॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 20వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

పద్నాలుగు మంది రాక్షసుల వధ

రాక్షసుల రాక, రాముని ధర్మవచనం, పద్నాలుగు నారాచాలతో వారి వధ, శూర్పణఖ మళ్ళీ విలపించడం

తరువాత ఘోరమైన శూర్పణఖ రాఘవుని ఆశ్రమానికి వచ్చి సీతతో పాటు ఆ ఇద్దరు సోదరులను రాక్షసులకు చూపించింది. వారు పర్ణశాలలో కూర్చున్న, సీతతో కూడి లక్ష్మణునిచే సేవించబడుతున్న మహాబలుడైన రాముని చూశారు. ఇక్కడ దర్శనక్రమం కవి సూక్ష్మత — మొదట రాక్షసులు చూస్తారు, తరువాత శ్రీమంతుడైన రాఘవుడు ఆ శూర్పణఖనూ వచ్చిన ఆ రాక్షసులనూ చూస్తాడు; ఇలా చూపు చూపుతో కలుస్తుంది. రాముడు ప్రకాశించే తేజస్సు గల సోదరుడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, కొద్దిసేపు సీతకు దగ్గరగా ఉండు; ఈమె అడుగుజాడల్లో వచ్చిన వీరిని నేను వధిస్తాను.’ ఈ వాక్యంతో రాముని స్వభావం ప్రకాశిస్తుంది — మొదటి చింత సీత రక్షణ, ఆ తరువాతే యుద్ధం; అంతేకాక పద్నాలుగు మంది రాక్షసులను వధించడానికి తానొక్కడే చాలు అనే అతని ఆత్మవిశ్వాసం. ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని ఈ మాట విని లక్ష్మణుడు ‘అలాగే’ అని రాఘవుని మాటను గౌరవిస్తూ ఆజ్ఞను శిరసావహించాడు — ఆజ్ఞాపాలనలో అతనికి వివాదం లేదు, ఆలస్యం లేదు. తరువాత ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు కూడా బంగారంతో అలంకరించబడిన తన గొప్ప ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించి, ఆ రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు. మాట కంటే ముందే ధనుస్సును సిద్ధం చేయడం — సిద్ధంగా ఉండే మాట్లాడతాడు, ఇది వీరుని మర్యాద. ఇక్కడ గత రెండు సర్గలలో వర్ణించిన భయంకరమైన ఆడంబరం క్షణంలోనే శాంతిస్తుంది — యముని వంటి పద్నాలుగు మంది రాక్షసులు వచ్చారు, కానీ రాముడు కేవలం సోదరుని ఆజ్ఞాపిస్తాడు, ధనుస్సును సిద్ధం చేస్తాడు; ఉద్వేగం లేదు, కలవరం లేదు.

రాముని మాట నాలుగు శ్లోకాలలో క్రమబద్ధంగా ఉంది — పరిచయం, ప్రశ్న, కారణం, అవకాశం. మొదట అతడు తనను పరిచయం చేసుకుంటాడు — ‘మేమిద్దరం దశరథుని కుమారులం, సోదరులం, రామలక్ష్మణులం, సీతతో కలిసి ప్రవేశించడానికి కష్టమైన దండకావనంలోకి ప్రవేశించాం. పండ్లూ దుంపలూ తింటూ, ఇంద్రియనిగ్రహంతో, తాపసులుగా, బ్రహ్మచారులుగా మేము దండకారణ్యంలో నివసిస్తున్నాం; ఎందుకు మీరు మమ్మల్ని హింసిస్తున్నారు?’ దీనితో అతడు మొదట న్యాయాన్ని స్థాపిస్తాడు — నిరపరాధులైన తపస్వులను హింసించడం అధర్మమే. తరువాత అతడు తన రాకకు కారణం చెబుతాడు — ‘అపకారాలు చేసే పాపాత్ములైన మిమ్మల్ని మహాయుద్ధంలో చంపడానికి ఋషుల ఆజ్ఞతో ధనుస్సు ధరించి నేను వచ్చాను.’ ఇక్కడ రాముడు తన వ్యక్తిగత వైరాన్ని ఆశ్రయించడు, ఋషుల ఆజ్ఞను ఆశ్రయిస్తాడు — ధర్మరక్షణే అతని ప్రయోజనం, ప్రతీకారం కాదు. చివరగా అతడు రెండు మార్గాలనూ ఇస్తాడు — ‘యుద్ధంతో సంతృప్తి పొందాలనుకుంటే ఇక్కడే నిలవండి, వెనుదిరగకూడదు; ప్రాణాలతో మీకు ప్రయోజనం ఉంటే, నిశాచరులారా, వెనుదిరగండి.’ శత్రువుకు కూడా పారిపోయే అవకాశం ఇవ్వడం ఆర్యుని లక్షణం; దీనితో కవి రాముని ధర్మయుద్ధనిష్ఠను స్థాపిస్తాడు, రాక్షసుల రాబోయే వినాశనం వారి ఇచ్ఛ వల్లనే జరిగిందని చూపిస్తాడు.

అతని ఆ మాట విని ఆ పద్నాలుగు మంది రాక్షసులు మిక్కిలి కోపించారు. కవి వారిని ‘బ్రహ్మఘ్నాః శూలపాణయః’ అనే విశేషణాలతో వర్ణిస్తాడు — బ్రాహ్మణులను చంపేవారు, చేతిలో శూలాలు పట్టినవారు; దీనితో వారి అధర్మమూ శస్త్రమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. మళ్ళీ అతడు రెండు పక్షాల మధ్య విరోధాన్ని నిలుపుతాడు — వారు ఎర్రబడిన కన్నులతో, ఘోరంగా, కఠినంగా ఉన్నారు; రాముడు కూడా ఎర్రని కన్నులు గలవాడు, కానీ మధురంగా మాట్లాడేవాడు, పరాక్రమం నిరూపించుకున్నవాడు; ఎర్రని కన్నులు ఇద్దరికీ సమానమే, కానీ ఒకచోట కోపం వల్ల, మరొకచోట స్వభావం వల్ల. వారు సంతోషంతో అన్నారు — ‘ఓ మనిషీ, మహాత్ముడైన మా ప్రభువు ఖరునికి కోపం పుట్టించి, నువ్వే యుద్ధంలో మా చేత వెంటనే చంపబడి ప్రాణాలు విడుస్తావు. ఒక్కడివైన నీకు ఏం శక్తి ఉంది, అనేకులమైన మా ఎదుట రణరంగంలో నిలవడానికైనా? యుద్ధంలో పోరాడటం మాట అటుంచు. మా చేతులు ప్రయోగించే ఈ పరిఘలతో, శూలాలతో, పట్టిసాలతో చంపబడి నువ్వు ప్రాణాలనూ వీర్యాన్నీ చేతిలో పట్టిన ధనుస్సునూ విడుస్తావు.’ ఇలా చెప్పి ఆవేశపడిన ఆ పద్నాలుగు మంది రాక్షసులు ఆయుధాలూ ఖడ్గాలూ ఎత్తి రాముని మీదికే దూకారు. వారి గర్వం ఖరుని గర్వానికే ప్రతిధ్వని; సంఖ్యాబలమే వారి యుక్తి, అది ఒంటరి రాముని ఎదుట నిష్ఫలమవుతుంది. ‘కా హి తే శక్తిరేకస్య’ (ఒక్కడివైన నీకు ఏం శక్తి) అనే ప్రశ్నకు తరువాతి ఐదు శ్లోకాలే స్వయంగా జవాబిస్తాయి — కవి ప్రశ్నను క్రియతోనే ఖండిస్తాడు. ధనుస్సును విడవడం గురించిన వారి మాట కూడా విడంబనరూపమే, ఎందుకంటే ఆ ధనుస్సే వారి మరణానికి కారణమవుతుంది.

వారు జయించడానికి కష్టమైన రాఘవుని మీదికి ఆ శూలాలను విసిరారు; కాకుత్స్థుడు మాత్రం ఆ పద్నాలుగు శూలాలనూ అన్నే బంగారు అలంకరణ గల బాణాలతో ఖండించాడు. సంఖ్యాసామ్యం ఇక్కడ కావ్యసౌందర్యం — పద్నాలుగు శూలాలు, పద్నాలుగు బాణాలు; ఒకటి ఎక్కువ కాదు, తక్కువ కాదు. తరువాత మిక్కిలి కోపించిన మహాతేజస్వి అతడు సూర్యుని వంటి, సానపై పదును పెట్టిన పద్నాలుగు నారాచాలను తీసుకున్నాడు; ధనుస్సు పట్టి లాగి, లక్ష్యాలైన రాక్షసులను ఉద్దేశించి, ఇంద్రుడు వజ్రాలను విడిచినట్లు బాణాలను విడిచాడు. ఇంద్రుడూ వజ్రాలూ అనే ఉపమ రాముని దివ్యబలాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ బాణాలు వేగంగా రాక్షసుల వక్షస్సులను చీల్చి, రక్తంతో తడిసి, పుట్టల నుండి బయటకు వచ్చే పాముల్లా అప్పుడు నేల మీద పడ్డాయి. పాములూ పుట్టా అనే ఉపమ అత్యంత దృశ్యమానం — రక్తంతో తడిసిన బాణాలు వక్షస్సుల నుండి బయటకు రావడం పుట్ట నుండి బయటకు వచ్చిన పాముల్లా కనిపిస్తుంది. ఆ నారాచాలతో గుండెలు బద్దలైన ఆ రాక్షసులు వేళ్ళు తెగిన చెట్లలా నేల మీద పడ్డారు — రక్తంతో స్నానం చేసి, వికృతంగా, ప్రాణాలు పోయి. ఇక్కడ రెండు ఉపమలు క్రమంగా కూర్చబడ్డాయి — మొదటిది గతిని చూపిస్తుంది, రెండవది నిశ్చలతను; ఇలా జీవనం నుండి మరణానికి సంక్రమణం చిత్రరూపంలో నిలపబడింది. ఈ యుద్ధమంతా ఐదు శ్లోకాలలోనే ముగిసింది, దీనితో రాముడు ఏ శ్రమా లేకుండా చేశాడని సూచించబడింది. గత సర్గలో ఖరుని గర్వోక్తులు ఆరు శ్లోకాలలో విస్తరించాయి, ఇక్కడ వధ ఐదు శ్లోకాలలోనే — మాటకు విస్తారం, క్రియకు సంక్షేపం; ఈ విరోధం కవి ఉద్దేశించినదే.

వారందరూ నేల మీద పడి ఉండటం చూసి ఆ రాక్షసి కోపంతో మూర్ఛపోయి, ఖరుని దగ్గరకు వెళ్ళి మళ్ళీ బాధతో నేల మీద పడింది. కవి ఆమెను అప్పుడు ‘కించిత్సంశుష్కశోణితా’ (రక్తం కొంత ఎండిపోయినది) అని వర్ణిస్తాడు — చెవుల, ముక్కు గాయాల నుండి కారుతున్న రక్తం ఇప్పుడు కొంత ఎండిపోయింది; దీనితో కాలగతి సూక్ష్మంగా సూచించబడింది. ‘సనిర్యాసా వల్లరీ ఇవ’ (బంక కారుతున్న తీగలా) అనే ఉపమ కూడా రమణీయం — గాయం నుండి స్రవించే తీగలా ఆమె కనిపిస్తుంది, దాని బంక శోభ కాదు, గాయపు చిహ్నం. సోదరుని దగ్గర శోకార్తయై ఆమె పెద్దగా అరిచింది, గొంతెత్తి కన్నీళ్ళు కార్చింది, అప్పుడు ఆమె ముఖం వెలవెలబోయింది. ఆమె ఖరుని ఎదుట రెండుసార్లు పడుతుంది — మొదట పద్దెనిమిదవ సర్గ చివర, ఇక్కడ మళ్ళీ; మళ్ళీ పడటమే ఆమె అసమర్థతకు ప్రతీక. చివరగా రణంలో పడగొట్టబడిన ఆ రాక్షసులను చూసి ఖరుని సోదరి మళ్ళీ పరుగెత్తింది, ఆ రాక్షసులందరి వధను పూర్తిగా అంతా చెప్పింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గ గంభీరమైన స్వరంతో ముగుస్తుంది. ఈ సర్గ ఖరుని రాక్షసులతో రాముని మొదటి సంగ్రామం; పద్నాలుగు మంది వధ ముందు జరగబోయే పద్నాలుగు వేల మంది వధకు సూచన వంటిది, కథ ఖరుని కోపపు రెండవ పరిణామం వైపు సాగుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి