సర్గ
శూర్పణఖ ప్రణయయాచన
ఆశ్రమానికి తిరిగి రావడం, శూర్పణఖ రాక, రాముని ఆత్మపరిచయం, ఆమె ప్రణయయాచన, సీతానింద
గత సర్గలో హేమంత ఋతువర్ణన తరువాత గోదావరీ తీరంలో స్నానం చేసిన రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు దేవతలకూ పితరులకూ తర్పణం చేసి, ఉదయించిన సూర్యుని స్తుతించారు. ఈ సర్గలో వారు ఆ తీరం నుండి తమ ఆశ్రమానికి తిరిగి వస్తారు. ఆశ్రమం చేరి రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి పూర్వాహ్ణ కర్మను ముగించి పర్ణశాలకు చేరాడు. అక్కడ మహర్షులచేత పూజించబడుతూ సుఖంగా నివసించాడు — ఇక్కడ వనవాసం క్లేశరూపంగా కాక, ప్రశాంతమైన తపోమయ జీవితంగా వర్ణించబడింది. కవి రెండు పదాలతోనే అతని స్థితిని సూచిస్తాడు — ‘సుఖితః’ (సుఖంగా) అని అంతఃస్థితిని, ‘పూజ్యమానః’ (పూజించబడుతూ) అని బాహ్య ప్రతిష్ఠను. పర్ణశాలలో సీతతో కూర్చున్న మహాబాహువైన రాముడు చిత్తా నక్షత్రంతో కూడిన చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు — ఈ ఉపమ దంపతుల సౌందర్యాన్నీ పరస్పర అనురూపతనూ సౌమ్యతనూ సూచిస్తుంది; చంద్రునికీ చిత్తకూ ఉన్న నిత్యసాహచర్యం వంటిదే రామసీతలది కూడా. సోదరుడైన లక్ష్మణునితో అతడు రకరకాల కథలు ముచ్చటించాడు — తపోవనంలో కూడా సోదరప్రేమ తగ్గలేదు. ఇలా కవి ప్రశాంతమైన సుఖమయమైన చిత్రాన్ని నిలుపుతాడు, దానిలో వెంటనే శూర్పణఖ రాకతో గొప్ప కల్లోలం పుడుతుంది. సుఖచిత్రం తరువాత వెంటనే ఆపదను ప్రవేశపెట్టడం — రామాయణపు ప్రసిద్ధ రచనారీతి ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది; ఈ సర్గ నుండే అరణ్యకాండపు ముఖ్యకథ మొదలవుతుంది.
రాముడు కథలలో మనసు లీనమై కూర్చుని ఉండగా ఒక రాక్షసి యాదృచ్ఛికంగా ఆ ప్రదేశానికి వచ్చింది. ‘యదృచ్ఛయా’ (యాదృచ్ఛికంగా) అనే పదం ఇక్కడ ఎంతో బరువైనది — గొప్ప ఆపద సాధారణంగా అకస్మాత్తుగానే వస్తుంది. ఆమె దశగ్రీవుడైన రావణుని సోదరి, శూర్పణఖ అనే పేరు గలది. రాముని సమీపానికి వెళ్ళి ఆమె దేవతల వంటి అతనిని చూసింది — ప్రకాశించే ముఖం గలవాడు, మహాబాహువు, తామరరేకుల్లా విశాలమైన కన్నులవాడు, ఏనుగులా ఠీవిగా నడిచేవాడు, జటామండలం ధరించినవాడు. సుకుమారుడూ మహాసత్త్వుడూ రాజలక్షణాలు గలవాడూ నల్లకలువలా శ్యామవర్ణుడూ మన్మథుని వంటి కాంతి గలవాడూ ఇంద్రుని వంటివాడూ అయిన అతనిని చూసి ఆమె ఆ క్షణమే కామంతో మోహితురాలైంది. ఇక్కడ కవి విరోధాలంకారంతో దీర్ఘమైన ద్వంద్వ వర్ణన చేస్తాడు, అందులో ప్రతి మాటలో రాముని గుణమూ రాక్షసి దోషమూ ఏకకాలంలో నిలపబడతాయి — రాముడు అందమైన ముఖం గలవాడు, ఆమె వికారమైన ముఖం గలది; అతని నడుము గుండ్రనిది, ఆమెది పెద్ద పొట్ట; అతని కన్నులు విశాలమైనవి, ఆమెవి వికారమైనవి; అతని జుట్టు అందమైనది, ఆమె జుట్టు రాగిరంగుది; అతని రూపం ప్రియమైనది, ఆమె వికారరూపి; అతని స్వరం మధురమైనది, ఆమె ధ్వని భయంకరమైనది; అతడు తరుణుడు, ఆమె దారుణమైన ముసలిది; అతడు నేర్పరి, సరళుడు, ఆమె వంకరగా మాట్లాడే కుటిల; అతడు న్యాయవర్తనుడు, ఆమె మహా దుర్వర్తన గలది; అతడు ప్రియుడు, ఆమె చూడటానికి అప్రియమైనది. పది జతలతోనే కవి వారిద్దరి మధ్య ఉన్న అత్యంత అసమానతను చూపిస్తాడు, దానితో రాబోయే తిరస్కారానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది — ఆమె ఏది యాచించబోతుందో అది స్వరూపంలోనే అసంభవమని పాఠకునికి ముందే తెలుసు. ఈ వర్ణన హాస్యాన్నీ కరుణనూ ఒకేసారి పుట్టిస్తుంది. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన వైచిత్ర్యం కూడా ఉంది — రాక్షసి బయట మనోహరమైన రూపం ధరిస్తుంది, అయినా కవి పాఠకునికి ఆమె వాస్తవ స్వరూపాన్నే చూపిస్తాడు; దీనితో మాయ అసమర్థత సూచించబడింది. ఐదవ శ్లోకంలో ‘కథాసంసక్తచేతసః’ (కథలలో మనసు లీనమైనవాడు) అనే పదంతో ఆ క్షణంలో రాముడు నిశ్శంకుడై ఉన్నాడని కవి స్పష్టం చేస్తాడు — నమ్మకంతో ఉన్న హృదయంలోకే ఆపద ప్రవేశిస్తుంది.
శరీరం నుండి పుట్టిన కామంతో ఆవేశించబడిన ఆ రాక్షసి రాముని ఇలా అడిగింది — ‘జటలు ధరించి, తాపసవేషంలో, భార్యతో కూడి, ధనుర్బాణాలు ధరించి నువ్వు రాక్షసులు సేవించే ఈ ప్రదేశానికి ఎలా వచ్చావు? నీ రాకకు కారణమేమిటి, ప్రయోజనమేమిటి? అది యథార్థంగా చెప్పాలి.’ ఇక్కడ ఒకే వాక్యంలో కవి విరోధాన్ని నిలుపుతాడు — జటలూ తాపసవేషమూ తపస్వికి చెందినవి, కానీ ధనుర్బాణాలు ధరించడం క్షత్రియునిది; ఆమె కుతూహలానికి మూలం ఇదే. అంతేకాక ‘రాక్షససేవితమ్’ (రాక్షసులు సేవించే) అనే పదంతో ఆమె తన కులపు స్వామిత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ఈ వనం మాది, నువ్వు పరాయివాడివి అని. ఇలా అడగబడిన పరంతపుడైన రాముడు ఋజుబుద్ధితో అంతా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — మోసం, వంచన, దాపరికం అతని స్వభావంలో లేవు; ఈ సరళతే రాబోయే ఆపదకు బీజం కూడా అవుతుంది. అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గల దశరథుడు అనే రాజు ఉండేవాడు; అతని పెద్ద కుమారుణ్ణి నేను, లోకాలలో రాముడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుణ్ణి. ఇతడు నా తమ్ముడు లక్ష్మణుడు, ఎల్లప్పుడూ నన్ను అనుసరించేవాడు. ఈమె నా భార్య వైదేహి, సీత అని ప్రసిద్ధురాలు. తండ్రి, తల్లి ఆజ్ఞకు బద్ధుడనై, ధర్మాన్నే కోరుతూ, ధర్మం కోసం ఈ వనంలో నివసించడానికి ఇక్కడికి వచ్చాను.’ నాలుగు వాక్యాలలో అతడు కులాన్నీ సోదరుణ్ణీ భార్యనూ వనవాస కారణాన్నీ చెబుతాడు — ఏదీ ఎక్కువ కాదు, ఏదీ దాచలేదు. ఈ సమాధానంతో రాముని సరళతా పితృవచననిష్ఠా ధర్మపరాయణతా వెల్లడయ్యాయి.
తరువాత రాముడు తానే ప్రతిప్రశ్న వేస్తాడు — ‘నిన్ను గురించి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను; నువ్వు ఎవరి దానివి, ఎవరివి, ఎవరికి చెందినదానివి? నువ్వు మనోహరమైన అంగాలు గలదానివిగా ఉన్నావు, కానీ నాకు రాక్షసిలా తోస్తున్నావు. ఏ కారణంతో ఇక్కడికి వచ్చావు, అది యథార్థంగా చెప్పు.’ ఇక్కడ రాముని సూక్ష్మదృష్టి వెల్లడైంది — మాయతో చేసిన అందమైన రూపం అతనిని కప్పిపుచ్చలేదు; అంగాలు మనోహరంగా కనిపిస్తున్నా లోపల ఉన్న రాక్షసత్వాన్ని అతడు గ్రహిస్తాడు. మన్మథబాధితురాలైన ఆమె ఆ మాట విని ఇలా బదులిచ్చింది — ‘రామా, యథార్థం చెబుతాను, నా మాట విను. నేను శూర్పణఖ అనే కామరూపిణి అయిన రాక్షసిని. అందరికీ భయం కలిగించే నేను ఒంటరిగా ఈ అరణ్యంలో సంచరిస్తున్నాను. రావణుడు అనే వాడు నా సోదరుడు — అతని పేరు నీ చెవిన పడి ఉంటే. అతడు విశ్రవసుని కుమారుడు, వీరుడు; మరొక సోదరుడు మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు, అతని నిద్ర ఎప్పుడూ పెరుగుతూనే ఉంటుంది. విభీషణుడు మాత్రం ధర్మాత్ముడు, రాక్షస చేష్టలు గలవాడు కాదు; యుద్ధంలో ప్రఖ్యాతమైన పరాక్రమం గల ఖరదూషణులు కూడా నా సోదరులే.’ ఇలా ఆమె తన కులబలాన్నీ సోదరుల ప్రసిద్ధినీ చూపిస్తూ రాముని ప్రభావితం చేయాలనుకుంటుంది. కానీ ఈ సోదరుల జాబితాయే పాఠకునికి రాబోయే సంగ్రామాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఖరదూషణులు ఇరవై ఐదవ సర్గ నుండి యుద్ధం చేస్తారు, రావణుడు మొత్తం కథకే కేంద్రమవుతాడు. విభీషణుని ధర్మాత్మత్వం కూడా ఇక్కడే మొదటిసారి సూచించబడింది, అది తరువాత యుద్ధకాండలో గొప్ప ఫలాన్ని ఇస్తుంది. అంతేకాక ఆమె తనను తాను ‘కామరూపిణి’ అని స్వయంగా చెప్పుకుంటుంది — దానితో రాముని ముందటి ఊహ ఆ క్షణమే నిజమవుతుంది, తన నోటితోనే ఆమె దానిని ఒప్పుకుంటుంది.
తరువాత ఆమె తన అభిప్రాయాన్ని బయటపెడుతుంది — ‘వారందరినీ నేను బలంలో మించిపోయాను; రామా, నిన్ను మొదట చూసినప్పటి నుండే మనసారా నిన్ను పురుషోత్తముడైన భర్తగా భావించి నీ దగ్గరకు వచ్చాను. నేను ప్రభావసంపన్నురాలిని, బలంతో స్వేచ్ఛగా ఎక్కడికైనా వెళ్ళగలదానిని; చిరకాలం నాకు భర్తవు కా. సీతతో ఏం చేస్తావు?’ ఆమె యుక్తి రెండు విధాలు — ఒకవైపు తన బలైశ్వర్యాలతో ప్రలోభం, మరొకవైపు సవతిపై అపవాదం. తరువాత ఆమె సీతను నిందించడం మొదలుపెడుతుంది — ‘వికృతమైన, వికారరూపి అయిన ఈమె నీకు తగినది కాదు; నేనే నీకు అనురూపురాలిని, కాబట్టి నన్ను భార్యగా చూడు. వికారరూపి, అసతి, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల ఈ మానవ స్త్రీని నీ ఈ తమ్మునితో సహా తినేస్తాను. ఆ తరువాత నువ్వు కామిగా నాతో కలిసి పర్వతశిఖరాలనూ రకరకాల వనాలనూ చూస్తూ దండకారణ్యంలో విహరిస్తావు.’ ఆమె సీతకు ఏ విశేషణాలు ప్రయోగిస్తుందో, వాటినే తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు శూర్పణఖకు తిరిగి ఇస్తాడు — ఈ పదప్రత్యర్పణం ఈ కథకు విశిష్టమైన సౌందర్యం. తినేస్తాననే మాటతో ఆమె రాక్షసస్వభావం హఠాత్తుగా బయటపడుతుంది, మాయతో చేసిన సౌందర్యం జారిపోతుంది. ఇలా అనబడిన వాక్యవిశారదుడైన కాకుత్స్థుడు మత్తెక్కిన కన్నులు గల ఆమెను చూసి నవ్వి ఈ మాట చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ‘ప్రహస్య’ (నవ్వి) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — రాముడు ఆమె యాచనను కోపంతో కాక, పరిహాసంతోనే తిరస్కరిస్తాడు; ఈ పరిహాసమే ముందు గొప్ప అనర్థానికి కారణమవుతుంది. ఇలా రాముని మాట ఆరంభంలోనే సర్గ తెగిపోతుంది, సమాధానం తరువాతి సర్గలో వస్తుంది — కవి పాఠకుని కుతూహలంలో నిలుపుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥