సర్గ
ఖరుని సేనాసన్నాహం, పంచవటి వైపు ప్రయాణం
ఖరుని కోపవచనం, రామవధ ప్రతిజ్ఞ, సేనను సిద్ధం చేయమని దూషణునికి ఆజ్ఞ, సూర్యవర్ణ మహారథ వర్ణన, పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసుల నిర్గమనం
గత సర్గలో శూర్పణఖ చేత అనేక విధాల తిరస్కరించబడిన ఖరుడు ఈ సర్గలో బదులిస్తాడు. శూరుడైన అతడు రాక్షసుల మధ్య తన పేరు కంటే కూడా పరుషమైన, కఠినమైన మాట పలికాడు. ‘నీకు జరిగిన అవమానం నుండి పుట్టిన ఈ నా సాటిలేని కోపం, పొంగిన సముద్రపు ఉప్పునీటిలా, నిగ్రహించడం సాధ్యం కాదు’ అని అతడు అంటాడు. ఇక్కడ ఉపమ సూక్ష్మమైనది — వేగంతో పొంగిన సముద్రజలాన్ని ఎవరూ అడ్డుకోలేనట్లే, ఈ కోపాన్ని కూడా. తరువాత అతడు రాముణ్ణి గడ్డిపోచలా లెక్కిస్తాడు — ‘పరాక్రమం దృష్ట్యా నేను రాముణ్ణి లెక్కచేయను; ఆయువు తీరిన ఆ మనిషి తన దుశ్చరితల వల్లనే హతుడై ఈరోజు ప్రాణాలు విడుస్తాడు.’ సోదరిని అతడు ఊరడిస్తాడు — ‘ఈ కన్నీళ్ళు ఆపుకో, కలవరం విడిచిపెట్టు; రాముణ్ణి సోదరునితో సహా యమసదనానికి పంపుతాను. గండ్రగొడ్డలితో కొట్టబడి, మందప్రాణుడై నేల మీద పడిన రాముని వేడి ఎర్రని రక్తాన్ని, రాక్షసీ, నువ్వు తాగుతావు.’ ఈ మాట విని ఆమె ఎంతో సంతోషించింది, మళ్ళీ మూర్ఖత్వంతో రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన సోదరుణ్ణి ప్రశంసించింది. ‘మౌర్ఖ్యాత్’ (మూర్ఖత్వంతో) అనే పదంతో ఈ ప్రశంస మూఢత్వమూలకమని కవి స్పష్టంగా సూచిస్తాడు, ఎందుకంటే ఖరుని ఈ ప్రతిజ్ఞే అతని వినాశనానికి కారణమవుతుంది. ‘ఖరః ఖరతరం వచః’ అనే చోట పేరు అర్థంతో శ్లేష ఉంది — ఖరుడు (పరుషుడు) అనే పేరు గల రాక్షసుడు ఖరం కంటే కూడా పరుషంగా మాట్లాడతాడు. ‘యమసదనానికి పంపుతాను’ అనే ప్రతిజ్ఞ చివరకు అతని మీదికే తిరుగుతుంది. రక్తపాన ప్రతిజ్ఞ రాక్షసస్వభావానికి తగినదే, అయినా అది సోదరి శోకాన్ని శమింపజేయడానికే చెప్పబడింది.
ఆమె చేత మొదట కఠినంగా నిందించబడి, తరువాత ప్రశంసించబడిన ఖరుడు అప్పుడు దూషణుడు అనే తన సేనాపతిని పిలిచాడు. ‘నా మనసును అనుసరించే, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని, భయంకరమైన వేగం గల పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులను సిద్ధం చేయించు’ అని అతడు ఆదేశిస్తాడు. వారి వర్ణన కూడా భయంకరమైనదే — వారు నల్లమేఘాల రంగు గలవారు, లోకహింసతోనే విహరించేవారు, సర్వోద్యోగంతో ఉద్రేకించినవారు. ‘సౌమ్యుడా, ఆ రాక్షసులందరినీ పూర్తిగా సిద్ధం చేయించు’ అని చెప్పి అతడు తన సన్నద్ధతను కూడా ఆదేశిస్తాడు — ‘నా రథాన్ని త్వరగా తీసుకురా, ధనుస్సులనూ, చిత్రమైన బాణాలనూ, ఖడ్గాలనూ, రకరకాల పదునైన శక్తులనూ.’ చివరగా అతడు తన కోరికను వెల్లడిస్తాడు — ‘మహాత్ములైన పౌలస్త్యులైన రాక్షసుల ముందు నేనే బయలుదేరాలనుకుంటున్నాను; యుద్ధకోవిదుడనైన నేను దుర్వినీతుడైన రాముని వధ కోసం వెళ్తున్నాను.’ ‘సౌమ్య’ అనే సంబోధనను ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — క్రూరకర్మలో నియోగించబడుతున్నా సేనాపతి మధురమైన సంబోధనతోనే పిలవబడతాడు, ఇది రాజనీతి శైలి. ‘పద్నాలుగు వేలు’ అనే సంఖ్య ఇక్కడ మొదటిసారి నిర్దేశించబడింది, అది కథ చివర మళ్ళీ వస్తుంది — ఒక్క రాముని చేత అంతమంది చంపబడ్డారని ఇరవై ఆరవ సర్గలో చెప్పబడుతుంది. కాబట్టి ఈ సంఖ్య కథకు ప్రధాన కొలమానం. సేనాపతి పేరు ‘దూషణుడు’ అనేది కూడా సార్థకం — ఇతరులను దూషించేవాడు.
అతడు ఇలా మాట్లాడుతుండగానే దూషణుడు చక్కని చిత్రవర్ణపు గుర్రాలు కట్టిన సూర్యవర్ణ మహారథాన్ని తెచ్చి నివేదించాడు. తరువాత కవి రథాన్ని విస్తృతంగా వర్ణిస్తాడు — అది మేరుశిఖరం ఆకారంలో, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలతో, బంగారు చక్రాలతో, ఇరుకు లేకుండా విశాలంగా, వైడూర్యమయమైన కూబరంతో (నొగతో) ఉంది. దాని మీద బంగారంతో చేసిన చేపలు, పువ్వులు, చెట్లు, పర్వతాలు, చంద్రసూర్యులు, మంగళచిహ్నాలు, పక్షిసమూహాలు, నక్షత్రాలతో చిత్రాలు రచించబడ్డాయి. అది ధ్వజంతో, ఖడ్గంతో సంపన్నమై, శ్రేష్ఠమైన చిరుగంటలతో అలంకరించబడి, చక్కని గుర్రాలతో కూడి ఉంది. అలాంటి రథాన్ని ఆ ఖరుడు అసహనంతో ఎక్కాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — రథం మీద మంగళచిహ్నాలు ముద్రించబడి ఉన్నాయి, అక్కడే ఎక్కిన ఖరుడు అమంగళం వైపు వెళ్తున్నాడు; మంగళచిహ్నాలతో శోభించే రథం అతని చివరి రథం అవుతుందని కవి వ్యంగ్యంగా సూచించాడు. సూర్యవర్ణత్వం కూడా రాముని తేజస్సుకు లొంగిపోయే తేజస్సునే సూచిస్తుంది. ఈ రథవర్ణన వాల్మీకి ‘అలంకారప్రచుర’ శైలిని చూపిస్తుంది — మణులు, బంగారం, పక్షులు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు ఒకేచోట కలిసి రథాన్ని సమగ్ర బ్రహ్మాండంలా చేస్తాయి. అలాంటి రథం ఎక్కిన ఖరుడు మాత్రం స్వయంగా క్షుద్రుడే. ‘అమర్షాత్ ఆరురోహ’ (అసహనంతో ఎక్కాడు) అనే పదంతో అతడు శాంతచిత్తంతో కాక, కోపానికి లోనై రథం ఎక్కాడని కవి సూచిస్తాడు.
రథాలతో, డాళ్ళతో, ఆయుధాలతో, ధ్వజాలతో సంపన్నమైన ఆ గొప్ప సైన్యాన్ని చూసి ఖరుడూ దూషణుడూ రాక్షసులందరితో ‘బయలుదేరండి’ అన్నారు. తరువాత ఘోరమైన డాళ్ళతో, ఆయుధాలతో, ధ్వజాలతో గుర్తించబడే ఆ రాక్షససైన్యం పెద్ద నాదంతో, గొప్ప వేగంతో జనస్థానం నుండి బయలుదేరింది. తరువాత కవి వారి ఆయుధాల జాబితానే ప్రస్తావిస్తాడు — ముద్గరాలు, పట్టిసాలు, శూలాలు, మిక్కిలి పదునైన గండ్రగొడ్డళ్ళు, చేతిలో మెరిసే ఖడ్గాలు, చక్రాలు, తోమరాలు; శక్తులు, ఘోరమైన పరిఘలు, అతి పెద్ద ధనుస్సులు, గదలు, కత్తులు, ముసలాలు, వజ్రాలు — అన్నీ చేత పట్టబడి, చూడటానికి భయంకరంగా ఉన్నాయి. ఇలా మిక్కిలి ఘోరమైన, ఖరుని మనసును అనుసరించే పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు జనస్థానం నుండి బయలుదేరారు. ఆయుధాల ఈ దీర్ఘమైన గణన కేవలం శోభ కోసం కాదు; అది పాఠకుని మనసులో సేన విశాలతను నిలుపుతుంది, దానితో ఒంటరి రాముని రాబోయే విజయం మరింత ఆశ్చర్యకరంగా కనిపిస్తుంది. ‘ఘోరచర్మాయుధధ్వజమ్’ (ఘోరమైన డాళ్ళూ ఆయుధాలూ ధ్వజాలూ గల) అనే విశేషణం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మొదట ఖరదూషణుల దృష్టిలో, తరువాత సేన బయలుదేరేటప్పుడు; ఈ పునరుక్తితో కవి సేన భీషణతను దృఢం చేస్తాడు. ఇక్కడ పదహారు కంటే ఎక్కువ ఆయుధాల పేర్లు లెక్కించబడ్డాయి, అది వాల్మీకి శస్త్రజ్ఞానాన్ని కూడా వెల్లడిస్తుంది.
భయంకరంగా కనిపించే ఆ రాక్షసులు పరుగెత్తడం చూసి ఖరుని రథం కూడా కొంచెం తరువాత బయలుదేరింది — మొదట సేన, తరువాత సేనాపతి అనే క్రమం. తరువాత సారథి ఖరుని అభిప్రాయం గ్రహించి, పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించబడిన ఆ చిత్రవర్ణపు గుర్రాలను అదిలించాడు. అదిలించబడిన శత్రుఘాతి అయిన ఖరుని ఆ రథం వేగంగా వెళ్తూ తన శబ్దంతో దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ నింపింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది — పెరిగిన కోపంతో, కఠినమైన స్వరంతో ఖరుడు యమునిలా శత్రువధకై తొందరపడుతూ, గర్జిస్తూ మళ్ళీ సారథిని అదిలించాడు; ఆ మహాబలుడు రాళ్ళవాన కురిపించే మేఘంలా ఉన్నాడు. ‘రాళ్ళవాన కురిపించే మేఘం’ అనే ఉపమతో కవి ఖరుని గర్జననూ అతని క్రౌర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తాడు — మేఘం నీటిని కురిపిస్తుంది, ఇతడు రాళ్ళను. ఇలా పూర్తిగా సన్నద్ధుడైన ఖరుడు పంచవటి వైపు బయలుదేరాడు, తరువాతి సర్గలో దారిలో అశుభ నిమిత్తాలు కనిపిస్తాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘నిశామ్య తం రథగతమ్’ (రథంలో ఉన్న అతనిని చూసి) అనే రెండు అర్ధశ్లోకాలు అదనంగా ఉన్నాయి, అవి గీతాప్రెస్ పాఠంలో లేవు; దాని వల్ల వల్గేట్లో రాక్షసులు అతనిని చుట్టుముట్టే దృశ్యం లోపించింది. సర్గ చివర ‘యమునిలా’ అనే ఉపమ ఖరుని అంతాన్నే సూచిస్తుందనేది ధ్వని.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥