॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 25వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

రాముడు రాక్షససైన్యాన్ని సంహరించడం

ఖరుడు రణానికి అభిముఖంగా బయలుదేరడం, రాక్షసుల శస్త్రవర్షం, రాముని శరవర్షంతో వారి సంహారం, గాంధర్వాస్త్ర ప్రయోగం, రణభూమి వర్ణన

గత సర్గలో రాముడు కవచం కట్టుకొని, ధనుస్సు ఎత్తి యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు, వనదేవతలు అతని కోపరూపం చూసి వ్యథ చెందాయి. ఈ సర్గలో కథ ప్రత్యక్షంగా రణరంగంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఖరుడు తన ముందునడిచేవారితో కలిసి ఆశ్రమానికి వచ్చి, ధనుస్సు పట్టుకొని కోపంతో ఉన్న శత్రుఘాతి అయిన రాముని చూశాడు. చూడగానే అతడు నారి ఎక్కించిన, కఠినంగా ధ్వనించే తన ధనుస్సును ఎత్తి సారథిని ‘రథాన్ని రాముని ఎదుటకు నడిపించు’ అని ప్రేరేపించాడు. ఇక్కడ కవి ఖరుని ఔద్ధత్యాన్ని సూచిస్తాడు; రాముని చూసి అతడు క్షణమైనా ఆలోచించడు, వెంటనే దాడి చేయాలనుకుంటాడు. ఖరుని ఆజ్ఞతో సారథి మహాబాహువైన రాముడు ఒంటరిగా ధనుస్సును ఊపుతూ నిలిచిన చోటికే గుర్రాలను నడిపిస్తాడు. ‘ఏకః’ (ఒంటరిగా) అనే పదం సర్గ సారాన్నే మోస్తుంది — ఒక్క పురుషునికి పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులతో సంగ్రామం. ఖరుడు రణభూమిలోకి దూకడం చూసి అన్నివైపుల నుండీ రజనీచరులు పెద్దగా అరుస్తూ అతనిని చుట్టుముట్టి నిలిచారు, మంత్రులు అతని రక్షణ కోసం పక్కనే నిలిచారు. ఆ యాతుధానుల మధ్య రథంలో ఉన్న ఖరుడు నక్షత్రాల మధ్య ఉదయించిన అంగారకునిలా ఉన్నాడు. ఈ ఉపమకు రెండు అర్థాలు — ఒకవైపు అతని తేజస్సు ప్రకాశిస్తుంది, మరొకవైపు అంగారకుడు అశుభసూచకుడు కావడం వల్ల అతని వినాశనం సమీపించిందని కూడా ధ్వనిస్తుంది.

తరువాత ఖరుడు సాటిలేని ఓజస్సు గల రాముణ్ణి వేయి బాణాలతో బాధించి యుద్ధంలో పెద్దగా గర్జించాడు; సేనాపతి ఆ గర్జన సమస్త సైన్యానికీ యుద్ధసంకేతంలా అయింది. ఆ తరువాత కోపించిన నిశాచరులందరూ భయంకరమైన ధనుస్సు గల, జయించడానికి కష్టమైన ఆ రాముని మీద అన్నివైపుల నుండీ రకరకాల శస్త్రాలను కురిపించారు. ఇనుప ముద్గరాలతో, శూలాలతో, ప్రాసాలతో, ఖడ్గాలతో, గండ్రగొడ్డళ్ళతో రోషపూరితులైన రాక్షసులు యుద్ధంలో ఆ శూరుణ్ణి కొట్టారు. ఆయుధాల ఆ దీర్ఘగణనను కవి ప్రయోజనంతోనే చేస్తాడు — శస్త్రాలు రకరకాలు, కానీ లక్ష్యం ఒక్కటే. మేఘాల వంటి, పెద్ద శరీరాలు గల, మహాబలులైన వారు రథాలతో గుర్రాలతో కాకుత్స్థుని మీదికి దూకారు. మరికొందరు పర్వతశిఖరాల వంటి ఏనుగుల మీద యుద్ధంలో అతనిని చంపాలని వచ్చారు. మహామేఘాలు పర్వతరాజు మీద ధారలుగా కురిసినట్లు రాక్షసగణాలు రాముని మీద శరవర్షాలను విడిచాయి. ఇక్కడ ఉపమలోని రెండు అంశాలను గమనించాలి — వర్షం ఎంత ఎక్కువైనా పర్వతరాజు దానితో కదలడు, అచలంగానే నిలుస్తాడు. క్రూరంగా కనిపించే రాక్షసులందరితో చుట్టుముట్టబడిన రాముడు పర్వదినాలలో ప్రమథగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన మహాదేవునిలా కనిపించాడు. ఈ ఉపమతో రెండు సాధించబడతాయి — శత్రువులతో చుట్టుముట్టబడినా అతడు దేవునిలా అక్షోభ్యంగా ఉన్నాడు, ఉపమానం శివుడు కావడం వల్ల అతని సంహారకత్వం కూడా ధ్వనిస్తుంది. ఇలా కవి మొదట రాక్షసుల సంఖ్యాబలాన్నీ ఆయుధవైవిధ్యాన్నీ కోలాహలాన్నీ విస్తారంగా వర్ణిస్తూ ఒంటరి రాముని ధైర్యాన్ని పాఠకుని హృదయంలో స్థిరపరుస్తాడు, తరువాత అతని ప్రతీకారాన్ని వర్ణించడం మొదలుపెడతాడు. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మ వైశిష్ట్యం గమనించాలి — రాక్షసులు ఒకే విధంగా దాడి చేయరు, పదాతులూ అశ్వికులూ రథికులూ గజారోహులూ ఒకేసారి ప్రవర్తిస్తారు. చతురంగసేన యొక్క ఈ సమగ్రతే వారి సంఖ్యాబలాన్ని సూచిస్తుంది. అయినా వారందరి ప్రయత్నం ఒక్క మానవ పదాతి వైపే సాగుతోందనే విరోధంతో కవి పరోక్షంగా రాముని మాహాత్మ్యాన్ని స్తుతిస్తాడు.

యాతుధానులు విడిచిన ఆ శస్త్రాలన్నింటినీ రాఘవుడు తన బాణాలతో, సముద్రం నదీప్రవాహాలను తనలో కలుపుకున్నట్లు, స్వీకరించాడు. ఇక్కడ ఉపమ గంభీరమైనది — సముద్రం నదులను అడ్డుకోదు, స్వీకరిస్తుంది; అలాగే రాముడు శస్త్రవర్షాన్ని తన బాణాలతోనే మింగివేస్తాడు, పారిపోడు. ఆ ఘోరమైన ఆయుధాలతో శరీరం గాయపడినా అతడు వ్యథ చెందడు; మండుతున్న అనేక వజ్రాలతో కొట్టబడిన మహాపర్వతంలా అతడు కదలకుండా నిలుస్తాడు. అన్ని అవయవాలలో గుచ్చబడి, రక్తంతో తడిసిన రాముడు సంధ్యామేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యునిలా ఉన్నాడు. రక్తంతో కప్పబడినా అతని తేజస్సు మరుగుపడదు, పైగా సంధ్యలోలా మరింత ఎర్రగా శోభిస్తుంది అనేది ఉపమ ఆశయం. వేలాది మందితో చుట్టుముట్టబడిన ఒంటరి అతనిని చూసి దేవగంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ విషాదం చెందారు; వారి విషాదం కూడా రాముని మాహాత్మ్యాన్నే సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇతరుల కోసం వారు శోకించరు. తరువాత మిక్కిలి కోపించిన రాముడు ధనుస్సును మండలాకారంగా వంచి వందలాది వేలాది పదునైన బాణాలను విడిచాడు, అవి రణంలో అడ్డుకోవడానికి కష్టమైనవి, సహించడానికి కష్టమైనవి, కాలపాశం వంటివి. కంకపక్షి ఈకలు గల, బంగారు అలంకరణ గల వాటిని అతడు ఆటలాగే విడిచాడు. ఆటగా విడిచిన ఆ బాణాలు శత్రుసైన్యాలలోకి ప్రవేశించి కాలుడు చేసిన పాశాల్లా రాక్షసుల ప్రాణాలను గ్రహించాయి. రాక్షసుల దేహాలను చీల్చి రక్తంతో తడిసిన ఆ బాణాలు ఆకాశానికి వెళ్ళి మండుతున్న అగ్నితో సమానమైన తేజస్సుతో ప్రకాశించాయి. రాముని ధనుర్మండలం నుండి లెక్కలేనన్ని, అతి ఉగ్రమైన, రాక్షసుల ప్రాణాలను హరించే బాణాలు వెలువడ్డాయి. ‘లీలయా’ (ఆటగా) అనే పదాన్ని కవి తెలిసే ప్రయోగిస్తాడు — రాక్షసులకు ప్రళయమైనది రామునికి కేవలం క్రీడ మాత్రమే అని ఈ ఒక్క పదంతో రెండు బలాల మధ్య అంతరం స్పష్టమవుతుంది. ఈ భాగంలో కవి క్రమంగా మూడు మెట్లను చూపిస్తాడు — మొదట రాముని సహనం, తరువాత అతని శోభ, చివరకు అతని ప్రత్యాక్రమణం. దీనితో యుద్ధవర్ణన కేవలం శస్త్రప్రయోగాల గణనగా కాక, వీరుని చరిత్ర క్రమంగా ప్రకాశించడంగా కూడా అవుతుంది. దేవతల విషాదమూ ఋషుల చింతా రాముడు ధర్మపక్షంలో ఉన్నాడని సూచిస్తాయి; వారు అతని పరాజయాన్ని శంకించరు, కానీ అతని కష్టాన్ని చూడలేరు. బాణాల వర్ణనలో కవి వాటి మూడు రూపాలను చూపిస్తాడు — కంకపక్షి ఈకలు గలవి, బంగారు అలంకరణ గలవి, కాలపాశం వంటివి. మొదటిది వాటి తేలికదనం, రెండవది శోభ, మూడవది మారకత్వం — ఇలా మూడు విశేషణాలతో ఒకే వస్తువు మూడు విధాలుగా కనిపిస్తుంది.

ఆ బాణాలతో రాముడు ధనుస్సులనూ, ధ్వజాగ్రాలనూ, డాళ్ళనూ, కవచాలనూ ఛేదిస్తాడు; ఆభరణాలతో కూడిన చేతులనూ, ఏనుగు తొండాల వంటి తొడలనూ యుద్ధంలో వందలాది వేలాదిగా ఖండించాడు. ‘కరికరోపమాన్’ (ఏనుగు తొండాల వంటి) అనే విశేషణంతో రాక్షసుల శరీర స్థూలత సూచించబడుతుంది, దానితో వాటిని ఖండించే బాణాల తీక్ష్ణత కూడా. నారి నుండి విడిన రామబాణాలు బంగారు కవచాలు గల, రథాలకు కట్టిన, సారథులతో కూడిన గుర్రాలనూ, మావటివాళ్ళతో కూడిన ఏనుగులనూ, గుర్రాలతో కూడిన అశ్వికులనూ ఖండించాయి, చీల్చాయి; పదాతులను యుద్ధంలో చంపి యమసదనానికి పంపాయి. ఇలా చతురంగబలంలోని అన్ని అంగాల నాశనం ఒక్క వీరుని చేతనే జరుగుతోందని కవి సూచిస్తాడు. తరువాత నాలీకాలతో, నారాచాలతో, పదునైన మొనలు గల వికర్ణులతో ఖండించబడుతున్న నిశాచరులు భయంకరంగా ఆర్తనాదం చేశారు. మర్మాలను భేదించే రకరకాల బాణాలతో బాధించబడిన ఆ సైన్యం అగ్నితో కాలుతున్న ఎండిన వనంలా సుఖం పొందలేదు; ఎండిన వనపు ఉపమతో వారి వేగవంతమైన, సంపూర్ణమైన నాశనం ద్యోతకమవుతుంది. భయంకరమైన బలం గల కొందరు శూరులు మిక్కిలి కోపించి రాముని మీదికి ప్రాసాలనూ శూలాలనూ గండ్రగొడ్డళ్ళనూ విసిరారు; కానీ వీర్యవంతుడైన మహాబాహువు వారి శస్త్రాలను తన బాణాలతో నివారించి యుద్ధంలో వారి ప్రాణాలు హరించాడు, తలలను ఖండించాడు. తలలు తెగి, డాళ్ళూ ధనుస్సులూ ఖండించబడిన వారు గరుడుని రెక్కల గాలికి కూలిన చెట్లలా నేల మీద పడ్డారు. గరుడుని రెక్కల గాలి ఉపమతో వారి పతనపు ఆకస్మికతా వేగమూ ద్యోతకమవుతాయి, కేవలం సంఖ్య మాత్రమే కాదు. అక్కడ మిగిలినవారు విషాదంతో, బాణాల దెబ్బలు తిని, శరణు కోసం ఖరుని దగ్గరకే పరుగెత్తారు — స్వామి ఆశ్రయమే వారికి మిగిలిన ఏకైక ఆశ. ఇక్కడ వర్ణించిన శరప్రయోగాలు క్రమంగా పెరుగుతాయి — మొదట శస్త్రాలు ఖండించబడతాయి, తరువాత శరీరావయవాలు, తరువాత వాహనాలు, చివరకు సేనాంగాలన్నీ. ఈ క్రమవృద్ధి పాఠకుని మనసులో సంహారపు వ్యాప్తిని నిలుపుతుంది. ‘ఆర్తస్వరమ్’ (ఆర్తనాదం) అనే పదంతో కవి యుద్ధపు శ్రవ్యపక్షాన్ని కూడా స్పృశిస్తాడు; ఇంతకుముందు అవే రాక్షసులు సింహనాదాలు చేస్తూ వచ్చారు, ఇప్పుడు వారి స్వరం ఆర్తమైంది అనడంతో స్థితి పూర్తిగా తారుమారైందని సూచించబడుతుంది. ‘శరణార్థమ్’ (శరణు కోసం) అనే పదం కరుణాత్మకం కూడా — అందరినీ భయపెట్టినవారే ఇప్పుడు శరణు వెదుకుతున్నారు. కానీ వారి శరణ్యుడైన ఖరుడు కూడా అలాంటి మర్త్యుడే అని తరువాతి సర్గలలో స్పష్టమవుతుంది. ఇలా కవి రాక్షసుల పరాజయాన్ని బాహ్యంగానే కాక ఆంతరంగికంగా కూడా చూపిస్తాడు.

అప్పుడు దూషణుడు ధనుస్సు తీసుకొని వారందరినీ ఊరడించి, మిక్కిలి కోపంతో యమునిలా కోపించిన రాముని మీదికి దూకాడు. సేనాపతి రావడంతో చెదిరిన సైన్యం కూడా మళ్ళీ కూడుకుంటుందనే లోకస్వభావం ఇక్కడ చూపబడింది. దూషణుని ఆశ్రయంతో నిర్భయులైన వారందరూ వెనుదిరిగి, సాల తాల వృక్షాలనూ శిలలనూ ఆయుధాలుగా పట్టి మళ్ళీ రాముని మీదికే దూకారు. శూలాలూ ముద్గరాలూ పాశాలూ చేతబట్టిన ఆ మహాబలులు యుద్ధంలో శరవర్షాలనూ శస్త్రవర్షాలనూ చెట్లవర్షాలనూ శిలావర్షాలనూ కురిపిస్తూ వచ్చారు. రామునికీ వారికీ ఆ యుద్ధం అద్భుతంగా, కోలాహలంగా, రోమాంచకరంగా, మహాఘోరంగా జరిగింది. అన్నివైపుల నుండీ మిక్కిలి కోపించిన వారు మళ్ళీ మళ్ళీ రాఘవుని బాధించారు. దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ రాక్షసులతో నిండిపోయి, తాను శరవర్షాలతో కప్పబడిపోవడం చూసి మహాబలుడైన రాముడు భైరవనాదం చేసి, పరమ ప్రకాశమానమైన అస్త్రాన్ని తీసుకొని రాక్షసుల మీద గాంధర్వాస్త్రాన్ని సంధించాడు. దివ్యాస్త్ర ప్రయోగం ఇక్కడ మొదటిసారి జరుగుతుంది, ఎందుకంటే సాధారణ బాణాలతో ఇంత సైన్యాన్ని నివారించడం సాధ్యం కాదు. తరువాత అతని ధనుర్మండలం నుండి వేలాది బాణాలు వెలువడ్డాయి; కలిసి వస్తున్న ఆ బాణాలతో పది దిక్కులూ నిండిపోయాయి. బాణాలతో బాధించబడిన రాక్షసులు అతడు బాణాలు తీసుకోవడం గానీ విడవడం గానీ చూడలేకపోయారు; ధనుస్సును లాగుతుండటాన్ని మాత్రమే చూశారు — అతని హస్తలాఘవపు వేగం అంతటిది. ఈ ఒక్క శ్లోకంతో కవి రాముని అతిమానుష కౌశలాన్ని చూపిస్తాడు, శత్రువుల చూపు కూడా దానిని అనుసరించలేదు. చివరకు బాణాల చీకటితో సూర్యునితో సహా ఆకాశం కప్పబడిపోయింది; రాముడు ఎడతెగకుండా బాణాలు విసురుతున్నట్లుగా ఒకే చోట కదలకుండా నిలిచాడు. ఈ భాగంలో యుద్ధపు రెండవ దశ ఆరంభమవుతుంది. ఇంతకుముందు రాక్షసులు తమ బలంతో పోరాడి చెదిరిపోయారు; ఇప్పుడు నాయకుని ఆశ్రయంతో మళ్ళీ సాహసం పొందుతారు. కానీ వారి ఆయుధాలు కూడా మారుతాయి — శస్త్రాలకు బదులు సాల తాల వృక్షాలూ శిలలూ గ్రహించబడతాయి, దానితో వారి శస్త్రాలు క్షీణించాయని కూడా ధ్వనిస్తుంది. రాముడు మాత్రం వారి ప్రయత్నాన్ని చూసి దివ్యాస్త్రాన్నే ప్రయోగిస్తాడు, ఎందుకంటే ప్రతిపక్షపు సంఖ్య మానవ ఉపాయాలకు అశక్యమైపోయింది. అస్త్రప్రయోగానికి ముందు చేసిన భైరవనాదం కూడా సార్థకం — అది అతని నిశ్చయపు ప్రకటనే. ‘ఒకే చోట నిలిచాడు’ అనే వర్ణన రాముని యుద్ధశైలిని వెల్లడిస్తుంది — అతడు అటూ ఇటూ పరుగెత్తడు, రథం ఎక్కడు; పదాతిగానే స్థిరంగా నిలిచి అన్ని దిక్కులనూ బాణాలతో నింపుతాడు. ఈ స్థిరతే అతని ఆత్మవిశ్వాసానికి బాహ్యచిహ్నం, ముందు దేవతలు కూడా దీనిని ప్రశంసిస్తారు.

ఒకే కాలంలో పడుతున్న, ఒకే కాలంలో తీవ్రంగా చంపబడిన, ఒకే కాలంలో పడిపోయిన రాక్షసులతో భూమి నిండిపోయింది. ‘యుగపత్’ (ఒకేసారి) అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ఆవృత్తి చేయడంతో కవి సంహారపు ఏకకాలికతను స్పష్టం చేస్తాడు. చంపబడిన, పడిపోయిన, క్షీణించిన, ఖండించబడిన, భేదించబడిన, చీల్చబడిన ఆ రాక్షసులు అక్కడక్కడ వేలాదిగా కనిపించారు. తలపాగాలతో కూడిన తలలతో, భుజకీర్తులతో కూడిన చేతులతో, తెగిన తొడలతో చేతులతో, రకరకాల ఆభరణాలతో, గుర్రాలతో, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులతో, అనేక విధాల విరిగిన రథాలతో, చామరాలతో, వింజామరలతో, ఛత్రాలతో, రకరకాల ధ్వజాలతో ఆ భూమి పరచుకొని ఉంది. రాముని బాణాలతో కొట్టబడి తెగిన శూలాలతో పట్టిసాలతో, ముక్కలైన ఖడ్గాలతో, చెల్లాచెదురైన ప్రాసాలతో గండ్రగొడ్డళ్ళతో, పొడి అయిన శిలలతో, అనేక విధాల ఖండించబడిన చిత్రమైన బాణాలతో నిండిన ఆ రణభూమి అతి భయంకరంగా ఉంది. తృతీయా విభక్తితో ముగిసే పదాల ఈ దీర్ఘమైన మాలను కవి బుద్ధిపూర్వకంగానే రచించాడు — వేర్వేరు వాక్యాలు లేవు, ఒకే అవిచ్ఛిన్నమైన దృశ్యపటం ఉంది, అందులో చూపుకు ఎక్కడా విశ్రాంతి దొరకదు. వారందరూ చంపబడటం చూసి మిగిలిన రాక్షసులు మిక్కిలి ఆతురులై, శత్రుపురాలను జయించే రాముని ఎదుటకు అక్కడ కదలలేకపోయారు కూడా. ఇలా ఈ సర్గ ఒక్క పురుషుని విజయంతో, వేలాది మంది భయంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో దూషణుడు స్వయంగా రావడమూ అతని వధా వర్ణించబడతాయి. ఈ సర్గ చివరి భాగం యుద్ధపు వర్ణన కాదు, యుద్ధానంతర దృశ్యపు వర్ణన. కవి ఇక్కడ ఒక్క క్రియాపదాన్ని కూడా ఎక్కువగా ప్రయోగించడు; కేవలం తృతీయాంత పదాల దీర్ఘమాలతో అతడు పాఠకుని కళ్ళ ఎదుట సమస్త రణక్షేత్రాన్నీ నిలుపుతాడు. తలపాగాలతో కూడిన తలలు, భుజకీర్తులతో కూడిన చేతులు, ఆభరణాలు, వాహనాలు, ఛత్రధ్వజాలు మొదలైనవి — అన్నీ అక్కడ చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి. ఇలా వీరరసం చివర బీభత్సరసపు స్పర్శ చేయబడుతుంది, అది వాల్మీకి యుద్ధవర్ణనలలో తరచుగా కనిపిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి