॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 23వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

ఖరసేన ప్రయాణంలో మహోత్పాతాలు

రక్తవర్షం, సూర్యుని చుట్టూ పరివేషం, కబంధ దర్శనం, పర్వం కాని రోజున రాహుగ్రహణం, ఖరుని అంగస్ఫురణం, ఉత్పాతాల అవజ్ఞ, దేవర్షుల మంగళవచనం

గత సర్గలో సిద్ధమైన ఖరసేన ఈ సర్గలో ప్రయాణం చేస్తుంది, ఆ క్షణం నుండే అశుభ నిమిత్తాలు మొదలవుతాయి. బయలుదేరిన ఆ బలం ఘోరమైనది, అమంగళమైనది; దాని మీద గాడిద రంగులో ఎర్రబారిన భయంకరమైన మహామేఘం రక్తపు నీటిని కురిపించింది. రక్తవర్షం ప్రాచీన కావ్యాలలో సేనావినాశనానికి ప్రసిద్ధ చిహ్నం. తరువాత ఖరుని రథానికి కట్టిన మహావేగం గల గుర్రాలు పువ్వులు పరచిన సమతలమైన రాజమార్గంలో యాదృచ్ఛికంగా కూలిపడ్డాయి — తడబడటానికి ఏ కారణమూ లేని చోటే గుర్రాలు తడబడ్డాయనేది ఇక్కడ విశేషం. తరువాత సూర్యమండలం చుట్టూ నల్లని, అంచుల్లో ఎర్రని పరివేషం ఏర్పడింది, అది అలాతచక్రం లాంటిది — అలాతచక్రం అంటే గిరగిరా తిప్పిన కొరివి వల్ల ఏర్పడే వలయం. తరువాత మిక్కిలి దారుణమైన, పెద్ద శరీరం గల గద్ద వచ్చి ఖరుని రథం మీద బంగారు దండంతో ఎత్తుగా నిలిచిన ధ్వజాన్ని ఆక్రమించి కూర్చుంది. ధ్వజం విజయచిహ్నం, అక్కడే మృత్యుపక్షి కూర్చోవడం అనే విరోధంతో కవి సేన భవిష్యత్తును నిర్దేశిస్తాడు. జనస్థానం సమీపంలో కఠినస్వరాలు గల మాంసాహార మృగాలూ పక్షులూ చుట్టుముట్టి రకరకాల వికృతనాదాలు చేశాయి. ఇక్కడ ఉత్పాతాల క్రమం గమనించాలి — మొదట ఆకాశం నుండి వర్షం, తరువాత నేల మీద గుర్రాలు తడబడటం, తరువాత మళ్ళీ ఆకాశంలో పరివేషం, తరువాత ధ్వజం మీద గద్ద, చివరకు నేల మీద పశుపక్షుల ఆర్తనాదం. ఇలా కవి చూపును పైకీ కిందకూ తిప్పుతూ పరిసరమంతటినీ భయంతో నింపుతాడు. ‘అశివమ్’ (అమంగళమైనది) అనే పదం సేనకు విశేషణంగా ఉండి ఆరంభంలోనే ఫలాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రాచీన శాస్త్రాలలో ఇవన్నీ ‘దివ్య, అంతరిక్ష, భౌమ’ అనే మూడు విధాల ఉత్పాతాలుగా లెక్కించబడతాయి, ఈ మూడింటికీ ఉదాహరణలు ఇక్కడ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి. ఖరుని సేన మాత్రం ఇదంతా చూస్తూ కూడా ఆగదు.

మండుతున్నట్లున్న దిక్కులో ఘోరమైన, పెద్ద అరుపులు గల నక్కలు భయంకరంగా ఊళ పెట్టాయి, అది యాతుధానులకు (రాక్షసులకు) అమంగళాన్ని సూచించింది. తరువాత మదించిన ఏనుగుల వంటి, నీటినీ రక్తాన్నీ ధరించిన భయంకరమైన మేఘాలు ఆకాశాన్ని ఆకాశం కానిదిగా చేశాయి — మదజలం కారే ఏనుగుల వంటి మేఘాలు నీటినీ రక్తాన్నీ మోస్తూ ఆకాశమంతా కప్పివేశాయి. తరువాత ఘోరమైన, ఉద్ధతమైన, రోమాంచం కలిగించే చీకటి కమ్ముకుంది; దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ స్పష్టంగా కనిపించలేదు. సంధ్యాకాలం కాకుండానే గాయం నుండి కారిన తడి రక్తం రంగు వంటి కాంతి ప్రకాశించింది, ఘోరమైన మృగాలూ పక్షులూ ఖరుని ఎదురుగా అరిచాయి. కంకపక్షులూ నక్కలూ గద్దలూ భయాన్ని సూచిస్తూ అరిచాయి; యుద్ధంలో ఎప్పుడూ అమంగళం కలిగించే, ఘోరమైన సూచనలైన నక్కలు మంటలు కక్కే ముఖాలతో సేనకు ఎదురుగా అరిచాయి. సూర్యుని దగ్గర పరిఘ వంటి కబంధం కనిపించింది. మహాగ్రహమైన స్వర్భానుడు (రాహువు) పర్వం కాని రోజునే సూర్యుణ్ణి పట్టుకున్నాడు, గాలి వేగంగా వీచింది, దివాకరుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు. ఈ ఉత్పాతాలన్నీ క్రమంగా నేల నుండి ఆకాశం వైపు పెరుగుతూ వర్ణించబడ్డాయి. ‘కబంధః’ అంటే ఇక్కడ ఆకాశంలో కనిపించే తల లేని మొండెం ఆకారపు చిహ్నం, అది జ్యోతిశ్శాస్త్రంలో మహాభయానికి సూచకం. ‘స్వర్భానుః అపర్వణి’ (పర్వం కాని రోజున రాహువు) అనేది ప్రత్యేకంగా భయంకరం — గ్రహణం పర్వదినాన మాత్రమే జరుగుతుంది, కాబట్టి పర్వం కాని రోజున గ్రహణం ప్రకృతి నియమభంగాన్నే సూచిస్తుంది. ఇలా కవి కేవలం భయంకర దృశ్యాలను వర్ణించడు, ఋతనియమపు విపర్యాసాన్నే చూపిస్తాడు. నక్కల మంటలు కక్కే ముఖం కావ్యకల్పనకు శిఖరం — క్రూరమృగాల నోటి నుండి అగ్ని రావడం లోకంలో కనిపించదు, కానీ ఉత్పాతకాలంలో అన్నీ సంభవమే. ఇవన్నీ విశేషంగా యాతుధానులకే అమంగళమని కవి మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతాడు.

రాత్రి కాకుండానే మిణుగురుల కాంతి గల నక్షత్రాలు పొడిచాయి; తామరకొలనులలో చేపలూ పక్షులూ దాక్కున్నాయి, పద్మాలు ముడుచుకున్నాయి. అదే క్షణంలో చెట్లు పువ్వులూ పండ్లూ లేకుండా అయ్యాయి, గాలి లేకుండానే మేఘంలా ఎర్రని ధూళి లేచింది. గోరువంకలు అక్కడ ‘చీచీకూచీ’ అని అరుస్తూ ఉన్నాయి — పక్షుల వికృత శబ్దం కూడా ఉత్పాతాలలో లెక్కించబడుతుంది. ఘోషతో కూడిన, చూడటానికి ఘోరమైన ఉల్కలు పడ్డాయి. పర్వతాలతో, వనాలతో, కాననాలతో కూడిన భూమి కూడా కంపించింది. ఇలా పంచభూతాలన్నింటిలో విపర్యాసం చూపబడింది — భూమి కదులుతుంది, గాలి లేకుండానే ధూళి లేస్తుంది, తేజస్సు కాంతిహీనమైంది, జలాలు రక్తమయమయ్యాయి, ఆకాశం చీకటితో కప్పబడింది. చివరకు ఉత్పాతాలు ఖరుని శరీరాన్నే ఆశ్రయిస్తాయి — రథంలో ఉండి గర్జిస్తున్న ధీమంతుడైన అతని ఎడమ భుజం అదిరింది, స్వరం తడబడింది; అన్నివైపులా చూస్తున్న అతని కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. బాహ్య నిమిత్తం నుండి శారీరక నిమిత్తం వైపు ఈ గమనం కవి కౌశలం. ‘వినా’ (లేకుండా) అనే పదం ఇక్కడ నాలుగుసార్లు వస్తుంది — రాత్రి లేకుండా నక్షత్రాలు, పువ్వులూ పండ్లూ లేకుండా చెట్లు, గాలి లేకుండా ధూళి, సంధ్యాకాలం లేకుండా కాంతి. ఈ పునరుక్తి దోషం కాదు, శిల్పం — ప్రతి వస్తువూ తన స్వాభావిక కారణం నుండి విడిపోయిందని సూచించబడుతుంది, అది కార్యకారణభావపు భంగమే. చివరకు ఖరుని శరీరంలో మూడు చిహ్నాలు — భుజం అదరడం, స్వరభంగం, కన్నీళ్ళు; ఇవి శాస్త్రంలో ఎడమ అంగాలు అదరడం మొదలైన రూపంలో పురుషునికి అనిష్టసూచకాలుగా చెప్పబడ్డాయి. ‘ధీమతః’ (ధీమంతుడైన) అనే విశేషణం ఇక్కడ వ్యంగ్యగర్భితం — ధీమంతుడైనవాడు నిమిత్తాలను చూసి వెనుదిరుగుతాడు, ఇతడు మాత్రం కాదు.

అతని నుదుటిలో నొప్పి కూడా కలిగింది, అయినా అతడు మోహంతో వెనుదిరగలేదు — ‘మోహాత్’ (మోహంతో) అనే పదంతో ఇది శూరత్వం కాదు, అజ్ఞానమే అని కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు. రోమాంచం కలిగిస్తూ లేచిన ఆ మహోత్పాతాలను పరిశీలించి ఖరుడు నవ్వుతూ రాక్షసులందరితో అన్నాడు — ‘లేచిన, చూడటానికి ఘోరమైన ఈ మహోత్పాతాలన్నింటినీ, బలవంతుడు దుర్బలులను లెక్కచేయనట్లు, నా పరాక్రమం వల్ల నేను లెక్కచేయను. పదునైన బాణాలతో నక్షత్రాలను కూడా ఆకాశం నుండి కూల్చగలను; కోపిస్తే మృత్యువుకు కూడా మరణధర్మాన్ని కలిగించగలను.’ మృత్యువును కూడా చంపగలననే అత్యుక్తి రాక్షసుని దర్పానికి పరాకాష్ఠ. తరువాత అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — ‘బలగర్వంతో ఉన్న ఆ రాఘవుణ్ణీ అతని సోదరుడు లక్ష్మణుణ్ణీ పదునైన బాణాలతో చంపకుండా వెనుదిరగడానికి నేను ఇష్టపడను.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ ‘తిరిగి వెళ్ళడానికి ఇష్టపడడం లేదు’ అనే వివరిస్తుంది. ఖరుని ఈ మాట ఇంతకుముందు శూర్పణఖ తిరస్కారం వల్ల పుట్టిన కోపపు పరిణామమే. ఖరుని ఈ మాట మూడు మెట్లలో పెరుగుతుంది — మొదట ఉత్పాతాలను లెక్కచేయడు, తరువాత నక్షత్రాలను కూల్చుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు, చివరకు మృత్యువును కూడా చంపుతానంటాడు. ఇది ‘అతిశయోక్తి’ అనే అలంకారం, కానీ ఇక్కడ ఆ అలంకారమే రాక్షసుని వినాశనానికి సూచకం, ఎందుకంటే మృత్యువును కూడా జయిస్తానని చెప్పేవాడు మృత్యువుకు దగ్గరలోనే ఉంటాడు. ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) అనే పదం విశేషంగా మర్మస్పర్శి — భయం స్థానంలో నవ్వు, వివేకం స్థానంలో దర్పం. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఖరుడు బిగ్గరగా నవ్వసాగాడు’ అనే వివరిస్తుంది. వాల్మీకి శత్రువును కూడా క్షుద్రునిగా చూపించడు, మహాదర్పిగా చూపిస్తూ రాముని విజయాన్ని మరింత గొప్పదిగా చేస్తాడు.

అతడు మళ్ళీ అంటాడు — ‘ఎవరి కారణంగా రామలక్ష్మణులకు ఈ విపర్యయం కలుగుతోందో, ఆ నా సోదరి వారిద్దరి రక్తాన్ని తాగి కోరిక తీర్చుకుంటుంది గాక. యుద్ధాలలో నాకు ఎక్కడా ఇంతకుముందు ఓటమి కలగలేదు; ఇది మీకు ప్రత్యక్షమే, నేను అబద్ధం చెప్పడం లేదు. కోపిస్తే మదించిన ఐరావతం మీద తిరిగే వజ్రహస్తుడైన దేవరాజును కూడా యుద్ధంలో చంపగలను, ఇక ఆ ఇద్దరు మనుషుల సంగతి చెప్పాలా.’ అతని ఈ గర్జన విని మృత్యుపాశంతో బంధించబడిన ఆ రాక్షసుల మహాసేన సాటిలేని ఆనందం పొందింది — ‘మృత్యుపాశంతో బంధించబడి సంతోషిస్తోంది’ అనే విరోధంతో కవి వారి మూఢత్వాన్ని సూచిస్తాడు. అప్పుడు యుద్ధం చూడాలని కోరిన మహాత్ములైన ఋషులూ దేవగంధర్వులూ సిద్ధులూ చారణులతో కలిసి వచ్చి చేరారు; చేరి ఆ పుణ్యకర్ములు పరస్పరం ఇలా అనుకున్నారు — ‘గోవులకూ బ్రాహ్మణులకూ లోకాలలో గౌరవించబడేవారికీ స్వస్తి కలుగుగాక. చక్రహస్తుడైన విష్ణువు అసురశ్రేష్ఠులందరినీ జయించినట్లు రాఘవుడు యుద్ధంలో పౌలస్త్యులైన రజనీచరులను జయించుగాక.’ ఇదీ ఇంకా ఎన్నో మాటలు అంటూ పరమర్షులూ, కుతూహలం కలిగి విమానాలలో ఉన్న దేవతలూ ఆయువు తీరిన ఆ రాక్షసుల సేనను అక్కడ చూశారు. ‘గతాయుషామ్’ (ఆయువు తీరినవారి) అనే ఒక్క పదంతో కవి యుద్ధఫలాన్ని ముందే ప్రకటిస్తాడు. ఇక్కడ కవి దృష్టిని రాక్షసపక్షం నుండి దేవపక్షం వైపు మళ్ళిస్తాడు. యుద్ధం మొదలవడానికి ముందే ఋషులూ దేవతలూ మంగళాన్ని ఆశించడం రామాయణపు ప్రసిద్ధ రీతి — దీనితో ధర్మం ఎవరి పక్షాన ఉందో పాఠకునికి నిస్సంశయంగా తెలుస్తుంది. ‘గోవులకూ బ్రాహ్మణులకూ స్వస్తి’ అనే వాక్యం రాక్షసవధ ప్రయోజనాన్నే సూచిస్తుంది — యజ్ఞరక్షణ, ధర్మరక్షణ. విష్ణువు అసురవిజయంతో రాముని పోల్చడం రాముడు విష్ణువు అవతారమని ఇక్కడ మొదటిసారి స్పష్టంగా సూచిస్తుంది. ‘మృత్యుపాశావపాశితా’ (మృత్యుపాశంతో బంధించబడినది) అనే విశేషణం సేన సంతోషంతో కలిసి కరుణాత్మకమైన వ్యంగ్యాన్ని పుట్టిస్తుంది — సంతోషించేవారు తమ మరణాన్నే అభినందిస్తున్నారు.

ఖరుడు రథంతో వేగంగా సైన్యం ముందు నుండి బయటకు వచ్చాడు. తరువాత మహావీర్యులైన పన్నెండు మంది రాక్షసులు అతని చుట్టూ బయలుదేరారు — శ్యేనగామి, పృథుగ్రీవుడు, యజ్ఞశత్రువు, విహంగముడు, దుర్జయుడు, కరవీరాక్షుడు, పరుషుడు, కాలకార్ముకుడు, హేమమాలి, మహామాలి, సర్పాస్యుడు, రుధిరాశనుడు. మహాకపాలుడు, స్థూలాక్షుడు, ప్రమాథుడు, త్రిశిరుడు — సేన ముందు నిలిచిన ఈ నలుగురు దూషణుని వెనుక అనుసరించారు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది — భయంకరమైన వేగం గల, యుద్ధాన్ని కోరే, మిక్కిలి దారుణమైన ఆ రాక్షసవీరసేన గ్రహాల మాల చంద్రసూర్యులను సమీపించినట్లు ఆ ఇద్దరు రాజపుత్రులను హఠాత్తుగా సమీపించింది. ఇక్కడ ఉపమ సూక్ష్మమైనది — గ్రహమాల చంద్రసూర్యులను చుట్టుముడుతుంది, కానీ మింగదు; అలాగే ఈ సేన రామలక్ష్మణులను చుట్టుముడుతుంది, కానీ వారిని జయించలేదు. ఇలా ఉత్పాతాలతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ సేన ఆశ్రమం సమీపానికి రావడంతో ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో రాముడు అవే ఉత్పాతాలను చూస్తాడు. పన్నెండు మంది వీరుల, నలుగురు సేనాగ్రణుల పేర్లు చెప్పడం ఇక్కడ కేవలం జాబితా కాదు; వీరిలో చాలామంది తరువాతి సర్గలలో రాముని చేత చంపబడతారు, కాబట్టి కవి ముందే వారిని పరిచయం చేస్తాడు. మహాకపాలుడు, స్థూలాక్షుడు, ప్రమాథుడు ఇరవై ఆరవ సర్గలో చంపబడతారు, త్రిశిరుడు మాత్రం ఇరవై ఏడవ సర్గలో రామునితో యుద్ధం చేస్తాడు. ఇలా పేర్లు కథ రాబోయే భాగానికి సూత్రధారులవుతాయి. సేనాపతి అయిన దూషణుడు వెనుక, ఖరుడు ముందు — ఈ వ్యూహరచన కూడా సూచించబడింది. చివరి శ్లోకంలోని ‘గ్రహాల మాల’ అనే ఉపమ జ్యోతిష కల్పనతో ముందు చెప్పిన గ్రహోత్పాతాలనే గుర్తుచేస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి