॥वाल्मीकिरामायणम् అరణ్యకాండ · 15వ సర్గ

అరణ్యకాండ

సర్గ

పంచవటిలో పర్ణశాల నిర్మాణం

పంచవటి ప్రవేశం, ఆశ్రమస్థాన నిర్ణయం, గోదావరి గిరి వన వర్ణన, లక్ష్మణుడు పర్ణశాల నిర్మించడం, రాముని ప్రీతివచనం

గత సర్గ చివర జటాయువుతో కలిసి బయలుదేరిన రాముడు ఈ సర్గలో రకరకాల క్రూరమృగాలతో నిండిన పంచవటిని చేరుకుంటాడు. అక్కడ అతడు ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల సోదరుడు లక్ష్మణుని సంబోధించి అంటాడు — ‘ముని ఏ ప్రదేశాన్ని చెప్పాడో, చెప్పినట్లే అక్కడికి వచ్చాం; సౌమ్యా, పూచిన వనాలు గల పంచవటీ ప్రదేశం ఇదే.’ ‘రకరకాల క్రూరమృగాలతో నిండిన’ అనే మొదటి విశేషణమే సూచిస్తుంది — ఈ ప్రదేశం రమణీయమైనది మాత్రమే కాదు, ప్రమాదభరితమైనది కూడా; తర్వాతి భాగంలో జరగబోయేదానికి బీజం ఇక్కడే దాగి ఉంది. అనంతరం అతడు పనిని లక్ష్మణునికి అప్పగిస్తాడు — ‘అన్ని వైపులా చూడు, నీవు అడవిలో నేర్పరివి కదా; ఏ ప్రదేశంలో మన ఆశ్రమం తగినదిగా ఉంటుంది?’ ఇక్కడ రాముడు తానే నిర్ణయించడు, తమ్ముని నైపుణ్యాన్ని గౌరవిస్తాడు — ఇదే సోదర సంబంధపు మాధుర్యం. తరువాత అతడు మూడు లక్షణాలు చెబుతాడు — వైదేహీ, నీవూ, నేనూ ఆనందంగా ఉండగలిగేచోట, జలాశయం దగ్గరగా ఉండేచోట, వనరామణీయకమూ జలరామణీయకమూ కలిసి ఉండేచోట, సమిధలూ పూలూ దర్భలూ నీళ్ళూ దగ్గరలోనే లభించేచోట. ‘వనరామణీయకం, జలరామణీయకం’ అనే ద్వంద్వంతో దృశ్యపు రెండు అంగాలు — నేలా నీరూ — ఒకచోట జోడించబడ్డాయి. ముందు సీత ఆనందం చెప్పబడింది, తర్వాత నీరు, చివరికి యజ్ఞసామగ్రి — గృహస్థుని, తాపసుని రెండు రకాల అవసరాలూ ఒకచోట సంగ్రహించబడ్డాయి.

రాముడు ఇలా అనగా లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి సీత సమక్షంలో కాకుత్స్థునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, నీవు వంద సంవత్సరాలు ఉన్నా నేను పరాధీనుడనే; కాబట్టి నీవే స్వయంగా రుచికరమైన ప్రదేశంలో ‘ఇక్కడ కట్టు’ అని నాకు చెప్పు.’ ‘నీవు వంద సంవత్సరాలు ఉన్నా’ అనే అతిశయోక్తితో అతడు తన ఆజ్ఞాధీనతను అనంతకాలికం చేస్తాడు. ‘సీత సమక్షంలో’ అనే పదం ఉద్దేశపూర్వకమైనది — చెప్పవలసినదానిని అతడు రహస్యంగా భావించడు, అన్నగారి ఆధిపత్యాన్ని అందరి ఎదుటా అంగీకరిస్తాడు. ‘పరవాన్’ (పరాధీనుడు) అనే ఒక్క పదంతో లక్ష్మణుని సమగ్ర చరిత్ర వ్యక్తమవుతుంది — స్వతంత్రేచ్ఛను సంపూర్ణంగా త్యజించడం. ఆ మాటతో మహాకాంతిమంతుడైన రాముడు ఎంతో సంతోషించాడు, ఆలోచించి సర్వగుణాలతో కూడిన ప్రదేశాన్ని ఎంచుకున్నాడు. ‘ఆలోచించి’ అనే పదంతో రాముడు వెంటనే నిర్ణయించడని, ఆలోచించిన తర్వాతనే ఎంచుకుంటాడని చూపబడింది. తరువాత అతడు ఆ రుచికరమైన ప్రదేశంలో ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం అడుగుపెట్టి, తన చేతితో లక్ష్మణుని చేయి పట్టుకొని సౌమిత్రితో అన్నాడు — చేయి పట్టుకోవడమే ఇక్కడ స్నేహానికి ప్రత్యక్ష చిహ్నం, మాటకు ముందే స్పర్శతో సమ్మతి ప్రకటించబడింది.

రాముని వర్ణన క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — ‘ఈ ప్రదేశం సమతలమైనది, శోభాయమానమైనది, పూచిన చెట్లతో చుట్టుముట్టబడినది; ఇక్కడ రమ్యమైన ఆశ్రమపదాన్ని యథావిధిగా నిర్మించు.’ ‘సమతలం’ అనే పదంతో నేల సమతా, ‘శోభాయమానం’ అనే పదంతో శోభా, ‘పూచిన చెట్లతో చుట్టుముట్టబడినది’ అనే పదంతో పరివేష్టనమూ — మూడు పదాలలోనే స్థానపు సమగ్ర రూపం చెప్పబడింది. తరువాత అతడు దూరదూరంగా దృష్టి సారిస్తాడు — దగ్గరలోనే సూర్యునిలా ప్రకాశించే, సుగంధభరితమైన పద్మాలతో శోభిల్లే రమ్యమైన పద్మసరస్సు కనిపిస్తోంది; ఆత్మనిష్ఠుడైన అగస్త్యముని చెప్పినట్లే, పూచిన చెట్లతో చుట్టుముట్టబడిన రమ్యమైన గోదావరి ఇదే. అది హంసలతో కారండవాలతో నిండి, చక్రవాకాలతో శోభిస్తూ, మరీ దూరంగానూ లేదు మరీ దగ్గరగానూ లేదు, మృగయూథాలతో కిక్కిరిసి ఉంది — ఇక్కడ ‘మరీ దూరంగానూ కాదు, మరీ దగ్గరగానూ కాదు’ అనే పదంతో తాపస జీవితానికి తగిన కొలత సూచించబడింది, ఎందుకంటే మరీ దూరమైన నీరు శ్రమకూ, మరీ దగ్గరైనది మృగాల ఉపద్రవానికీ కారణమవుతుంది. ‘అగస్త్యుడు చెప్పినట్లే’ అనే పదంతో కవి ముని మాట సత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా నిరూపిస్తాడు — ఏది విన్నామో అదే చూశాం. చివరికి దృష్టి పైకి వెళ్తుంది — నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగే, రమ్యమైన, ఎత్తైన, అనేక గుహలు గల పర్వతాలు వికసించిన చెట్లతో కప్పబడి కనిపిస్తున్నాయి. ఇలా నీరు, పువ్వు, పక్షి, మృగం, పర్వతం అనే క్రమంలో సమగ్ర దృశ్యం చిత్రించబడింది.

పర్వతాల వర్ణన విస్తరిస్తుంది — చోటుచోటునా బంగారు, వెండి, రాగి రంగుల శుభమైన ధాతువులతో అవి కిటికీలు గల భవనాల్లా, చక్కని చిత్రరేఖలతో అలంకరించిన ఏనుగుల్లా కనిపిస్తున్నాయి. ఇక్కడ ఉపమ రెండింతలు — గవాక్షాలు గల ప్రాసాదాల్లా, చిత్రరేఖలు గల ఏనుగుల్లా. ‘బంగారు, వెండి, రాగి’ అనే మూడు ధాతువర్ణాలతో పర్వతాల చిత్రత వర్ణించబడింది; ఇవే రంగులు ప్రాసాదపు గవాక్షాలకు కూడా ఉంటాయనేది ఉపమకు సంగతి. తరువాత వృక్షాల దీర్ఘగణన — సాలవృక్షాలు, తాటిచెట్లు, తమాలాలు, ఖర్జూరాలు, పనసలు, నీవారాలు, తినిశాలు, పున్నాగాలు, మామిడిచెట్లు, అశోకాలు, తిలకాలు, మొగలి పొదలు, సంపెంగలు, స్యందనాలు, చందనాలు, కడిమిచెట్లు, పర్ణాసాలు, లకుచాలు, ధవవృక్షాలు, అశ్వకర్ణాలు, చండ్రచెట్లు, జమ్మి, మోదుగులు, పాటలాలు; పూలపొదలతో తీగలతో కూడిన ఆయా వృక్షాలతో పర్వతాలన్నీ కప్పబడి ఉన్నాయి. ఈ నామావళి కేవలం జాబితా కాదు — ప్రతి వృక్షమూ కలపతోనో పండుతోనో పువ్వుతోనో తాపస జీవితానికి ఉపయోగపడేదని తెలుసుకోవాలి. వీటిలో కొన్ని పూలకు ప్రధానమైనవి, కొన్ని పండ్లకు, కొన్ని కలపకు — ఇలా గణనలో కూడా ఒక క్రమం ఉంది. చివరికి రాముడు నిశ్చయాన్ని చెబుతాడు — ‘ఇది పుణ్యమైనది, ఇది రమ్యమైనది, ఇది అనేక మృగపక్షులు గలది; సౌమిత్రీ, ఈ పక్షితో కలిసి ఇక్కడే నివసిద్దాం.’ జటాయువు ఇక్కడ కుటుంబంలో భాగంగానే లెక్కించబడ్డాడని ‘ఈ పక్షితో కలిసి’ అనే పదంతో స్పష్టమవుతుంది.

రాముడు ఇలా అనగా శత్రువీరులను సంహరించే మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు అతిత్వరలోనే అన్నగారి కోసం ఆశ్రమాన్ని నిర్మించాడు. కవి పర్ణశాల నిర్మాణాన్ని శిల్పశాస్త్రంలా క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — అది మిక్కిలి విశాలమైనది, గోడలకు గట్టిగా కూర్చిన మట్టి గలది, పొడవైన మస్కరాలతో (వెదుళ్ళతో) చక్కని స్తంభాలు గలది, వెదురు దూలాలు గలది, మిక్కిలి శోభాయమానమైనది. తరువాత జమ్మికొమ్మలు పరచి, గట్టి కట్లతో బిగించి, దర్భలతో, రెల్లుగడ్డితో, శరగడ్డితో, ఆకులతో చక్కగా కప్పబడి, నేల సమతలంగా చేయబడింది. ‘అతిత్వరలోనే’ అనే పదంతో పని వేగం సూచించబడింది; ‘మహాబలుడు’ అనే విశేషణంతో అతని శరీరసామర్థ్యం. చివరికి అతడు దానిని రాఘవుని కోసం చూడదగిన, సాటిలేని నివాసంగా తీర్చిదిద్దాడు. ‘చక్కని స్తంభాలు గలది’, ‘వెదురు దూలాలు గలది’ అనే పదాలతో వెదురుతో నిర్మించిన ఆధారం సూచించబడింది. నాలుగే శ్లోకాలు, కానీ వాటిలో గోడ, స్తంభం, దూలం, కప్పు, కట్టు, నేల అనే గృహనిర్మాణపు అవయవాలన్నీ లెక్కించబడ్డాయి. దీనితో లక్ష్మణుని భక్తి మాత్రమే కాదు, నైపుణ్యం కూడా చూపబడింది — వనంలో రాజకుమారుడు తన చేతులతో ఇల్లు కడతాడనేదే వనవాసపు యథార్థ చిత్రం. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి ప్రచలిత పాఠపు (వల్గేట్) విస్తరణే.

నిర్మాణం పూర్తిచేసి శ్రీమంతుడైన లక్ష్మణుడు గోదావరీ నదికి వెళ్ళి స్నానం చేసి, పద్మాలను తీసుకొని ‘సఫలుడై’ తిరిగి వచ్చాడు — ‘సఫలుడు’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు: పండ్లు తీసుకున్నవాడు అని, కార్యం సాధించినవాడు అని. పద్మాలు తీసుకొని రావడం దేవపూజకు సిద్ధతను సూచిస్తుంది. తరువాత యథావిధిగా పుష్పబలినీ శాంతికర్మనూ చేసి అతడు తాను నిర్మించిన ఆశ్రమపదాన్ని రామునికి చూపించాడు. గృహప్రవేశానికి ముందు వాస్తుశాంతి అనే గృహ్యవిధి ఇక్కడ వనవాసంలో కూడా అనుసరించబడింది — దేశకాలాల వల్ల ధర్మం విడువబడదని భావం. రాముడు సీతతో కలిసి నిర్మించబడిన ఆ సౌమ్యమైన ఆశ్రమాన్ని చూసి పర్ణశాలలో పరమహర్షాన్ని పొందాడు. ‘హర్షమాహారయత్’ (హర్షాన్ని తెచ్చుకున్నాడు) అనే ప్రయోగం సూచిస్తుంది — హర్షం తనంతట తానే రాలేదు, రాముడే దానిని తెచ్చుకున్నాడు, ఎందుకంటే వనవాసంలో హర్షం ప్రయత్నంతో సాధించవలసినది. తరువాత ఎంతో సంతోషించిన అతడు చేతులతో లక్ష్మణుని కౌగిలించుకొని అత్యంత స్నేహార్ద్రమైన, గాఢమైన మాట అన్నాడు. కౌగిలింతే ఇక్కడ బహుమానం, ఎందుకంటే వనంలో ఇవ్వడానికి వేరే ఏమీ లేదు.

రాముని మాట మూడు అంశాలతో సాగుతుంది — ‘సంతోషించాను; ప్రభూ, నీవు ఈ గొప్ప పని చేశావు. దీనికి బదులుగా నీకు ఇవ్వదగినది ఏదీ లేదు, అందుకే నేను కౌగిలింత మాత్రమే ఇచ్చాను.’ తరువాత పరమమైన మాట — ‘భావజ్ఞుడవూ కృతజ్ఞుడవూ ధర్మజ్ఞుడవూ అయిన నీవంటి పుత్రుని వల్ల ధర్మాత్ముడైన నా తండ్రి మరణించలేదు’; అంటే నీవంటి పుత్రుడు ఉండగా దశరథుడు మరణించాడని చెప్పకూడదు, ఆయన నీలోనే జీవిస్తున్నాడు. మూడు విశేషణాలూ క్రమంగా హృదయానికీ, జ్ఞాపకానికీ, ధర్మానికీ సంబంధించిన జ్ఞానాన్ని సూచిస్తాయి. లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, శోభను పెంచే రాఘవుడు అనేక ఫలాలు గల ఆ ప్రదేశంలో ఇంద్రియనిగ్రహంతో సుఖంగా నివసించాడు. కొంతకాలం ఆ ధర్మాత్ముడు సీతా లక్ష్మణులు సేవిస్తుండగా స్వర్గలోకంలో దేవునిలా నివసించాడు — ‘స్వర్గలోకంలో దేవునిలా’ అనే ఉపమతో వనవాసపు దుఃఖం క్షణకాలం మరుగుపడింది. కానీ ‘కొంతకాలం’ అనే పదమే సూచిస్తుంది — ఈ శాంతి చిరకాలం నిలవదు; తర్వాత పదిహేడవ సర్గలో శూర్పణఖ రాకతో అది భంగమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి