సర్గ
రాముడు ఉత్పాతాలను చూడటం, యుద్ధానికి సన్నద్ధం
ఉత్పాతాలకు రాముని వ్యాఖ్యానం, ఆపద రాకముందే ఉపాయం చేయాలనే ఉపదేశం, సీతతో లక్ష్మణుని గుహాప్రవేశం, కవచధారణ, దేవర్షుల మంగళాశంసనం, రుద్రుని వంటి క్రోధం
కఠిన పరాక్రమం గల ఖరుడు ఆశ్రమం వైపు బయలుదేరగా రాముడు సోదరునితో కలిసి అవే ఉత్పాత నిమిత్తాలను చూశాడు — గత సర్గలో ఖరుడు ఏవి లెక్కచేయలేదో, వాటినే ఇక్కడ రాముడు వివేకంతో చూస్తాడు. ఈ పోలిక కవి శిల్పం — ఒకే నిమిత్తం మూఢునికి నవ్వుకూ, ధీమంతునికి సన్నద్ధతకూ కారణమవుతుంది. ప్రజలకు అహితమైన ఆ మహాఘోర ఉత్పాతాలను చూసి మిక్కిలి అసహనుడైన రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, సర్వభూతాలనూ హరించే, రాక్షసులందరినీ సంహరించడానికి లేచిన ఈ మహోత్పాతాలను చూడు. కఠినస్వరాలతో గర్జించే, పరుషమైన, గాడిద రంగులో ఎర్రబారిన ఈ మేఘాలు ఆకాశంలో తిరుగుతూ రక్తధారలను కురిపిస్తున్నాయి. నా బాణాలన్నీ పొగతో కూడి యుద్ధాన్ని అభినందిస్తున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి, బంగారు వీపు గల ధనుస్సులు కదులుతున్నాయి, వివేకీ. ఇక్కడ వనచర పక్షులు కూస్తున్న తీరును బట్టి ముందు మనకు అభయం లభించింది, వారి ప్రాణాలకు మాత్రం సంశయం.’ ఇక్కడ రాముడు నిమిత్తాలను రెండుగా విభజిస్తాడు — మనకు శుభమైనవి, రాక్షసులకు అశుభమైనవి. ‘నా బాణాలు పొగతో కూడి ఉన్నాయి’ అనేదాన్ని విశేషంగా గమనించాలి — ఆయుధాలు తమంతట తామే యుద్ధాన్ని అభినందిస్తాయనే కల్పన వీరరసాన్ని పోషిస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రిత ప్రతిలో ‘నోఽభయం ప్రాప్తమ్’ (మనకు అభయం లభించింది) అని అవగ్రహంతో చదవబడుతుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘నో భయం ప్రాప్తమ్’ (మనకు భయం కలిగింది); రెండు అర్థాల మధ్య గొప్ప భేదం ఉంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘మనకు అభయం’ అని ముద్రిత పాఠాన్నే అనుసరిస్తుంది. ఇలా రాముని నిమిత్తపరీక్ష ఖరుని అవజ్ఞకు పూర్తిగా విరుద్ధం — జ్ఞానికీ అజ్ఞానికీ ఉన్న భేదం ఇక్కడ స్పష్టం.
రాముడు తన శరీర చిహ్నాన్ని ఉదాహరిస్తాడు — ‘అతి పెద్ద యుద్ధం జరుగుతుంది, సంశయం లేదు; మళ్ళీ మళ్ళీ అదురుతున్న నా ఈ భుజం ఇది చెబుతోంది.’ కుడి భుజం అదరడం పురుషునికి విజయసూచకమని శాస్త్రంలో ప్రసిద్ధం. తరువాత అతడు లక్ష్మణుని ముఖాన్నే నిమిత్తంగా గ్రహిస్తాడు — ‘శూరుడా, సమీపంలోనే మనకు జయం, శత్రువుకు పరాజయం; నీ ముఖం మంచి కాంతితో ప్రసన్నంగా కనిపిస్తోంది. యుద్ధానికి సిద్ధమైనవారి ముఖం కాంతిహీనమైతే వారి ఆయువు క్షీణిస్తుంది, లక్ష్మణా.’ ఇలా సోదరుని ముఖప్రసన్నతే రామునికి శుభనిమిత్తం. ‘గర్జిస్తున్న రాక్షసుల ఈ ఘోరమైన మహాధ్వని వినిపిస్తోంది, క్రూరకర్ములైన రాక్షసులు మోగిస్తున్న భేరీల ధ్వని కూడా’ అని అతడు సేన రాకను వినికిడితోనే తెలుసుకుంటాడు. తరువాత అతడు నీతివాక్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — ‘శుభాన్ని కోరే, ఆపదను శంకించే వివేకి అయిన పురుషుడు ఆపద రాకముందే ఉపాయం చేయాలి’ — ఆపద రాకముందే దాని ప్రతీకారం ఆలోచించాలి అని. ‘అనాగతవిధానమ్’ (రాకముందే ఉపాయం) అనే ఈ సూత్రం పంచతంత్రం మొదలైన నీతిగ్రంథాలలో కూడా ప్రసిద్ధం — ‘అనాగతవిధాతా చ ప్రత్యుత్పన్నమతిశ్చ’ (రాకముందే ఉపాయం చేసేవాడు, సమయస్ఫూర్తి గలవాడు) అని. రాముడు కేవలం వీరుడు కాదు, నీతిజ్ఞుడు అని ఇక్కడ చూపబడుతుంది; అతడు మొదట సీత రక్షణను ఆలోచిస్తాడు, తరువాత యుద్ధం. యుద్ధానికి ముందు నిమిత్తపరీక్ష, మిత్రుని ముఖపరీక్ష, శత్రుశబ్దశ్రవణం — ఈ మూడింటినీ క్రమంగా చూపిస్తూ కవి రాముని జాగరూకతను వెల్లడిస్తాడు. భేరీల శబ్దం కూడా సేన సమీపంలో ఉందని వినికిడితోనే సూచిస్తుంది, అది దృశ్యం కంటే ముందే వస్తుంది.
అదే నీతినియమాన్ని తనకు అన్వయించుకుంటూ రాముడు ఆదేశిస్తాడు — ‘కాబట్టి వైదేహిని తీసుకొని, చేతిలో బాణాలతో, ధనుస్సు ధరించి నువ్వు పర్వతంలో చెట్లతో నిండిన దుర్గమమైన గుహను ఆశ్రయించు. నా ఈ మాటకు నువ్వు ఎదురు చెప్పడం నాకు ఇష్టం లేదు; నా పాదాల మీద ఒట్టు, నాయనా, ఆలస్యం చేయకు, వెళ్ళు.’ తరువాత అతడు కారణం కూడా చెబుతాడు — ‘నువ్వు శూరుడవు, బలవంతుడవు, వీరిని చంపగలవు అనడంలో సంశయం లేదు; కానీ నేనే స్వయంగా నిశాచరులందరినీ చంపాలనుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ రామునిలో రెండు భావాలు — సీత రక్షణ, ఒంటరిగా తన ప్రతిజ్ఞను పాలించడం. ఇలా చెప్పబడిన లక్ష్మణుడు బాణాలనూ ధనుస్సునూ తీసుకొని సీతతో కలిసి దుర్గమమైన గుహను ఆశ్రయించాడు. అతడు గుహలోకి ప్రవేశించగానే రాముడు ‘హంత, నిర్యుక్తమ్’ (హమ్మయ్య, పని చక్కబడింది) అని కవచం ధరించాడు — ‘పని పూర్తయింది’ అనే సంతోషం ఇక్కడ ‘హంత’ అనే నిపాతంతో సూచించబడింది. అగ్ని వంటి ఆ కవచంతో అలంకరించబడిన రాముడు చీకటిలో లేచిన గొప్ప అగ్నిలా ఉన్నాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘విధూమః అగ్నిః’ (పొగ లేని అగ్ని) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘మహాన్ అగ్నిః’ (గొప్ప అగ్ని) అని స్పష్టంగా ఉంది. ‘నా పాదాల మీద ఒట్టు’ అనేది అత్యంత మర్మస్పర్శియైన మాట — అన్నగారు తమ్ముణ్ణి పాదాల ఒట్టుతో బంధిస్తాడు, దానితో వివాదానికి అవకాశమే ఉండదు. యుద్ధం చేయాలని కోరుకుంటున్నా లక్ష్మణుడు ఈ యుక్తితోనే నివారించబడ్డాడు. ‘హంత నిర్యుక్తమ్’ అనేది రాముని నిట్టూర్పు వంటిది — సీత సురక్షితంగా ఉండటమే అతని మొదటి చింత. కవచధారణ రామాయణంలో అరుదు, ఎందుకంటే రాముడు సాధారణంగా కవచం ధరించడు; ఇక్కడ మాత్రం పద్నాలుగు వేల సేనను ఎదుర్కొంటున్నందువల్ల అతడు కవచం ధరిస్తాడు. ‘చీకటిలో లేచిన అగ్ని’ అనే ఉపమ వనాంధకారంలో ఒంటరి రాముని తేజస్సును చూపిస్తుంది.
వీర్యవంతుడైన రాముడు గొప్ప ధనుస్సును ఎత్తి బాణాలు తీసుకొని అక్కడ నిలబడి, నారి ధ్వనులతో దిక్కులను నింపుతున్నాడు. అప్పుడు యుద్ధం చూడాలనే కోరికతో మహాత్ములైన దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ చారణులతో కలిసి వచ్చి చేరారు; లోకంలో బ్రహ్మర్షిశ్రేష్ఠులైన మహాత్ములైన ఋషులు కూడా వచ్చి చేరి, పుణ్యకర్ములై పరస్పరం ఇలా అనుకున్నారు — ‘గోవులకూ బ్రాహ్మణులకూ లోకాలకూ స్వస్తి కలుగుగాక’ అని నిలిచి ఉన్నారు. ‘చక్రహస్తుడు యుద్ధంలో అసురశ్రేష్ఠులందరినీ జయించినట్లు రాఘవుడు యుద్ధంలో పౌలస్త్యులైన రజనీచరులను జయించుగాక’ అని వారు ప్రార్థిస్తారు. ఇలా చెప్పి వారు మళ్ళీ ఒకరినొకరు చూసుకొని అన్నారు — ‘భయంకరకర్ములైన రాక్షసులు పద్నాలుగు వేల మంది, ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఒక్కడు; యుద్ధం ఎలా జరుగుతుందో?’ ఇక్కడ దేవతలకు కూడా సంశయం ఉన్నట్లు చూపబడింది, దానితో ఒంటరి రాముని రాబోయే విజయం మరింత ప్రాముఖ్యం పొందుతుంది. గమనించాలి — ఇదే మంగళాశంసన ప్రసంగం గత సర్గలో కూడా (23.26–29) ముద్రించబడింది; గీతాప్రెస్ పాఠంలో అది రెండుసార్లు వస్తుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఒక్కసారే. ఇక్కడ దేవతల మాట రెండు విధాలు — మొదట మంగళాశంసనం, తరువాత సంశయం. ‘యుద్ధం ఎలా జరుగుతుందో’ అనే ప్రశ్న పాఠకుని ప్రశ్నే, దానిని కవి దేవతల నోట పలికిస్తాడు; దీనితో రాబోయే యుద్ధంపై ఆసక్తి పెరుగుతుంది. ‘పద్నాలుగు వేలు … రాముడు ఒక్కడు’ అనే విషమతే ఈ కాండకు కేంద్రం. దేవర్షుల సమాగమం రాముని కార్యపు లోకోత్తరత్వాన్ని సూచిస్తుంది — సాధారణ యుద్ధాన్ని చూడటానికి దేవతలు రారు. ‘సంస్థితాః’ (నిలిచి ఉన్నారు) అనే పదంతో వారి స్థైర్యం చూపబడింది — వారు పారిపోరు, యుద్ధం చూడటానికి నిలిచి ఉన్నారు.
ఇలా మాట్లాడుకుంటూ రాజర్షులూ, సిద్ధులూ, గణాలతో కూడిన ద్విజశ్రేష్ఠులూ, కుతూహలం కలిగి విమానాలలో ఉన్న దేవతలూ నిలిచి ఉన్నారు. యుద్ధరంగంలో అగ్రభాగాన నిలిచి తేజస్సుతో ఆవేశించిన రాముని చూసి సర్వభూతాలూ భయంతో వ్యథ చెందాయి — రాముని తేజస్సు మిత్రులకు కూడా వ్యథ కలిగించిందనే అతిశయం. శ్రమ లేకుండా కార్యాలు చేసే ఆ రాముని సాటిలేని రూపం కోపించిన మహాత్ముడైన రుద్రుని రూపంలా ఉంది. ‘అక్లిష్టకర్మా’ (శ్రమ లేకుండా కార్యాలు చేసేవాడు) అనే విశేషణం రామునికి ప్రసిద్ధమైనది — గొప్ప కార్యాన్ని కూడా అనాయాసంగా చేసేవాడు. ఇలా దేవ గంధర్వ చారణులు మాట్లాడుకుంటుండగా, గంభీరమైన ఘోషతో, ఘోరమైన డాళ్ళూ ఆయుధాలూ ధ్వజాలూ గల యాతుధానుల సైన్యం అన్నివైపుల నుండీ వచ్చి చేరింది. తరువాత కవి సేన శబ్దాలనే వర్ణిస్తాడు — వీరాలాపాలు చేస్తూ, ఒకరినొకరు సమీపిస్తూ, ధనుస్సులను టంకారం చేస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవలిస్తూ, పెద్దగా అరుస్తూ, దుందుభులు మోగిస్తూ ఉన్న ఈ రాక్షసుల శబ్దం అంతటా వ్యాపించింది. ఇలా దృశ్యం నుండి శ్రవ్యం వైపు మారడంతో కవి యుద్ధం సమీపించిందని ద్యోతకం చేస్తాడు. ‘సర్వభూతాలూ భయంతో వ్యథ చెందాయి’ అనేది అత్యంత సూక్ష్మమైనది — రాముని తేజస్సు శత్రువులను మాత్రమే కాక చూసేవారిని కూడా వ్యథకు గురిచేస్తుంది, ప్రళయకాలంలో అంతా కంపించినట్లు. రుద్రోపమానం ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రయోగించబడింది, అది సర్గ చివర మళ్ళీ విస్తారంగా వస్తుంది — ఇలా కవి ఉపమానాన్ని ఒకసారి సూచించి తరువాత విస్తరిస్తాడు. సేనకు ఉన్న ‘గంభీరనిర్హ్రాదమ్’ (గంభీరమైన ఘోష గల) అనే విశేషణం ‘నారి ధ్వనులతో దిక్కులను నింపుతూ’ అనే రాముని క్రియతో విరోధాన్ని పుట్టిస్తుంది — ఒక్కని ధనుర్జ్యానాదం పద్నాలుగు వేల మంది గర్జనకు ప్రతిద్వంద్వి. రాక్షసుల ఆవలింతలూ దుందుభినాదాలూ యుద్ధపూర్వకాలపు సాధారణ చేష్టలు.
వారి మిక్కిలి కోలాహలమైన శబ్దం ఆ వనాన్ని నింపివేసింది. ఆ శబ్దానికి భయపడిన వనచర క్రూరమృగాలు ఎక్కడ నిశ్శబ్దంగా ఉందో అక్కడికి పరుగెత్తాయి, వెనుదిరిగి చూడలేదు — హింస్రజంతువులు కూడా భయపడి పారిపోతున్నాయి అనడంతో సేన భీషణత సూచించబడింది. మహావేగం గల, రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన, గంభీరమైన, సముద్రం వంటి ఆ సైన్యం రాముని వైపు సాగింది. యుద్ధపండితుడైన రాముడు కూడా అన్నివైపులా కన్నులు తిప్పుతూ యుద్ధానికి అభిముఖుడై ఆ ఖరసైన్యాన్ని చూశాడు. తరువాత అతడు భయంకరమైన ధనుస్సును లాగి, అమ్ములపొది నుండి బాణాలను తీసి, రాక్షసులందరి వధ కోసం తీవ్రమైన కోపాన్ని తెచ్చుకున్నాడు; కోపించిన అతడు జ్వలిస్తున్న ప్రళయాగ్నిలా చూడటానికి కష్టమయ్యాడు. తేజస్సుతో ఆవేశించిన అతనిని చూసి వనదేవతలు వ్యథ చెందాయి. చివరగా కవి ఉపమనే మళ్ళీ వాడతాడు — కోపించిన ఆ రాముని రూపం అప్పుడు దక్షుని యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయడానికి సిద్ధమైన పినాకధారి (శివుని) రూపంలా కనిపించింది. ఇక్కడ దక్షయజ్ఞధ్వంస కథ గుర్తుచేయబడింది, దానితో రాముని క్రోధం కేవలం మానవీయం కాదు, దివ్యమైనదని ధ్వనిస్తుంది; దీనితోనే సర్గ ముగుస్తుంది. క్రూరమృగాల పలాయనం గత సర్గలో ఉత్పాతవర్ణనలో చెప్పిన నిమిత్తాలకే కొనసాగింపు. ‘సముద్రం వంటి సైన్యం’ అనే ఉపమతో సేన గాంభీర్యమూ విస్తారమూ సూచించబడ్డాయి; దాని ఎదుట ఒంటరి రాముడు ‘ప్రళయాగ్ని’ వంటివాడు — నీటికీ అగ్నికీ విరోధం ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది. చివర ‘దక్షుని యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయడానికి సిద్ధమైన పినాకధారి’ అనే ఉపమానం గ్రహించబడింది, ఎందుకంటే అక్కడ కూడా ఒక్క దేవుడే సమస్త యజ్ఞాన్నీ దేవసమూహాన్నీ జయించాడు; అలాగే ఇక్కడ కూడా ఒక్క రాముడు సమస్త సేనను జయిస్తాడని సూచించబడింది. ఇలా సర్గ యుద్ధపు ఆరంభబిందువులోనే ఆగుతుంది, తరువాతి సర్గలో ప్రత్యక్ష సంగ్రామం మొదలవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥