సర్గ
ఖరుడు పద్నాలుగు మంది రాక్షసులను పంపడం
ఖరుని ప్రశ్నలు, అతని వధప్రతిజ్ఞ, శూర్పణఖ చేసిన రామలక్ష్మణసీతల వర్ణన, పద్నాలుగు మంది రాక్షసులను పంపడం
గత సర్గ చివర శూర్పణఖ జనస్థానంలో ఖరుని ఎదుట నేల మీద పడింది. ఈ సర్గలో ఆ రాక్షసుడు అలా పడి ఉన్న, విరూపమైన, రక్తంతో తడిసిన ఆమెను చూసి కోపంతో మండిపడుతూ అడుగుతాడు — ‘ముందు లే, చెప్పు; మూర్ఛనూ కలవరాన్నీ విడిచిపెట్టు; స్పష్టంగా చెప్పు, ఎవరు నిన్ను ఈ విధంగా విరూపం చేశారు?’ మొదటనే అతడు ఆమె మూర్ఛను ఓదార్చడు, వార్తను అడుగుతాడు — ఇది కోపపు తొందర. తరువాత అతడు రెండు రూపకాలతో ఆ పురుషుని సాహసాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘ఎదురుగా కూర్చున్న, ఏ తప్పూ చేయని విషసర్పాన్ని, నల్లత్రాచును వేలికొనతో ఆటగా ఎవడు పొడుస్తున్నాడు? కాలపాశాన్ని కంఠానికి తగిలించుకొని మోహంతో గ్రహించనివాడు ఎవడు, ఈరోజు నిన్ను సమీపించి ఉత్తమమైన విషాన్ని తాగినవాడు?’ సర్పమూ విషమూ అనే రూపకాలు అత్యంత సార్థకం — శూర్పణఖ తానే అక్కడ విషరూపం, ఆమె స్పర్శ మరణానికి దారి తీస్తుంది. మళ్ళీ అతడు విస్మయాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు — ‘నువ్వు బలపరాక్రమాలు గలదానివి, ఇష్టం వచ్చినచోటికి వెళ్ళగలదానివి, కోరిన రూపం ధరించగలదానివి; యముని వంటిదానివైనా ఎవరి చేత ఈ స్థితికి తేబడ్డావు? దేవతలు, గంధర్వులు, భూతాలు, మహాత్ములైన ఋషుల మధ్య ఇంతటి మహావీర్యుడు ఎవడు, నిన్ను విరూపం చేసినవాడు?’ సోదరి బలమే ఇక్కడ అతని విస్మయానికి కారణం — ఎవరూ ఓడించలేనిది ఓడిపోయింది అని. సర్గ ఆరంభంలోనే కవి ఖరుని స్వభావాన్ని రెండు లక్షణాలతో నిలుపుతాడు — కోపం, గర్వం; ఇవే ముందు అతని వినాశనానికి కారణాలవుతాయి. దేవ గంధర్వ భూత ఋషుల ప్రస్తావనతో అతడు తన మనసులో మొత్తం లోకాన్నే పరీక్షిస్తాడు, అయినా సత్యాన్ని తాకడు — ఆమెను విరూపం చేసినవాడు దేవుడు కాదు, గంధర్వుడు కాదు, మనిషే. విడంబనకు మూలం ఇదే.
తరువాత ఖరుడు తన ప్రభావాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘దేవతలలో వేయి కన్నులు గల పాకశాసనుడైన మహేంద్రుని కూడా విడిచి, లోకంలో నాకు అప్రియం చేయగలవాడిని నేను చూడటం లేదు. ఈరోజు ప్రాణాలు తీసే బాణాలతో అతని ప్రాణాలను గ్రహిస్తాను, సారసపక్షి నీటిలో కలిసిన పాలను మాత్రమే తాగినట్లు.’ హంసక్షీరన్యాయపు ఉపమ ఇక్కడ మధురమైనది — నీళ్ళూ పాలూ కలిసిన దానిలో పాలను మాత్రమే గ్రహించినట్లు, శరీరం నుండి ప్రాణాలను మాత్రమే హరించడం. తరువాత అతడు రెండు ప్రశ్నలతో తన కోపాన్ని చూపిస్తాడు — ‘యుద్ధంలో నా చేత చంపబడి, బాణాలతో మర్మాలు తెగిన ఎవని నురగతో కూడిన రక్తాన్ని భూమి తాగాలనుకుంటోంది? రణంలో నా చేత చంపబడిన ఎవని శరీరం నుండి పక్షులు గుంపులుగా చేరి సంతోషంగా మాంసాన్ని పెకలించి తింటాయి?’ ఈ రెండు ప్రశ్నలూ వాస్తవానికి ప్రతిజ్ఞలే — మృత్యువు నిశ్చితం, పేరు మాత్రమే తెలియదు. ‘మహాయుద్ధంలో నేను లాగిపడేసిన ఆ దీనుణ్ణి దేవతలు గానీ గంధర్వులు గానీ పిశాచాలు గానీ రాక్షసులు గానీ కాపాడలేరు’ అని అతడు ప్రకటిస్తాడు. చివరగా అతడు సోదరితో అంటాడు — ‘మెల్లగా స్పృహ తెచ్చుకొని, ఏ దుర్వినీతుడు వనంలో పరాక్రమించి నిన్ను జయించాడో వాణ్ణి నాకు చెప్పు.’ నాలుగు శ్లోకాలలో గర్వం పలికి చివరకు అతనికి శత్రువు పేరే తెలియదు — దీనితో కవి అతని గర్వపు డొల్లతనాన్ని సూచిస్తాడు. ‘ఉపలభ్య శనైః సంజ్ఞామ్’ (మెల్లగా స్పృహ తెచ్చుకొని) అనే పదాలలో మాత్రం అతని సోదరప్రేమ కూడా కొంత ప్రకాశిస్తుంది; కోపం మధ్యలో కూడా అతడు ఆమె మూర్ఛను గుర్తుంచుకుంటాడు. కానీ ఓదార్పు అతనికి ముఖ్యం కాదు — ప్రతీకారమే ముఖ్యం. ఇలా రెండవ భాగం ఖరుని చరిత్రను పూర్తి చేస్తుంది — బలవంతుడు, కోపిష్ఠి, గర్విష్ఠి, సోదరిపై ప్రేమ గలవాడు.
విశేషంగా కోపించిన సోదరుని ఈ మాట విని శూర్పణఖ కన్నీళ్ళతో ఇలా అంది. ఆమె వర్ణన క్రమంగా ముగ్గురు వ్యక్తులను స్పృశిస్తుంది. మొదట ఇద్దరు పురుషులు — ‘తరుణులు, రూపసంపన్నులు, సుకుమారులు, మహాబలులు, తెల్లతామరల వంటి విశాలమైన కన్నులు గలవారు, నారచీరలూ నల్లజింక చర్మాలూ ధరించినవారు; పండ్లూ దుంపలూ తినేవారు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవారు, తాపసులు, బ్రహ్మచారులు; దశరథుని కుమారులు, సోదరులు రామలక్ష్మణులు.’ ఇక్కడ ఒకే జంటలో విరోధం మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — మహాబలులు, అయినా తాపసులు; ఇదే ఖరునికి సంకటపు సూచన, దానిని అతడు గ్రహించడు. తరువాత ఆమె అంటుంది — ‘గంధర్వరాజుల వంటి, రాజలక్షణాలు గల వారు దేవతలో దానవులో అని ఊహించడానికి కూడా నాకు సాధ్యం కాదు.’ మూడవ చిత్రం — ‘వారి మధ్య తరుణి, రూపసంపన్న, సర్వాభరణ భూషిత, సన్నని నడుము గల ఒక స్త్రీని చూశాను.’ సీత ప్రస్తావన ఇక్కడ సంక్షిప్తం, కానీ ముందు మొత్తం కథకు కేంద్రం ఆమెయే అవుతుంది. చివరగా ఆమె తన దుర్దశకు ఆ స్త్రీయే కారణమని చెబుతుంది — ‘ఆ ఇద్దరూ కలిసి ఆ యువతి కోసం నన్ను అనాథలా, అసతిలా ఈ స్థితికి తెచ్చారు. వంకర నడవడి గల ఆమెదీ, చంపబడిన ఆ ఇద్దరిదీ నురగతో కూడిన రక్తాన్ని రణరంగంలో తాగాలనుకుంటున్నాను.’ వాస్తవానికి వంకర నడవడి గలది ఆమెయే; ఇక్కడ దోషారోపణ ఆమె స్వభావాన్ని బయటపెడుతుంది. అంతేకాక ఇక్కడ ఒక గొప్ప మోసం దాగి ఉంది — ఆమె తన కామయాచననూ తినేయబోయిన ప్రయత్నాన్నీ పూర్తిగా దాచిపెడుతుంది, విరూపణను మాత్రమే చెబుతుంది. అర్ధసత్యమే యుద్ధానికి బీజమవుతుంది; ఆమె అంతా చెప్పి ఉంటే ఖరుడు బహుశా ఆగిపోయేవాడు. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మంగా సూచిస్తాడు — రామలక్ష్మణులలో తపస్విత్వమూ శస్త్రధారిత్వమూ ఒకేచోట ఉన్నాయి, అయినా ఖరుడు దానిని లెక్కించడు — గర్వం వినికిడిని కూడా అడ్డుకుంటుంది.
ఆమె మళ్ళీ పట్టుబడుతుంది — ‘ఇదే నా మొదటి కోరిక, దానిని నువ్వు అక్కడ తీర్చాలి; ఆమెదీ ఆ ఇద్దరిదీ రక్తాన్ని నేను యుద్ధంలో తాగాలి.’ ఆమె ఇలా అంటుండగా కోపించిన ఖరుడు యముని వంటి పద్నాలుగు మంది మహాబలులైన రాక్షసులను ఆజ్ఞాపించాడు. ఇది మొదటి సైన్యప్రేషణం; ఈ పద్నాలుగు అనే సంఖ్యకు ముందు రాముడు పద్నాలుగు బాణాలతో బదులిస్తాడు. ఖరుని ఆదేశం స్పష్టం — ‘శస్త్రాలు ధరించిన, నారచీరలూ నల్లజింక చర్మాలూ ధరించిన ఇద్దరు మనుషులు ఒక యువతితో కలిసి ఘోరమైన దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించారు. వారిద్దరినీ, ఆ దుర్వర్తన గల ఆమెనూ చంపి మీరు తిరిగి రావాలి; నా ఈ సోదరి వారి రక్తాన్ని తాగుతుంది. రాక్షసులారా, నా ఈ సోదరికి ఇదే ఇష్టమైన మనోరథం; వెళ్ళి మీ తేజస్సుతో వారిద్దరినీ మట్టుబెట్టి దీనిని త్వరగా నెరవేర్చండి. మీ చేత రణంలో చంపబడిన ఆ ఇద్దరు సోదరులనూ చూసి ఈమె ఆనందంతో సంతోషంగా యుద్ధంలో రక్తం తాగుతుంది.’ ఇక్కడ ఆదేశానికి కారణం సోదరి తృప్తి మాత్రమే — ధర్మం కాదు, న్యాయం కాదు; దీనితో రాక్షసరాజ్యపు స్వభావం సూచించబడింది. ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన ఆ పద్నాలుగు మంది రాక్షసులు ఆమెతో కలిసి గాలికి కదిలిన మేఘాల్లా అక్కడికి వెళ్ళారు. మేఘోపమ ఇక్కడ రెండు అర్థాలను మోస్తుంది — ఒకవైపు వారి నల్లని రంగునూ వేగాన్నీ, మరొకవైపు పరాధీనతనూ; గాలికి కదిలే మేఘాల్లా వారు పరుల ఇచ్ఛతో నడిపించబడతారు, తామే వినాశనం వైపు వెళ్తారు. ఈ సర్గ రచనను కూడా గమనించాలి — ఆరంభంలో సోదరి పతనమూ కోపమూ, మధ్యలో గర్వోక్తులు, చివర ఆదేశమూ ప్రయాణమూ; ఇలా భావం క్రమంగా పెరుగుతూ తరువాతి సర్గ సంగ్రామంలో పరిణమిస్తుంది. ఖరుని మాటలలో ‘రక్తం’ అనే శబ్దం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, శూర్పణఖ మాటలలో కూడా అలాగే — దీనితో కవి ఒకే పదంతో రాక్షసలోకపు రౌద్రరసాన్ని నిలుపుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥