సర్గ
శూర్పణఖ విరూపకరణం
రాముడు చిరునవ్వుతో తిరస్కరించడం, లక్ష్మణుని పరిహాసపు సమాధానం, సీతపైకి దూకడం, ముక్కుచెవుల ఛేదనం
కామపాశంతో బంధించబడిన శూర్పణఖతో రాముడు తన ఇచ్ఛతో, మృదువైన మాటతో, చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు. అతని సమాధానం కఠినం కాదు, మృదువుగా పరిహాసగర్భితంగా ఉంది — ‘నేను వివాహితుణ్ణి, ఈమె నా ప్రియమైన భార్య ఉంది; నీ వంటి స్త్రీలకు సవతితో కలిసి ఉండటం అత్యంత దుఃఖకరం.’ దీనితో అతడు ఆమె హితాన్నే ఆలోచిస్తున్నట్లు తిరస్కరిస్తాడు. తరువాత అతడు లక్ష్మణుని చూపిస్తాడు — ‘ఇతడు నా తమ్ముడు, శీలవంతుడు, చూడటానికి ప్రియమైనవాడు, శ్రీమంతుడు, వీర్యవంతుడు, లక్ష్మణుడు అనే పేరు గలవాడు, ఇంకా పెళ్ళి కానివాడు. ఇంతకుముందు భార్య లేనివాడు, భార్యను కోరేవాడు, తరుణుడు, ప్రియదర్శనుడు; నీ ఈ రూపానికి తగిన భర్త అవుతాడు. విశాలాక్షీ, నా ఈ సోదరుణ్ణి భర్తగా భజించు; సుందరీ, సవతి లేకుండా సూర్యకాంతి మేరువును సేవించినట్లు ఇతనిని సేవించు.’ మేరువూ సూర్యకాంతీ అనే ఉపమ ఇక్కడ మధురమైనది — సూర్యకిరణాలు మేరువును శోభింపజేస్తాయి, సవతి లేకపోవడం ఆమెకు ఇష్టం అనే రెండూ సూచించబడ్డాయి. వాస్తవానికి రాముడు ఆమెను లక్ష్మణుని వైపు పంపుతూ ఎగతాళే చేస్తున్నాడు, కానీ కామంతో మోహితురాలైన ఆమె ఆ పరిహాసాన్ని గ్రహించదు; ఇదే ఆమె వినాశనానికి మూలం. రాముడు ఇలా చెప్పగా కామమోహితురాలైన ఆ రాక్షసి రాముని విడిచిపెట్టి హఠాత్తుగా లక్ష్మణునితో మాట్లాడింది — కామపు చాంచల్యం ఇక్కడ స్పష్టం, ఎందుకంటే క్షణంలోనే ఆమె మరొకరి వైపు మళ్ళుతుంది. ‘విసృజ్య’ (విడిచిపెట్టి) అనే పదం ఆమె అనురాగం ఏ ఒక్క వ్యక్తికీ బంధించబడలేదని, కేవలం రూపానికే అని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ వాల్మీకి రాముని మాట అసత్యం కాదని గమనించాలి — లక్ష్మణుడు నిజంగానే వనంలో భార్య లేకుండా ఉన్నాడు; కానీ మాటల ఆశయం వేరు, అక్షరాలు వేరు — ఇదే పరిహాసరూపమైన వ్యాజం.
ఆమె లక్ష్మణునితో అంది — ‘నీ ఈ రూపానికి తగిన శ్రేష్ఠవర్ణం గల భార్యను నేనే; నాతో కలిసి నువ్వు సుఖంగా దండకారణ్యమంతా విహరిస్తావు.’ ఇలా అనబడిన వాక్యకోవిదుడైన సౌమిత్రి చిరునవ్వు నవ్వి ఆ శూర్పణఖతో తగిన మాట చెప్పాడు. అతని సమాధానం వినయంతోనూ వ్యాజస్తుతితోనూ నిండి ఉంది — ‘కమలవర్ణినీ, నేను దాసుణ్ణి; దాసునికి దాసి అయిన భార్యగా ఉండాలని నువ్వు ఎలా కోరుకుంటావు? నేను నా ఆర్యుడైన అన్నకు అధీనుణ్ణి, నాకు స్వాతంత్ర్యం లేదు. సమృద్ధమైన సంపద గల ఆ ఆర్యునికి నువ్వు చిన్న భార్యవు కా; దానితో నువ్వు కోరిక తీరినదానివై, సంతోషంగా, నిర్మలమైన వర్ణంతో ఉంటావు. విశాలాక్షీ, వికారరూపి, అసతి, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల, ముసలిదైన ఈ భార్యను విడిచి అతడు నిన్నే భజిస్తాడు. శ్రేష్ఠవర్ణినీ, సుందరీ, ఏ వివేకి అయిన పురుషుడు ఈ శ్రేష్ఠమైన రూపాన్ని విడిచి మానవ స్త్రీలపై మనసు పెడతాడు?’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు గత సర్గలో ఆమె సీతకు ప్రయోగించిన విశేషణాలనే ప్రయోగిస్తాడు — ‘వికారరూపి, అసతి, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల’ అని; ఈ పదప్రత్యర్పణ రూపమైన వ్యంగ్యరచన కవి చాతుర్యాన్ని చూపిస్తుంది. శూర్పణఖ మాత్రం అందులో దాగిన వ్యంగ్యాన్ని గ్రహించదు. లక్ష్మణుని మాటలో మూడు పొరలు ఉన్నాయి — బయట వినయం, మధ్యలో స్తుతి, లోపల తీవ్రమైన ఎగతాళి. ‘దాసునికి దాసి’ అనే పదజంటతో అతడు తనను తాను తగ్గించుకుంటూ వాస్తవానికి ఆమెను తిరస్కరిస్తాడు. ‘అమలవర్ణినీ’, ‘వరవర్ణినీ’ అనే స్తుతిపదాలు వికారరూపి అయిన రాక్షసికి ప్రయోగించబడినందువల్ల తమంతట తామే ఎగతాళి రూపాలవుతాయి. ఇక్కడ కవి ఇద్దరు సోదరుల శైలీభేదాన్ని కూడా చూపిస్తాడు — రాముని పరిహాసం శాంతమైనది, సంక్షిప్తమైనది; లక్ష్మణునిది విస్తృతమైనది, తీక్ష్ణమైనది.
లక్ష్మణుడు ఇలా చెప్పగా, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల, పరిహాసం గ్రహించలేని ఆమె ఆ మాటను నిజమనే నమ్ముతుంది. ‘పరిహాసావిచక్షణా’ (పరిహాసం గ్రహించలేనిది) అనే ఒక్క పదంతో కవి రాబోయే ఆపదకంతటికీ కారణాన్ని సూచిస్తాడు — మాటలోని వ్యంగ్యాన్ని గ్రహించకుండా ఆమె దానిని ఆశ్వాసనగా భావిస్తుంది. తరువాత ఆమె పర్ణశాలలో సీతతో కూర్చున్న, ఎదిరించలేని, పరంతపుడైన రామునితో కామమోహితురాలై మళ్ళీ ఇలా అంది — ‘వికారరూపి, అసతి, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల, ముసలిదైన ఈ భార్యను పట్టుకొని నువ్వు నన్ను పెద్దగా లెక్కచేయడం లేదు. ఈరోజు నువ్వు చూస్తుండగానే ఈ మానవ స్త్రీని తినేస్తాను, తరువాత సవతి లేనిదానినై నీతో కలిసి యథేచ్ఛగా విహరిస్తాను.’ ఇలా చెప్పి కొరివి వంటి కన్నులు గల ఆమె మిక్కిలి కోపంతో, లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల సీత మీదికి దూకింది — మహా ఉల్క రోహిణీ నక్షత్రం మీద పడినట్లు. ఉల్కా రోహిణీ ఉపమ అత్యంత సార్థకం — రోహిణి సౌమ్యమైనది, శుభమైనది; ఉల్క అశుభమైనది, వినాశకరమైనది. మృత్యుపాశం వంటి, మీదికి దూకుతున్న ఆమెను చూసి మహాబలుడైన రాముడు ఆమెను అడ్డుకొని కోపంతో లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, క్రూరులైన అనార్యులతో ఏ విధంగానూ పరిహాసం చేయకూడదు. సౌమ్యుడా, చూడు, వైదేహి అతి కష్టం మీద బతికి మిగిలింది.’ ఇక్కడ రాముని ఆత్మనింద కూడా దాగి ఉంది — పరిహాసపు ఫలం ఇది అని అతడు తానే ఒప్పుకుంటాడు. ‘కథంచిత్ జీవతీమ్’ (అతి కష్టం మీద బతికి) అనే పదాలతో సీత సంకటపు తీవ్రత సూచించబడింది; ఒక్క క్షణంలో గొప్ప అనర్థం జరిగిపోయేది. ఈ శ్లోకంతో కవి మొత్తం పూర్వప్రసంగపు నీతిని సంక్షేపిస్తాడు — క్రూరులతో హాస్యం చేయకూడదు, ఎందుకంటే వారికి హాస్యం తెలియదు, ఫలాన్ని మాత్రమే గ్రహిస్తారు. పదిహేను, పదహారవ శ్లోకాలలో శూర్పణఖ మాట మళ్ళీ పదిహేడవ సర్గలో ఉన్న విశేషణాలనే మోస్తుంది — ఇక్కడ పునరుక్తి కవి దోషం కాదు, రాక్షసి ఏకనిష్ఠమైన ద్వేషానికి సూచిక.
రాముడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, వికారరూపి, అసతి, మిక్కిలి మదించిన, పెద్ద పొట్ట గల ఈ రాక్షసిని విరూపం చేయాలి.’ వధ ఆజ్ఞాపించబడలేదు, విరూపం చేయడం మాత్రమే — క్షత్రియధర్మంలో స్త్రీవధ నిషిద్ధం, కానీ దండన అవసరం అనే మర్యాద ఇక్కడ రక్షించబడింది. ఇలా చెప్పబడిన కోపించిన మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు రాముడు చూస్తుండగానే ఖడ్గం దూసి ఆమె చెవులనూ ముక్కునూ కోసివేశాడు. చెవులూ ముక్కూ కోయబడిన ఆ ఘోరమైన శూర్పణఖ వికృతస్వరంతో అరుస్తూ ఎలా వచ్చిందో అలాగే వనంలోకి పరుగెత్తింది. విరూపమైన, మహాఘోరమైన, రక్తంతో తడిసిన ఆమె వర్షాకాలపు మేఘంలా రకరకాల నాదాలు చేసింది. ఎన్నో విధాల రక్తం కారుస్తూ, భయంకరంగా కనిపిస్తూ, చేతులు పైకెత్తి గర్జిస్తూ ఆమె మహావనంలోకి ప్రవేశించింది. చివరకు విరూపమైన ఆమె రాక్షససమూహాలతో పరివేష్టితుడై జనస్థానంలో ఉన్న ఉగ్రతేజస్వి అయిన తన సోదరుడు ఖరుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఆకాశం నుండి పిడుగు పడినట్లు నేల మీద పడింది. భయంతో మోహంతో మూర్ఛపోయి రక్తంతో తడిసిన ఆమె భార్యతో, లక్ష్మణునితో కలిసి రాఘవుడు వనానికి రావడాన్నీ తన విరూపణనూ అంతా సోదరునికి చెప్పింది. ఈ చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానితో కథాగతి వేగవంతమై తరువాతి సంగ్రామపర్వం వైపు తీసుకుపోతుంది. ఇక్కడ కవి ఉపమలతో వర్ణనను తీవ్రం చేస్తాడు — ఆమె నాదం వర్షాకాలంలో గర్జించే మేఘం వంటిది, ఆమె పతనం ఆకాశం నుండి పడే పిడుగు వంటిది. రెండు ఉపమలూ ఆకాశానికి సంబంధించినవి, రెండూ భయంకరమైనవి; దానితో ఒకే భావం క్రమంగా పెరుగుతుంది. ఈ సర్గ ప్రాముఖ్యం ఇది — ఇక్కడే రామాయణ కథ కొత్త దారి పడుతుంది; ఒక రాక్షసి విరూపణ నుండి ఖరదూషణుల వధ, ఆ తరువాత రావణుని వైరం, ఆ తరువాత సీతాపహరణం క్రమంగా సాగుతాయి. చిన్నదిగా కనిపించే ప్రసంగం వాస్తవానికి మొత్తం మహాకథకు మూలం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥