సర్గ
హేమంత ఋతు వర్ణన, భరత ప్రశంస
శరత్తు ముగిసి హేమంతం ఆరంభం, గోదావరికి స్నానానికి వెళ్ళడం, లక్ష్మణుడు చేసిన ఋతువర్ణన, భరతుని తపస్సుకు ప్రశంస, కైకేయీ నిందను రాముడు వారించడం, అభిషేకం
గత సర్గ చివర పర్ణశాలలో సుఖంగా నివసిస్తున్న రాముడు వర్ణించబడ్డాడు. ఈ సర్గలో ఆ సుఖనివాసం కొనసాగుతుండగా శరత్తు ముగిసి, రామునికి ప్రియమైన హేమంత ఋతువు ప్రవేశించింది — ఇక్కడ కాలగతియే కథాగతి. ఒకనాడు రాత్రి తెల్లవారగానే రఘునందనుడు స్నానం కోసం రమణీయమైన గోదావరీ నదికి బయలుదేరాడు. వినయంతో వంగి, చేతిలో కలశం పట్టుకొని, సీతతో పాటు వెనుకనే నడుస్తున్న వీర్యవంతుడైన సౌమిత్రి ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రియంగా మాట్లాడేవాడా, నీకు ప్రియమైన ఆ కాలం వచ్చింది; దీని వల్లనే శుభమైన సంవత్సరం అలంకరించబడినట్లు ప్రకాశిస్తుంది.’ ఇక్కడ ‘నీకు ప్రియమైన’ అనే మాటతో లక్ష్మణునికి అన్నగారి అభిరుచి తెలుసని సూచించబడింది. తరువాత నాలుగు మాటలలో ఋతుస్వరూపం సంక్షిప్తంగా చెప్పబడుతుంది — మంచుతో లోకం కఠినంగా ఉంది, భూమి పంటలతో మాలలు ధరించినట్లుంది, నీళ్ళు ఉపయోగానికి అనువుగా లేవు, అగ్ని మాత్రం ప్రియంగా ఉన్నాడు. సమస్త వర్ణనకూ ఇదే బీజం — చలి వల్ల నీరు విడువబడింది, అగ్ని ఆశ్రయించబడింది అనే విపర్యయం. ‘శరద్వ్యపాయే’ (శరత్తు ముగియగా) అనే పదంతో ఋతుసంధి సూచించబడింది — ఒకటి పోవడం, మరొకటి రావడం. ‘ఇష్టః’ (ప్రియమైన) అనే విశేషణం రాముని అభిరుచిని సూచిస్తుంది, అది తరువాతి లక్ష్మణ వచనంలోనే స్పష్టమవుతుంది. స్నానానికి నదికి వెళ్ళడం అనే నిత్యకర్మ వనవాసంలో కూడా తెగలేదని గమనించాలి. వనవాసపు ఏకరీతితనాన్ని ఇక్కడ ఋతువర్ణన భంగపరుస్తుంది, కథ కొద్దిసేపు ప్రశాంతంగా నిలుస్తుంది.
మొదట ఋతువు సామాజిక రూపం చూపబడుతుంది — పాపాలు తొలగిన సత్పురుషులు సకాలంలో కొత్త ధాన్యంతో చేసే ఆగ్రయణ పూజలతో పితృదేవతలను అర్చించి ఆగ్రయణం పూర్తి చేసుకున్నారు; జనపదాలు సమృద్ధమైన కోరికలతో, మరింత సంపన్నమైన గోరసంతో ఉన్నాయి; విజయాన్ని కోరే రాజులు దండయాత్రల కోసం సంచరిస్తున్నారు — హేమంతమే యాత్రకు తగిన ఋతువు అనే రాజనీతిశాస్త్రం కూడా ఇక్కడ అనుసరించబడింది. ‘విగతకల్మషాః’ (పాపం తొలగినవారు) అనే పదంతో యజ్ఞఫలం కూడా సూచించబడింది — కొత్త ధాన్యాన్ని అనుభవించే ముందు దేవతలకూ పితరులకూ అర్పించడమే పాపనివృత్తికి ఉపాయం. ‘సంపన్నతరగోరసాః’ అనే పదంతో హేమంతంలో ఆవుపాల సమృద్ధి సూచించబడింది, అది వ్యవసాయప్రధానమైన జనపదపు సంపదకు చిహ్నం. రాజుల యాత్ర కూడా ఈ కాలంలోనే ఉచితం, ఎందుకంటే దారులు ఎండి ఉంటాయి, నదులలో నీరు తక్కువగా ఉంటుంది — ఇలా ఋతువర్ణన లోకవ్యవహారంతో అల్లుకుపోయింది. ‘కృతాగ్రయణకాః’ అనే పదంతో విధి పూర్తయిందని కూడా సూచించబడింది. తరువాత దిక్కుల వర్ణన — యముడు సేవించే దక్షిణ దిక్కును సూర్యుడు గట్టిగా ఆశ్రయించగా, ఉత్తర దిక్కు తిలకం లేని స్త్రీలా ప్రకాశించడం లేదు. ఇక్కడ ఉపమ మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే తిలకం స్త్రీ సౌభాగ్యానికి చిహ్నం. ‘సేవమానే దృఢం సూర్యే’ (సూర్యుడు గట్టిగా సేవిస్తుండగా) అనే పదంతో దక్షిణాయనపు పరాకాష్ఠ సూచించబడింది. స్వభావంగానే మంచు నిధులతో నిండిన, ఇప్పుడు సూర్యుడు దూరమైన హిమవంతుడు తన పేరుకు తగినవాడిగా స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాడు — పేరు అర్థం ఋతువు వల్లనే సిద్ధించిందనే చమత్కారం. ‘హిమవాన్హిమవాన్’ అనే రెండు పదాలతో యమకం వంటిది కనిపిస్తుంది — పేరూ గుణమూ ఒకేచోట కలిశాయి. వేసవిలో కేవలం పేరుకే హిమవంతుడైన పర్వతం ఇప్పుడు వాస్తవంగా కూడా హిమవంతుడయ్యాడు. పగళ్ళు సంచరించడానికి ఎంతో సుఖంగా, మధ్యాహ్నం స్పర్శకు హాయిగా, సూర్యుడు ప్రియంగా, నీడా నీరూ అప్రియంగా ఉన్నాయి; మెత్తని సూర్యుడూ మంచూ తీక్ష్ణమైన చలీ గాలీ కలిగి, అడవులు నిర్జనంగా, మంచుతో దెబ్బతిని ప్రకాశిస్తున్నాయి. పగళ్ళ వర్ణనలో విరోధమే అలంకారం — ఎండ ప్రియమైనది, నీడా నీరూ అప్రియమైనవి; వేసవిలో ఉన్నదానికి ఇక్కడ తారుమారైంది. రాత్రులు కూడా మారిపోయాయి — ఆరుబయట పడుకోవడం ఆగిపోయింది, మూడు జాముల రాత్రులు మంచుతో ఎర్రబడి, చల్లగా, మరింత దీర్ఘంగా అయ్యాయి.
జ్యోతిస్సుల వర్ణన ఆరంభమవుతుంది — తన సౌభాగ్యాన్ని సూర్యునికి అప్పగించిన, మంచుతో మసకబారిన ఎర్రని మండలం గల చంద్రుడు, ఊపిరి తగిలి మసకబారిన అద్దంలా ప్రకాశించడం లేదు. ఈ ఉపమ ఇంటి వస్తువుకు సంబంధించినది, అందుకే అతి హృద్యం. మంచుతో మలినమైన వెన్నెల పౌర్ణమినాడు కూడా శోభించడం లేదు — ‘ఎండకు నల్లబడిన సీతలా కనిపిస్తుంది, కానీ శోభించదు’ అనే ఉపమతో కవి ఒక్క మాటలోనే సీత వనక్లేశాన్ని సూచిస్తాడు; ఈ సర్గలో కరుణరసపు ఏకైక రేఖ ఇదే. ‘తుషారమలినా’ (మంచుతో మలినమైన) అనే పదంతో వెన్నెల తెల్లదనమే మలినమైందనే విరోధం ఉంది. స్వభావంగానే చల్లని స్పర్శ గల పడమటి గాలి మంచుతో గుచ్చబడి ఆ వేళ రెట్టింపు చల్లగా వీస్తుంది. ‘కాలే’ (ఆ వేళ) అనే పదంతో ప్రాతఃకాలమే గ్రహించబడుతుంది, అప్పుడే చలి రెట్టింపవుతుంది. పొగమంచుతో కప్పబడిన, యవ గోధుమ పొలాలతో నిండిన అరణ్యాలు సూర్యోదయం కాగానే అరుస్తున్న క్రౌంచ సారస పక్షులతో పాటు శోభిస్తున్నాయి. ఖర్జూర పుష్పాల ఆకారంలో, నిండు బియ్యపు గింజలతో ఉన్న వెన్నులతో కొద్దిగా వంగి, బంగారు కాంతితో వరి పైరులు శోభిస్తున్నాయి — ఇక్కడ వ్యవసాయ జీవిత చిత్రం ప్రవేశిస్తుంది. యవ గోధుమ పొలాలు, క్రౌంచ సారసాల నాదం, వరి పైరుల బంగారు కాంతి — ఈ మూడు చిత్రాలతో వనాన్నీ గ్రామాన్నీ కలుపుతూ కవి జనపదపు సమృద్ధినే ఋతుశోభలో కలుపుతాడు. మంచుతో పొగమంచుతో కప్పబడి మెల్లగా ప్రసరించే కిరణాలతో, చాలా పైకి ఉదయించినా సూర్యుడు చంద్రునిలా కనిపిస్తున్నాడు. ‘చంద్రునిలా కనిపిస్తున్నాడు’ అనే ఉపమ అందరి అనుభవంలో ఉన్నదే — హేమంతంలో ప్రభాతవేళ సూర్యమండలం మందకాంతితో చంద్రమండలంలా కనిపిస్తుంది. ఎండ పూర్వాహ్ణంలో దాని బలం గ్రహించలేనంత మెత్తగా, మధ్యాహ్నం స్పర్శకు సుఖంగా, కొంత ఎరుపూ కొంత తెలుపూ కలిసి భూమిపై శోభిస్తుంది.
తరువాత భూమీ నీరూ వర్ణించబడతాయి — ఆరు శ్లోకాలలో నీరు, నేల, పశువు, పక్షి, వనం, పద్మం అనే క్రమంలో ప్రకృతి అంగాలన్నీ స్పృశించబడ్డాయి. మంచుబిందువులు పడటం వల్ల కొద్దిగా తడిసిన పచ్చికతో, లేత ఎండ పరచుకొని ఉన్న వనభూమి శోభిస్తుంది. ‘ప్రక్లిన్నశాద్వలా’ (తడిసిన పచ్చిక గలది) అనే పదంతో మంచు స్పర్శే అనుభవానికి వస్తుంది; ‘నివిష్టతరుణాతపా’ అనే సమాసంలో బాలసూర్యుని మృదువైన వెలుగు గడ్డిలో చొచ్చుకుపోయినట్లు చిత్రించబడింది. తరువాత మూడు సజీవ చిత్రాలు — ఎంతో దాహంతో ఉన్న అడవి ఏనుగు చాలా విశాలమైన చల్లని నీటిని హాయిగా తాకుతూ కూడా తొండాన్ని వెనక్కి తీసుకుంటుంది; నీటి దగ్గర కూర్చున్న జలచర పక్షులు, పిరికివారు యుద్ధంలోకి దిగనట్లు, నీటిలోకి దిగవు; మంచుచీకటితో కట్టబడి, పొగమంచు చీకటితో కప్పబడి, పువ్వులు లేని వనపంక్తులు నిద్రపోతున్నట్లు కనిపిస్తాయి. ఏనుగు తొండాన్ని వెనక్కి తీసుకోవడం అతి సూక్ష్మమైన పరిశీలన, పక్షుల విషయంలో పిరికితనపు ఉపమ యుద్ధరూపకంతో రంగరించబడింది — వీరకావ్యంలో ఋతువర్ణన కూడా వీరరసపు ఛాయను అనుసరిస్తుంది. ఏనుగు చిత్రంలో క్రియాపదాలు క్రమంగా కూర్చబడ్డాయి — తాకుతూ, దాహంతో, వెనక్కి తీసుకుంటుంది; కోరికకూ చలికీ మధ్య విరోధం ఒకే శ్లోకంలో బంధించబడింది. పక్షుల చిత్రంలో ‘అప్రగల్భాః’ (పిరికివారు) అనే పదం యుద్ధంతో కలుపబడింది, కాబట్టి ఇక్కడ కూడా వీరరసపు ఛాయ కనిపిస్తుంది. వనపంక్తుల ‘నిద్రపోతున్నట్లు’ అనే ఉపమ ‘విపుష్పాః’ (పువ్వులు లేనివి) అనే విశేషణంతో బలపడింది — పువ్వులు లేకపోవడమే నిద్ర. తరువాత పొగమంచుతో కప్పబడిన నీళ్ళు గల, కేవలం అరుపుల వల్లనే సారసాలు ఉన్నాయని తెలిసే నదులు, మంచుతో తడిసిన ఇసుక తీరాలతో ప్రకాశిస్తున్నాయి. మంచు పడటం వల్ల, సూర్యుడు మెత్తబడటం వల్ల, చలి వల్ల, కొండ శిఖరం మీది నీరు కూడా దాదాపు రుచికరంగా మారింది. నదుల వర్ణనలో చూపు కాదు, వినికిడే ప్రమాణం — ‘రుతవిజ్ఞేయసారసాః’ (అరుపులతో తెలిసే సారసాలు గలవి) అనే పదంతో పొగమంచు దట్టంగా ఉందని సూచించబడింది. నీరు రుచికరం కావడానికి కవి తానే మూడు కారణాలను లెక్కిస్తాడు — మంచు పడటం, సూర్యుని మృదుత్వం, చలి. చివరగా ముసలితనంతో శిథిలమైన ఆకులతో, రాలిన కేసరాలు దుద్దులు గల, మంచుతో దెబ్బతిని కాడలు మాత్రమే మిగిలిన తామరకొలనులు శోభించడం లేదు — శోభ నశించడంతో ఋతువర్ణన ముగుస్తుంది, దానితో తరువాతి విరహవర్ణనకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది.
ఋతువర్ణన నుండి హఠాత్తుగా లక్ష్మణుడు భరతుని స్మరిస్తాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, ఈ కాలంలో దుఃఖంతో నిండిన ధర్మాత్ముడైన భరతుడు నీ మీది భక్తితో నగరంలో తపస్సు చేస్తున్నాడు; రాజ్యాన్నీ గౌరవాన్నీ రకరకాల అనేక భోగాలనూ విడిచిపెట్టి, తపస్వియై నియతాహారంతో చల్లని నేల మీద పడుకుంటున్నాడు.’ ‘అస్మిన్ తు కాలే’ (ఈ కాలంలో) అనే పదంతో వర్ణన నుండి కథలోకి హఠాత్తుగా మళ్ళడం జరిగింది; ఋతువే స్మృతికి నిమిత్తం. ఇక్కడ వర్ణించిన ఋతువు చలియే అక్కడ భరతునికి క్లేశం అనే సంయోజనంతో వర్ణన కథలో బంధించబడింది. ‘దుఃఖసమన్వితః’ (దుఃఖంతో నిండినవాడు) అనే పదంతో భరతుని తపస్సు స్వేచ్ఛతో కాదు, వియోగదుఃఖంతో ప్రేరేపించబడిందని సూచించబడింది; ‘నియతాహారః’ అనే పదంతో వ్రతపు కఠోరత, ‘చల్లని నేల మీద పడుకుంటున్నాడు’ అనే మాటతో ఋతువుతో సంబంధం. ఇక్కడ ‘నూనం’ (తప్పకుండా) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు నిశ్చయంగా చెప్పడం లేదు, ఊహిస్తున్నాడు మాత్రమే — దూరంగా ఉన్న సోదరుని స్థితి కల్పనతోనే తెలుసుకోవాలి. ‘అతడు కూడా తప్పకుండా ఈ వేళ స్నానానికి సిద్ధమై, ప్రజలతో పరివేష్టితుడై ప్రతిరోజూ సరయూ నదికి వెళ్తుంటాడు; ఎంతో సుఖంగా పెరిగిన సుకుమారుడు, చలికి బాధపడుతూ, తెల్లవారుజామున సరయూలో ఎలా మునుగుతాడో?’ ఇక్కడ సోదరులిద్దరి ఏకకాల క్రియను — ఇద్దరూ ప్రభాతవేళ నదికి స్నానానికి వెళ్తున్నారు — కవి మర్మస్పర్శిగా కూర్చాడు. ‘ప్రకృతిభిర్వృతః’ (ప్రజలతో పరివేష్టితుడై) అనే పదంతో రాజ్యం విడిచినా భరతుడు ప్రజల మధ్యనే ఉన్నాడనే విరోధం చూపబడింది — రాజ్యం విడువబడింది, కానీ రాజధర్మం విడువబడలేదు. తరువాత భరతుని గుణాలు లెక్కించబడతాయి — తామరరేకుల వంటి కన్నులవాడు, శ్యామవర్ణుడు, శ్రీమంతుడు, పొట్ట లేనివాడు, మహానుభావుడు, ధర్మజ్ఞుడు, సత్యవాది, లజ్జాశీలుడు, జితేంద్రియుడు, ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు, మధురుడు, దీర్ఘబాహువు, శత్రువులను అణచేవాడు; రకరకాల సుఖాలను విడిచి అతడు సర్వాత్మనా ఆర్యుని (అన్నగారిని) ఆశ్రయించాడు. ఈ విశేషణాలు క్రమంగా శరీరాన్నీ శీలాన్నీ వాక్కునూ బలాన్నీ వర్ణిస్తాయి; చివర ‘సర్వాత్మనా ఆశ్రితః’ అనే పదంతో అన్నీ సమాహితమవుతాయి. చివరగా రెండు నిష్కర్షలు — ‘వనంలో ఉన్న నిన్ను కూడా అనుసరిస్తున్నాడు కాబట్టి నీ సోదరుడు మహాత్ముడైన భరతుడు స్వర్గాన్ని జయించాడు’, మరియు ‘మనుషులు తండ్రి స్వభావాన్ని కాదు, తల్లి స్వభావాన్నే అనుసరిస్తారు అనే ప్రసిద్ధ లోకోక్తిని భరతుడు అబద్ధం చేశాడు.’ ఈ రెండవ మాటతోనే తరువాతి కైకేయీ విషయక ప్రశ్న ఆరంభమైంది.
లక్ష్మణుని మాట ఒక ప్రశ్నతో ముగుస్తుంది — ‘ఎవరికి దశరథుడు భర్తో, సాధువైన భరతుడు కుమారుడో, ఆ తల్లి కైకేయి అంతటి క్రూరదృష్టి గలదిగా ఎలా అయింది?’ ప్రశ్న సందేహరూపంలో ఉన్నా వాస్తవానికి అది నిందయే; లక్ష్మణుని స్వభావసిద్ధమైన ఆవేశం ఇక్కడ మళ్ళీ బయటపడింది. ధార్మికుడైన లక్ష్మణుడు ప్రేమతో ఇలా మాట్లాడుతుండగా, తల్లి మీది ఆ నిందను సహించలేక రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, నీ మధ్యమ తల్లిని ఎన్నడూ నిందించకూడదు. ఇక్ష్వాకునాథుడైన భరతుని గురించిన ఆ కథనే చెప్పు.’ ‘మధ్యమా అంబా’ (మధ్యమ తల్లి) అనే సంబోధనతో రాముడు కైకేయిని సవతితల్లి స్థానంలో కాక తల్లి స్థానంలోనే నిలుపుతాడు; ‘కదాచన’ (ఎన్నడూ) అనే పదంతో నిషేధం సర్వకాలికమైంది. మాతృనిందను నిషేధించడం రాముని శీలపు మూలాన్ని చూపిస్తుంది — ఆమె చేత స్వయంగా వనవాసానికి పంపబడినవాడే ఆమె నిందను సహించడు. తరువాత అతడు తన అంతరంగాన్ని బయటపెడతాడు — ‘వనవాసంలో దృఢవ్రతంతో నా బుద్ధి నిశ్చయంగానే ఉంది, అయినా భరతునిపై ప్రేమతో తపించి అది మళ్ళీ పసితనంలోకి లాగబడుతోంది.’ ధీరునికి కూడా ప్రేమ వల్ల చాంచల్యం కలుగుతుందనే ఈ ఆత్మనివేదనం అతి మానవీయం. ‘బాలిశీక్రియతే’ (పసితనంలోకి లాగబడుతోంది) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో బుద్ధి నిస్సహాయతే సూచించబడింది — అది తనంతట తాను చలించదు, ప్రేమ చేత చలింపజేయబడుతుంది. ‘అతని ప్రియమైన, మధురమైన, హృదయానికి హత్తుకునే, అమృతం వంటి, మనసుకు ఆహ్లాదం కలిగించే మాటలను స్మరిస్తున్నాను. రఘునందనా, మహాత్ముడైన భరతునితో, వీరుడైన శత్రుఘ్నునితో, నీతో కలిసి నేను మళ్ళీ ఎప్పుడు కలుస్తానో?’ అనే ప్రశ్నతో విలాపం శిఖరానికి చేరుతుంది. ఈ రెండు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు.
ఇలా విలపిస్తూ కాకుత్స్థుడు అక్కడ గోదావరీ నదిని చేరి, తమ్మునితో, సీతతో కలిసి స్నానం చేశాడు — విలాపం క్రియతో శమించింది, నిత్యకర్మ మాత్రం విడువబడలేదు. ‘తమ్మునితో, సీతతో కలిసి’ అనే మాటతో ముగ్గురి సాహచర్యం సూచించబడింది, అది ఈ కాండలో చివరి ప్రశాంత చిత్రం. తరువాత ఆ జలాలతో పితరులకూ దేవతలకూ తర్పణం చేసి, ఆ పాపరహితులు ఉదయించిన సూర్యునీ దేవతలనూ స్తుతించారు. స్నానం, తర్పణం, సూర్యోపస్థానం అనే క్రమంలో ఆహ్నిక విధి యథావిధిగా అనుసరించబడింది. ‘అనఘాః’ (పాపరహితులు) అనే విశేషణంతో ముగ్గురి నిష్పాపత్వం చెప్పబడింది — అదే తపస్వి జీవితపు ఫలం. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో చిత్రాన్ని పూర్తి చేస్తుంది — స్నానం చేసిన రాముడు సీతతో, లక్ష్మణునితో కలిసి, పర్వతరాజపుత్రి పార్వతితో, నందితో కలిసి స్నానం చేసిన భగవంతుడైన రుద్రునిలా ప్రకాశించాడు. ఈ ఉపమతో దంపతుల దేవత్వం సూచించబడింది, తమ్ముణ్ణి నంది స్థానంలో నిలపడంతో అతని నిత్యసేవకత్వం సూచించబడింది. శాంతమైన దివ్యమైన చిత్రంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో ఈ శాంతిలోకే శూర్పణఖ ప్రవేశిస్తుంది — ఈ విరోధమే కవి యోజన.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥