సర్గ
దూషణ వధ, వేలాది రాక్షసుల సంహారం
దూషణుడు ఐదు వేల మంది రాక్షసులను పంపడం, దూషణుడు పరిఘను పట్టడం, భుజచ్ఛేదం, వధ, ముగ్గురు సేనాగ్రణుల మరణం, పద్నాలుగు వేల మంది సంహారం, ఖరుని రాక
గత సర్గ చివర మిగిలిన రాక్షసులు రాముని ఎదుటకు వెళ్ళడానికి కూడా అసమర్థులయ్యారు. ఇక్కడ దూషణుడు తన సైన్యం చంపబడుతుండటం చూసి ప్రతిక్రియ చేస్తాడు. ఆ మహాబాహువు భయంకరమైన వేగం గల, ఎదిరించడానికి కష్టమైన, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని ఐదు వేల మంది రాక్షసులను ఆదేశించాడు. ‘అనివర్తినః’ (వెనుదిరగనివారు) అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — యుద్ధంలో వెన్ను చూపనివారే ఎంపిక చేయబడ్డారు, ఎందుకంటే సాధారణ సైనికులు ఇంతకుముందే చెదిరిపోయారు. వారు శూలాలతో, పట్టిసాలతో, ఖడ్గాలతో, శిలావర్షాలతో, చెట్లతో, ఎడతెగని శరవర్షాలతో ఆ రాముని మీద అన్నివైపుల నుండీ కురిపించారు. చెట్లూ శిలలూ కలిసిన ప్రాణాలు తీసే ఆ గొప్ప వర్షాన్ని ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు పదునైన బాణాలతో స్వీకరించాడు. ‘ధర్మాత్మా’ అనే పదాన్ని కవి ఇక్కడే ప్రయోగిస్తాడు — సంహారసమయంలో కూడా అతడు ధర్మాత్ముడే, ఎందుకంటే అతని యుద్ధం ఋషుల రక్షణ కోసం. ఆ వర్షాన్ని స్వీకరించి, కళ్ళు మూసుకున్న వృషభంలా క్షణకాలం నిలిచి, అతడు రాక్షసులందరి వధ కోసం పరమ క్రోధాన్ని పొందాడు. వృషభపు ఉపమ సార్థకం — మేఘం కురుస్తున్నప్పుడు వృషభం కళ్ళు మూసుకొని స్థిరంగా నిలుస్తుంది, తరువాత వేగంగా దాడి చేస్తుంది. తరువాత క్రోధంతో ఆవేశించి తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్లున్న రాముడు దూషణునితో సహా సమస్త సైన్యాన్ని అన్నివైపుల నుండీ బాణాలతో కప్పివేశాడు. ఈ భాగంలో కవి యుద్ధపు కొత్త పర్వాన్ని ఆరంభిస్తాడు. ఇంతకుముందు సాధారణ రాక్షసులు పోరాడారు; ఇప్పుడు సేనాపతి స్వయంగా ఎంపిక చేసిన విశిష్ట యోధులు పంపబడుతున్నారు. వారి ఆయుధాలు కూడా వేరు — కేవలం బాణాలు కాదు, శిలలూ వృక్షాలూ కూడా, అది వారి ఆసుర బలాన్ని సూచిస్తుంది. రాముని ప్రతిక్రియ మాత్రం శాంతమైనదే — అతడు మొదట వర్షాన్ని సహిస్తాడు, తరువాత క్రోధాన్ని ధరిస్తాడు, ఆ తరువాత దాడి చేస్తాడు. ఈ మూడు విధాల గమనం అతని ధైర్యాన్నే పరిచయం చేస్తుంది.
తరువాత శత్రువులను దూషించే సేనాపతి దూషణుడు కోపించి పిడుగుల వంటి బాణాలతో రాఘవుని అడ్డుకున్నాడు. ‘శత్రుదూషణః’ అనేది అతని పేరుకే వ్యాఖ్య — శత్రువులను దూషించేవాడు దూషణుడు. మిక్కిలి కోపించిన రాముడు మాత్రం క్షురం అనే బాణంతో అతని గొప్ప ధనుస్సును ఖండించాడు, నాలుగు బాణాలతో నాలుగు గుర్రాలను చంపాడు; పదునైన బాణాలతో గుర్రాలను చంపి అర్ధచంద్ర బాణంతో సారథి తలను హరించాడు, మూడు బాణాలతో అతని వక్షస్సును గుచ్చాడు. ఇలా అతడు ధనుస్సు తెగినవాడూ, రథం లేనివాడూ, గుర్రాలు చచ్చినవాడూ, సారథి చచ్చినవాడూ అయ్యాడు — రథికుని నాలుగు అంగాలూ ఒకేసారి నశించాయి. అప్పుడు అతడు పర్వతశిఖరం వంటి, రోమాంచం కలిగించే పరిఘను పట్టుకున్నాడు, అది బంగారు పట్టీలతో చుట్టబడి, దేవసైన్యాన్ని కూడా మర్దించగలిగి, పదునైన ఇనుప మేకులతో నిండి, శత్రువుల కొవ్వుతో తడిసి, వజ్రమూ పిడుగూ వంటి స్పర్శ గలిగి, శత్రువుల గోపురాలను కూడా బద్దలు కొట్టగలిగేది. ఆయుధాన్ని ఇంత విస్తారంగా వర్ణించడం కవి ప్రయోజనంతోనే చేస్తాడు — ఆయుధం ఎంత భయంకరమైనదో దాని నిష్ఫలత అంత ఎక్కువ. మహాసర్పం వంటి ఆ పరిఘను పట్టుకొని క్రూరకర్ముడైన నిశాచరుడు దూషణుడు రాముని మీదికి దూకాడు. మీదికి దూకుతున్న అతని ఆభరణాలతో కూడిన రెండు భుజాలనూ రాఘవుడు రెండు బాణాలతో ఖండించాడు. జారిపడిన ఆ పెద్ద పరిఘ చేతులు తెగిన అతని ఎదుట రణరంగంలో ఇంద్రధ్వజంలా పడింది. చెల్లాచెదురైన చేతులతో పాటు దూషణుడు కూడా నేల మీద పడ్డాడు, విరిగిన దంతాలతో పడిపోయే అభిమానవంతమైన మహాగజంలా. ఈ సర్గలో దూషణుని వధ అన్నింటికంటే విస్తారంగా వర్ణించబడింది, ఎందుకంటే ఖరుని తరువాత అతడు రెండవ ప్రధాన యోధుడు. కవి మొదట అతని రథవినాశనాన్ని చూపిస్తాడు, తరువాత అతని చివరి ఆయుధమైన పరిఘను వర్ణిస్తాడు, చివరకు అతని భుజాల ఛేదనం. పరిఘ వర్ణనలో నాలుగు విశేషణాలు ప్రయోగించబడ్డాయి — బంగారు పట్టీలతో చుట్టబడి ఉండటం, ఇనుప మేకులతో నిండి ఉండటం, వజ్రం వంటి స్పర్శ, గోపురాలను బద్దలు కొట్టే సామర్థ్యం. వీటన్నింటితో వినేవాని మనసులో గొప్ప భయం పుట్టించబడుతుంది, తరువాత ఆ భయం ఒక్క శ్లోకంతోనే నివారించబడుతుంది, అందులో రెండు బాణాలతో రెండు భుజాలు ఖండించబడ్డాయి. మహాగజపు ఉపమలో ‘మనస్వీ’ (అభిమానవంతమైన) అనే పదం కరుణరసాన్ని స్పృశిస్తుంది — దంతాలు లేని ఏనుగు బలం లేనిదే, అలాగే భుజాలు లేని వీరుడు. ‘శక్రధ్వజ ఇవాగ్రతః’ (ఎదుట ఇంద్రధ్వజంలా) అనే ఉపమ కూడా సార్థకం — ఇంద్రధ్వజం మహోత్సవం చివర నేల మీద పడవేయబడుతుంది; అలాగే రాక్షసుని గర్వచిహ్నమైన ఆ పరిఘ రూపమైన ఆయుధం అతని ఎదుటనే పడిపోయింది.
రణంలో చంపబడి నేల మీద పడిన దూషణుని చూసి సర్వభూతాలూ ‘సాధు, సాధు’ అంటూ కాకుత్స్థుని పూజించాయి. భూతాల ఆ ప్రశంస రాముని కార్యపు ధర్మబద్ధతను ప్రకటిస్తుంది; ఈ వాక్యం సర్గ మధ్యలో ఉన్నా సమస్త యుద్ధపు నైతిక తీర్పును మోస్తుంది. ఇంతలోనే మృత్యుపాశంతో బంధించబడిన ముగ్గురు సేనాగ్రణులు కోపించి కలిసికట్టుగా రాముని మీదికి దూకారు — మహాకపాలుడు, స్థూలాక్షుడు, మహాబలుడైన ప్రమాథుడు. మహాకపాలుడు విశాలమైన శూలాన్ని ఎత్తి, స్థూలాక్షుడు పట్టిసాన్ని పట్టుకొని, ప్రమాథుడు గండ్రగొడ్డలిని తీసుకొని వచ్చారు. మీదికి వస్తున్న వారిని చూడగానే రాఘవుడు పదునైన మొనలు గల, సానపెట్టిన బాణాలతో, గృహస్థుడు వచ్చిన అతిథులను స్వీకరించినట్లు, వారిని స్వీకరించాడు. అతిథిసత్కారపు ఈ ఉపమ వాల్మీకి విశిష్టమైన వ్యంగ్యరీతి — ఎవరు ఏది తెస్తారో, దానితోనే వారికి సత్కారం. రఘునందనుడు మహాకపాలుని తలను ఖండించాడు, లెక్కలేనన్ని బాణసమూహాలతో ప్రమాథుని మథించాడు, స్థూలాక్షుని పెద్ద కళ్ళను బాణాలతో నింపాడు. చంపబడిన అతడు కొమ్మలు గల మహావృక్షంలా నేల మీద పడ్డాడు. తరువాత కోపించిన రాముడు క్షణమాత్రంలో దూషణుని ఐదు వేల మంది అనుచరులను కూడా ఐదు వేల బాణాలతోనే చంపి యమసదనానికి పంపాడు. ఇక్కడ ముగ్గురు రాక్షసుల పేర్లు వారి ఆయుధాలతోనే కూర్చబడ్డాయి — మహాకపాలుడు శూలంతో, స్థూలాక్షుడు పట్టిసంతో, ప్రమాథుడు గండ్రగొడ్డలితో. రాముడు కూడా ప్రతి ఒక్కరికీ వారి పేరుకు తగినట్లే వధను ఆచరిస్తాడు — స్థూలాక్షుని పెద్ద కళ్ళే బాణాలతో నిండుతాయి, ప్రమాథుడు మథించబడతాడు, మహాకపాలుని కపాలమే (తలే) ఖండించబడుతుంది. ఇలాంటి పదక్రీడ వాల్మీకి యుద్ధవర్ణనలలో అక్కడక్కడ కనిపిస్తుంది, అది కథను గుర్తుండేలా చేస్తుంది. ‘మృత్యుపాశావపాశితాః’ (మృత్యుపాశంతో బంధించబడినవారు) అనే పదంతో కవి ముందే వారి పరిణామాన్ని సూచిస్తాడు; యుద్ధఫలం వారు వచ్చిన క్షణంలోనే పాఠకునికి తెలుసు. చివరగా ఐదు వేల మంది వధ కేవలం ఒక్క శ్లోకంలో చెప్పబడింది, ఎందుకంటే వారికి వ్యక్తిత్వం లేదు; పేర్లు గల ముగ్గురి వధ మాత్రం విస్తారంగా వర్ణించబడింది. ఈ అసమానతను కవి తెలిసే చేశాడు.
దూషణుడూ అతని అనుచరులూ చంపబడ్డారని విని కోపించిన ఖరుడు మహాబలులైన సేనాధ్యక్షులను ఇలా ఆదేశించాడు — ‘ఈ దూషణుడు అనుచరులతో సహా యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు; కాబట్టి మీరు పెద్ద సేనతో వెళ్ళి ఈ నీచమానవుడైన రామునితో యుద్ధం చేసి రకరకాల ఆకారాల శస్త్రాలతో ఇతనిని చంపండి, రాక్షసులారా అందరూ.’ ‘కుమానుషః’ (నీచమానవుడు) అనేది ఖరుని అవజ్ఞను సూచించే పదం; కానీ అతని సైన్యమే ఆ నీచమానవుని చేత పూర్తిగా చంపబడుతుంది అనేది విడంబన. ఇలా చెప్పి కోపించిన ఖరుడు స్వయంగా కూడా రాముని మీదికే దూకాడు. అతనితో పాటు శ్యేనగామి, పృథుగ్రీవుడు, యజ్ఞశత్రువు, విహంగముడు, దుర్జయుడు, కరవీరాక్షుడు, పరుషుడు, కాలకార్ముకుడు, హేమమాలి, మహామాలి, సర్పాస్యుడు, రుధిరాశనుడు — ఈ పన్నెండు మంది మహావీర్యులైన సేనాధ్యక్షులు సైనికులతో కలిసి ఉత్తమ బాణాలను విడుస్తూ రాముని మీదికే దూకారు. పేర్ల ఈ గణన వినేవాని మనసులో సైన్యపు విశాలతను నిలుపుతుంది; ప్రతి పేరూ దానిని ధరించినవాని స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది — ఒకడు డేగలా వేగవంతుడు, ఒకడు రక్తభక్షకుడు, ఒకడు పాము ముఖం గలవాడు. ఖరుని ఆదేశంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — దూషణుని వధను చెప్పడం, తన సైన్యాన్ని ప్రేరేపించడం, రాముని అవజ్ఞ చేయడం. ఈ అవజ్ఞ అతని చరిత్రకు మూలదోషం; సైన్యక్షయాన్ని చూస్తున్నా అతడు ప్రతిపక్షపు బలాన్ని ఒప్పుకోవడానికి ఇష్టపడడు. పన్నెండు మంది సేనాధ్యక్షుల పేర్లు ఇంతకుముందు ఇరవై మూడవ సర్గలో కూడా చదవబడ్డాయి; అక్కడ వారు ఖరుని సేనను లెక్కించేటప్పుడు చెప్పబడ్డారు, ఇక్కడ మాత్రం రణానికి పంపబడ్డారు. వీరందరూ ‘ససైనికాః’ (సైనికులతో కూడినవారు) అని చెప్పబడింది, కాబట్టి కేవలం పన్నెండు మంది కాదు, పన్నెండు వేర్వేరు వాహినులే వచ్చాయని గ్రహించాలి. ‘యుద్ధ్వా’ (యుద్ధం చేసి) అనే ముద్రిత రూపం యుధ్ ధాతువు యొక్క క్త్వాంత రూపం, ‘హనధ్వమ్’ (చంపండి) లోట్ లకారంలో మధ్యమపురుష బహువచనం; ఈ రెండు పదాలూ ఖరుని ఆజ్ఞ తీవ్రతను మోస్తాయి.
తరువాత తేజస్వి అయిన రాముడు అగ్ని వంటి, బంగారంతో వజ్రాలతో అలంకరించబడిన బాణాలతో అతని సైన్యంలో మిగిలినదానిని చంపాడు. బంగారు పింఛాలు గల ఆ బాణాలు పొగతో కూడిన అగ్నుల్లా ఉన్నాయి, వజ్రాలు మహావృక్షాలను కూల్చినట్లు ఆ రాక్షసులను కూల్చాయి. రాముడు రణరంగంలో వంద కర్ణి బాణాలతో వంద మంది రాక్షసులనూ, వేయి బాణాలతో వేయి మందినీ చంపాడు. సంఖ్య యొక్క ఈ సమానతను కవి బుద్ధిపూర్వకంగానే చూపించాడు — ఒక బాణం ఒక రాక్షసుడు, ఎక్కువ కాదు తక్కువ కాదు; అతని గురి అంత అమోఘం. ఆ బాణాలతో కవచాలూ ఆభరణాలూ చీలిపోయి, ధనుస్సులు ఛిన్నాభిన్నమై, రక్తంతో తడిసిన ఆ రజనీచరులు నేల మీద పడ్డారు. జుట్టు విరబోసుకొని, రక్తంతో తడిసి పడిపోయిన వారితో సమస్త భూమి దర్భలు పరచిన మహావేదికలా విస్తరించింది. యజ్ఞవేదికకు సంబంధించిన ఈ ఉపమ విశేషంగా గుర్తుంచుకోదగినది — ఋషుల యజ్ఞాలను నాశనం చేయడానికి వచ్చిన ఖరుని సైన్యమే ఇప్పుడు వేదికలా పడి ఉంది; ఇలా కవి కర్మఫలాన్ని ప్రతీకతోనే చూపిస్తాడు. ఆ క్షణంలో ఆ మహాఘోరమైన వనం చచ్చిన రాక్షసులతో, మాంసం రక్తం కలిసిన బురదతో నరకం లాగా అయింది. భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు ఒక్క రాముని చేత, అదీ మానవుడైన పదాతి చేత చంపబడ్డారు. ఆ సమస్త సైన్యంలో మిగిలినవారు మహారథుడైన ఖరుడూ రాక్షసుడైన త్రిశిరుడూ — శత్రుసూదనుడైన రాముడు వారి ఎదుట నిలిచి ఉన్నాడు. మిగిలిన మహావీర్యులూ ఘోరులూ సహించడానికి కష్టమైనవారూ అయిన రాక్షసులందరూ లక్ష్మణుని అన్నగారి చేతనే రణరంగంలో చంపబడ్డారు. చివరకు ఆ భయంకరబలం మహాయుద్ధంలో బలవంతుడైన రాముని చేత చంపబడటం చూసి ఖరుడు గొప్ప రథంతో, వజ్రాన్ని ఎత్తిన ఇంద్రునిలా, ఆ రాముని సమీపించాడు. సర్గ చివరి భాగం మూడు కార్యాలు సాధిస్తుంది — మిగిలిన సైన్యపు సంహారం, సంఖ్య నిర్దేశం, తరువాతి ద్వంద్వయుద్ధపు సూచన. ‘ఒక్క రాముని చేత, మానవుడైన పదాతి చేత’ అనే అర్ధశ్లోకం సమస్త ప్రకరణానికీ సారం — ఒక్కడు, మానవుడు, పదాతి అనే మూడు పదాలతో కవి విషమతను మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు; దానికి విరుద్ధంగా పద్నాలుగు వేల మంది రథికులూ గజారోహులూ అశ్వారోహులూ ఉన్నారు. అయినా విజయం ధర్మపక్షానిదే అయింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో వేగం శాంతించి గంభీరమైంది, ప్రబంధంలో ఒక అంకం ముగిసి మరొకటి మొదలైనట్లు. ‘విస్తీర్ణా వసుధా కృత్స్నా’ (సమస్త భూమి విస్తరించింది) అనేది వల్గేట్ పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘ఆస్తీర్ణా’ (పరచబడింది) అని ఉంది. అర్థం రెండిటిలోనూ సమానమే — సమస్త భూమి కప్పబడింది అని.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥