॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 21వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

శూర్పణఖ పునర్విలాపం, ఖరుని ప్రోత్సాహం

ఖరుని ఓదార్పు, పద్నాలుగు మంది రాక్షసుల వధను నివేదించడం, శోకసాగర రూపకం, రాముని వధకై యాచన, ఖరుని నిందించడం, మళ్ళీ మూర్ఛ

గత సర్గలో రాముడు పద్నాలుగు మంది రాక్షసులను చంపాడు, శూర్పణఖ ఆ వృత్తాంతమంతా ఖరునికి నివేదించింది. ఈ సర్గలో ఆమె మళ్ళీ నేల మీద పడి కనిపిస్తుంది. అలా పడి ఉన్న ఆమెను చూసి ఖరుడు కోపంతో, అనర్థం కోసమే వచ్చిన ఆమెతో స్పష్టమైన మాటతో ఇలా అన్నాడు. అతని మొదటి మాట ప్రశ్నరూపమే — ‘నీకు ప్రియం చేయడానికే నేను మాంసం తినే ఆ శూరులైన రాక్షసులను నియమించాను; మరి నువ్వు మళ్ళీ ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు?’ తరువాత అతడు తన భటులపై తన విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు — ‘వారు నా భక్తులు, నాపై అనురాగం గలవారు, ఎల్లప్పుడూ నా హితాన్ని కోరేవారు; చంపబడుతున్నా వారు చావరు, నా మాటను చేయకుండా ఉండరు.’ ఈ ఆత్మశ్లాఘను కవి బుద్ధిపూర్వకంగానే ఇక్కడ నిలిపాడు — తన సైనికులను చావులేనివారిగా భావించేవాని సైనికులే గత సర్గలో చంపబడ్డారు; దీనితో ఖరుని రాబోయే వినాశనం సూచించబడుతుంది. తరువాత అతడు అడుగుతాడు — ‘దీనికి కారణం వినాలనుకుంటున్నాను. ‘హా నాథా’ అని అరుస్తూ పాములా నేల మీద ఎందుకు దొర్లుతున్నావు? నేను నాథుడిగా ఉండగా అనాథలా ఎందుకు విలపిస్తున్నావు? లే, లే, ఇలా ఉండకు, ఈ దైన్యాన్ని విడిచిపెట్టు.’ ఇలా ఖరునిచే ఓదార్చబడిన ఆ ఎదిరించలేని రాక్షసి కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులను తుడుచుకొని సోదరుడు ఖరునితో బదులిచ్చింది. ఇక్కడ ఓదార్పు కూడా దర్పంతో నిండినదే, కరుణామయం కాదు. వాస్తవానికి ఖరుడు సోదరి దుఃఖం గురించి అడగడం లేదు, తన ఆజ్ఞకు అవమానం జరిగిందని భావిస్తున్నాడు; కాబట్టి అతని ప్రశ్నలు ఓదార్పురూపంలో ఉన్నా తిరస్కారపు వాసనతో ఉన్నాయి. ‘న న కుర్యుః’ (చేయకుండా ఉండరు) అనే రెండుసార్లు చెప్పిన నిషేధం ఇక్కడ అత్యంత నిశ్చయాన్ని సూచిస్తుంది.

ఆమె మొదట తన పూర్వ దశను గుర్తుచేస్తుంది — ‘ఇంతకుముందే నేను చెవులూ ముక్కూ కోయబడి, రక్తప్రవాహంతో తడిసి నీ దగ్గరకు వచ్చాను, నువ్వు నన్ను ఓదార్చావు. అప్పుడు నాకు ప్రియం చేయడానికి నువ్వు ఘోరులైన పద్నాలుగు మంది శూరులైన రాక్షసులను పంపావు, వారు లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని చంపడానికి వెళ్ళారు. కానీ కోపంతో శూలాలూ పట్టిసాలూ చేతబట్టిన వారందరూ యుద్ధంలో మర్మాలను భేదించే బాణాలతో రాముని చేత చంపబడ్డారు.’ తరువాత ఆమె తన భయానికి మూలం చెబుతుంది — ‘మహావేగం గల ఆ రాక్షసులు క్షణంలోనే నేల మీద పడటం చూసి, రాముని ఆ గొప్ప కార్యాన్ని చూసి, నాకు గొప్ప భయం కలిగింది. కాబట్టి నేను భయపడి, కలవరపడి, విషాదంలో మునిగిపోయాను; అంతటా భయమే కనిపిస్తుండగా మళ్ళీ నిన్నే శరణు కోరి వచ్చాను.’ తరువాత ఆమె సమగ్రమైన రూపకంతో తన స్థితిని వర్ణిస్తుంది — ‘విషాదాలే మొసళ్ళుగా నివసించే, భయాలే అలల వరుసలుగా ఉన్న విశాలమైన శోకసాగరంలో మునిగిన నన్ను ఇప్పుడు ఎందుకు కాపాడవు?’ చివరగా ఆమె చంపబడినవారిని మళ్ళీ స్మరిస్తుంది — ‘నా అడుగుజాడల్లో వచ్చిన ఈ మాంసభక్షకులైన రాక్షసులు రాముని పదునైన బాణాలతో నేల మీద చంపబడ్డారు.’ ఇలా ఆమె ఒకే ప్రసంగంలో భయాన్నీ తన దైన్యాన్నీ సోదరునిపై నిష్ఠూరాన్నీ ఒకేసారి ప్రదర్శిస్తుంది. ‘మమ పదవీమ్’ (నా అడుగుజాడల్లో) అనే పదంతో ఆ రాక్షసులు ఆమె మార్గదర్శకత్వంతోనే వెళ్ళారని, కాబట్టి వారి వధలో ఆమెకూ బాధ్యత ఉందని ఆమె స్పష్టం చేస్తుంది. అయినా ఆమె ఆత్మనిందను విడిచి సోదరుణ్ణే ప్రేరేపిస్తుంది.

తరువాత ఆమె మాట యాచనరూపం దాలుస్తుంది — ‘నా మీదా చంపబడిన ఆ రాక్షసుల మీదా నీకు దయ ఉంటే, రామునితో పోరాడటానికి నీకు శక్తి గానీ తేజస్సు గానీ ఉంటే, దండకారణ్యంలో నివసిస్తూ రాక్షసులకు ముల్లులా ఉన్న ఆ రాముణ్ణి చంపు. శత్రువులను చంపే రాముణ్ణి నువ్వు ఈరోజు వధించకపోతే, సిగ్గు విడిచి నేను నీ ఎదుటనే ప్రాణాలు విడుస్తాను.’ ఆత్మహత్య చేసుకుంటాననే బెదిరింపే ఇక్కడ ఆమె చివరి అస్త్రం. తరువాత ఆమె మాట యాచన నుండి నిందగా మారుతుంది — ‘బుద్ధితో నేను చూస్తున్నాను — సైన్యం ఉన్నా నువ్వు మహాయుద్ధంలో రాముని ఎదుట నిలవలేవు. నువ్వు కేవలం శూరుడినని అనుకునేవాడివి, నిజమైన శూరుడివి కావు; నీ పరాక్రమం నువ్వే మిథ్యగా ఆరోపించుకున్నది. కులానికి మచ్చ తెచ్చేవాడా, యుద్ధంలో ఆ ఇద్దరినీ చంపు, లేకపోతే బంధువులతో సహా త్వరగా జనస్థానం విడిచి వెళ్ళిపో.’ ‘శూరుడినని అనుకునేవాడు, శూరుడు కాదు’ అనే పదాల విరోధంతో కవి ఖరుని అహంకారాన్ని భేదిస్తాడు; తిరస్కారంతో కలిసిన యాచన ఖరుని కోపాగ్నిలో ఆహుతిలా పడుతుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — ముద్రిత ప్రతిలో ‘అపయాహి జనస్థానాత్’ (జనస్థానం విడిచి వెళ్ళు) అనే అర్ధశ్లోకం ‘మానుషౌ తౌ న శక్నోషి’ (ఆ ఇద్దరు మనుషులను నువ్వు చంపలేవు) అనే దానికి ముందు ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం క్రమం తారుమారుగా ఉంది; మధ్యలో వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్న ‘జహి త్వం సమరే మూఢ’ (మూఢుడా, యుద్ధంలో వారిని చంపు) అనే అర్ధశ్లోకం ఉంది.

ఆమె నిందను మరింత పెంచుతుంది — ‘ఆ ఇద్దరు మనుషులైన రామలక్ష్మణులను నువ్వు చంపలేవు కాబట్టి, సత్త్వం లేని, అల్పవీర్యుడవైన నీకు ఇక్కడ జనస్థానంలో నివాసం ఎలాంటిది? రాముని తేజస్సుకు లొంగిపోయి నువ్వు త్వరలోనే నశిస్తావు; ఆ దశరథాత్మజుడైన రాముడు తేజస్సుతో కూడినవాడు, అతని సోదరుడు లక్ష్మణుడు కూడా మహావీర్యుడు, అతని చేతనే నేను ఇలా విరూపం చేయబడ్డాను.’ ఈ మాటతో ఆమె తన వైరాన్నీ ఖరుని వైరాన్నీ ఒకటి చేస్తుంది — స్వయంగా విరూపం చేయబడిన ఆమె సోదరుణ్ణి అతని కులగౌరవంతోనే బంధిస్తుంది. ఇలా ఎన్నో విధాల విలపించి, చీలిన పొట్ట గల ఆ రాక్షసి సోదరుని దగ్గర శోకార్తయై స్పృహ కోల్పోయింది; చేతులతో పొట్ట బాదుకుంటూ మిక్కిలి దుఃఖంతో ఏడ్చింది. సర్గ ఆదిలో ఆమె పడి ఉంది, చివర మళ్ళీ పడిపోయింది — ఈ వలయంతో కవి సూచిస్తాడు, ఆమె మాటలన్నీ కేవలం ఖరుని కోపాన్ని పెంచడానికే పనికి వచ్చాయి, ఆమె మాత్రం నిస్సహాయురాలిగానే మిగిలిపోయింది. తరువాతి సర్గలో ఖరుడు పద్నాలుగు వేల సైన్యంతో బయలుదేరుతాడు. ‘ప్రదరోదరీ’ (చీలిన పొట్ట గలది) అనే విశేషణంతో కవి ఆమె వికృతరూపాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు, దానితో ఆమె విలాపం కరుణకు బదులు బీభత్సాన్ని పొందుతుంది. ఇదే వాల్మీకి శైలీవిశేషం — శత్రుపక్షపు శోకం కూడా రసభంగం లేకుండా వర్ణించబడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి