. చివర దేవతల, మహర్షుల పూజ సర్గ యొక్క నైతిక తీర్పును మోస్తుంది; ఖరుని చేత పీడించబడిన ఋషులే ఇప్పుడు విమానాగ్రాలలో చేతులు జోడించి నిలిచి ఉన్నారు. అయినా ఖరుడు చావలేదు — గద చేతబట్టి నేల మీద నిలిచాడు; దీనితో కవి వినేవాని కుతూహలాన్ని తరువాతి సర్గ వైపు తీసుకుపోతాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥