సర్గ
త్రిశిరుని వధ
త్రిశిరుని ప్రతిజ్ఞ, ఖరుని అనుమతి, త్రిశిరునికీ రామునికీ సంగ్రామం, త్రిశిరుని శిరచ్ఛేదం, రాక్షసుల పలాయనం, ఖరుడు మళ్ళీ రావడం
గత సర్గ చివర ఖరుడు స్వయంగా రథంతో రాముని ఎదుటకు బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో అతని వాహినీపతి అయిన త్రిశిరుడు అనే రాక్షసుడు అతడు వెళ్తుండటం చూసి దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు. ‘వాహినీపతిః’ (సేనాపతి) అనే పదంతో అతని పదవి సూచించబడుతుంది — అతడు ఖరుని సేనలో ఒక నాయకుడు. అతడు అంటాడు — ‘పరాక్రమవంతుడనైన నన్ను నియోగించు, నువ్వు ఈ సాహసం నుండి వెనుదిరుగు; చూడు, మహాబాహువైన రాముణ్ణి యుద్ధంలో నేను పడగొడతాను. నీ ఎదుట సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను, ఆయుధాన్ని తాకి ఒట్టు పెడుతున్నాను, రాక్షసులందరి చేతా వధించదగిన రాముణ్ణి నేను వధిస్తాను. ఈ రణంలో నేను ఇతనికి మృత్యువునవుతాను, లేదా ఇతడు నాకు; కాబట్టి నువ్వు యుద్ధోత్సాహాన్ని ఆపుకొని కొద్దిసేపు ప్రాశ్నికుడివిగా (తీర్పరిగా) ఉండు. రాముడు చంపబడితే నువ్వు సంతోషంగా జనస్థానానికి వెళ్తావు, లేదా నేను చంపబడితే రామునితో యుద్ధానికి వెళ్తావు.’ ‘ప్రాశ్నికః’ అనే పదం ఆసక్తికరమైనది — వివాదంలో తీర్పు చెప్పేవాడు ప్రాశ్నికుడు; ఇక్కడ యుద్ధం ఇద్దరు వీరుల మధ్య వివాదంలా కల్పించబడింది. మృత్యువుపై లోభంతో అతడు ప్రసన్నం చేసుకున్న ఖరుడు ‘వెళ్ళు, యుద్ధం చేయి’ అని అనుమతి ఇస్తాడు, త్రిశిరుడు రాఘవుని ఎదుటకు వెళ్ళాడు. ‘మృత్యులోభాత్’ (మృత్యువుపై లోభంతో) అనే పదం అత్యంత మర్మస్పర్శి — త్రిశిరుడు విజయాన్ని కోరుకుంటాడు, కానీ వాస్తవానికి అతడు మృత్యువునే కోరుకుంటున్నాడని కవికి తెలుసు; ఈ ఒక్క పదంతో అతని భవిష్యత్ గతి ముందే సూచించబడింది. ఈ భాగంలో కవి రాక్షసపక్షపు అంతరంగ చిత్రాన్ని చూపిస్తాడు. ఖరుడు స్వయంగా వెళ్ళాలనుకుంటాడు, కానీ అతని సేనాపతే అతనిని ఆపుతాడు; దీనితో దూషణుని వధ తరువాత రాక్షసుల మనసులో సంశయం పుట్టిందని, వారు నాయకుని రక్షణను కోరుకుంటున్నారని తెలుస్తుంది. త్రిశిరుని మాట బయటికి శౌర్యపూర్ణమైనదే; అయినా జయపరాజయాలు రెండింటి సంభావ్యతనూ ఒప్పుకోవడం అతని భయానికి కూడా చిహ్నం.
త్రిశిరుడు గుర్రాలు కట్టిన ప్రకాశమానమైన రథంతోనే రణంలో రాముని మీదికి దూకాడు, మూడు శిఖరాల పర్వతంలా కనిపిస్తూ. పేరుకు తగిన ఉపమ ఇది — మూడు తలలు గలవాడు మూడు శిఖరాల పర్వతం వంటివాడు. మహామేఘంలా అతడు బాణధారల సమూహాలను విడుస్తూ నీటితో తడిసిన దుందుభి వంటి నాదం చేశాడు; తడిసిన దుందుభి ధ్వని గంభీరంగా ఉంటుంది కానీ మందంగా ఉంటుంది, కాబట్టి ఉపమతో అతని గర్జనలోని గాంభీర్యంతో పాటు కొంత మాంద్యం కూడా ధ్వనిస్తుంది. వస్తున్న ఆ రాక్షసుని చూసి రాఘవుడు పదునైన బాణాలను కదిలిస్తూ ధనుస్సుతో అతనిని ఎదుర్కొన్నాడు. అతిబలులైన ఆ ఇద్దరి పోరాటం అప్పుడు సింహానికీ ఏనుగుకూ మధ్య జరిగినట్లు కోలాహలంగా జరిగింది. తరువాత త్రిశిరుని మూడు బాణాలతో నుదుటి మీద కొట్టబడిన, అసహనం గల రాముడు కోపంతో ఆవేశపడి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆహా, పరాక్రమశూరుడైన ఈ రాక్షసునికి ఇంతటి బలం, పువ్వుల వంటి బాణాలతో నా నుదుటి మీద గాయపరిచాడు! ఇప్పుడు నా ధనుర్జ్య నుండి విడిన బాణాలను కూడా స్వీకరించు.’ రాముని ఈ మాట పరిహాసగర్భితమూ ప్రతిజ్ఞాగర్భితమూ కూడా; ‘పువ్వుల వంటి’ అనే ఎగతాళితో అతడు ప్రతిపక్షపు దెబ్బను తుచ్ఛం చేస్తాడు, తరువాత తన దెబ్బను ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఇలా చెప్పి మిక్కిలి ఆవేశంతో అతడు విషసర్పాల వంటి బాణాలను తీసుకున్నాడు. ఈ భాగంలో రెండు ఉపమలు ప్రధానం — పర్వతోపమ, సింహకుంజరోపమ. మొదటిదానితో త్రిశిరుని స్థూలతా ఎత్తూ చూపబడతాయి, రెండవదానితో యుద్ధపు సమానత. కానీ సింహకుంజరోపమలో ఎవరు సింహం, ఎవరు ఏనుగు అని కవి చెప్పడు; దానిని పాఠకుని బుద్ధికే వదిలేస్తాడు. రాముని నుదుటికి మూడు బాణాలు తగిలాయి — ఈ సర్గలో అతనికి తగిలిన ఒకే ఒక్క గాయం ఇదే, అది అతనికి కోపం తెప్పిస్తుంది. వాల్మీకి రాముడు సాధారణంగా శాంతుడు, కానీ అవమానం జరిగినప్పుడు మాట్లాడతాడు; అతని మాట కూడా కఠినం కాదు, ఎగతాళితో కూడినది. బాణాలకు ‘ఆశీవిషోపమాన్’ (విషసర్పాల వంటి) అనే విశేషణంతో ప్రతిస్పందన తీవ్రత సూచించబడుతుంది.
కోపించిన రాముడు త్రిశిరుని వక్షస్సులో పద్నాలుగు బాణాలను నాటాడు. తరువాత వంగిన కణుపులు గల నాలుగు బాణాలతో తేజస్వి అతని నాలుగు గుర్రాలనూ పడగొట్టాడు, ఎనిమిది బాణాలతో సారథిని రథం మీదనే పడగొట్టాడు. ఒక్క బాణంతో రాముడు అతని ఎత్తైన ధ్వజాన్ని ఖండించాడు. తరువాత చచ్చిన ఆ రథం నుండి పైకి ఎగురుతున్న నిశాచరుని బాణాలతో హృదయంలో గుచ్చి ఛేదించాడు, అతడు జడుడయ్యాడు. ఆ తరువాత అప్రమేయాత్ముడైన రాముడు అసహనంతో వేగవంతమైన మూడు బాణాలతో ఆ రాక్షసుని మూడు తలలనూ పడగొట్టాడు. రామబాణాలతో మిక్కిలి బాధించబడి, పొగతో కూడిన రక్తాన్ని కక్కుతూ, యుద్ధంలో నిలిచిన ఆ నిశాచరుడు ముందే పడిన తలలతో పాటు నేల మీద పడ్డాడు. ‘ధూమశోణితోద్గారీ’ (పొగతో కూడిన రక్తాన్ని కక్కేవాడు) అనే పదం భయంకరమైన దృశ్యాన్ని పుట్టిస్తుంది — కంఠం నుండి పొగతో కూడిన రక్తాన్ని కక్కుతూ అతడు పడిపోతాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఆవిరితో కూడిన రక్తాన్ని కక్కుతూ’ అని అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది. చావగా మిగిలిన, ఖరుని ఆశ్రయించిన రాక్షసులు చెదిరిపోయి, పులికి భయపడిన లేళ్ళలా పరుగెత్తారు, ఎక్కడా నిలవలేదు. వారు పరుగెత్తడం చూసి కోపించి తొందరపడుతున్న ఖరుడు వారిని వెనక్కి మళ్ళించి, రాహువు చంద్రుని మీదికి దూకినట్లు రాముని మీదికే దూకాడు — దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో వారిద్దరి ద్వంద్వయుద్ధం వర్ణించబడుతుంది. ఇక్కడ వధక్రమం సునిశ్చితం — మొదట వక్షస్సులో పద్నాలుగు బాణాలు, తరువాత నాలుగు గుర్రాలు, తరువాత ఎనిమిది బాణాలతో సారథి, తరువాత ఒక్క బాణంతో ధ్వజం, తరువాత హృదయంలో బాణాలు, చివరకు మూడు బాణాలతో మూడు తలలు. సంఖ్యల గణన వాల్మీకి యుద్ధవర్ణనకు వైశిష్ట్యం; దానితో పాఠకుని మనసులో క్రియ యొక్క స్పష్టమైన చిత్రం నిలుపబడుతుంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో (ఆరు పాదాలతో) కూడినది — ‘ద్రవంతి స్మ న తిష్ఠంతి’, ‘తాన్ఖరో ద్రవతో దృష్ట్వా’, ‘రామమేవాభిదుద్రావ’ అని; ఈ త్రిపదీ రచన సర్గ చివర వేగాన్ని పెంచుతుంది. రాహుచంద్రుల ఉపమ కూడా సూచకమైనది — రాహువు చంద్రుని మీద దాడి చేస్తాడు సరే, కానీ అతనిని మింగలేడు; గ్రహణం చివరకు విడిపోతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥