సర్గ
జటాయువు ఆత్మపరిచయం
మార్గంలో గృధ్రదర్శనం, తండ్రి స్నేహితుడినని నివేదన, ప్రజాపతుల వంశ వర్ణన, భూతసృష్టి క్రమం, సీతారక్షణ ప్రతిజ్ఞ
గత సర్గ చివర అగస్త్యుని అనుమతి పొందిన రామలక్ష్మణులు సీతతో కలిసి పంచవటి వైపు బయలుదేరారు. ఈ సర్గలో మార్గమధ్యంలోనే రఘునందనుడు మహాకాయుడూ భీకరపరాక్రముడూ అయిన ఒక గృధ్రాన్ని (గద్దను) ఎదుర్కొన్నాడు. ‘మహాకాయుడు’, ‘భీకరపరాక్రముడు’ అనే విశేషణాలతో కవి ఆ పక్షి బాహ్యాకారాన్నీ బలాన్నీ సూచిస్తున్నాడు; ఇదే తర్వాతి శంకకు కారణం. వనంలో ఉన్న ఆ మహాభాగులిద్దరూ అతనిని చూసి పక్షిరూపం ధరించిన రాక్షసునిగా భావించి, ‘నీవెవరు’ అని అడిగారు — దండకారణ్యంలో అంతా సందేహాస్పదమే అనే పూర్వానుభవమే ఇక్కడ కారణం. ‘భావించారు’ అనే పదంతో వారి ఆంతరిక తర్కమే సూచించబడింది; బయటికి మాత్రం వారు ఆయుధం ఎత్తరు, ప్రశ్న మాత్రమే అడుగుతారు — ఇదే ఆర్యమర్యాద. కానీ ఆ పక్షి మధురమైన, సౌమ్యమైన మాటతో వారిని సంతోషపెడుతున్నట్లుగా అన్నాడు — ‘నాయనా, నన్ను నీ తండ్రికి స్నేహితునిగా తెలుసుకో’ అని. ‘నాయనా’ అనే సంబోధనతోనే సంబంధం స్థాపించబడింది, శంక తొలగిపోయింది. తండ్రి స్నేహితుడని భావించి రాఘవుడు అతనిని పూజించాడు, ప్రశాంతంగా అతని వంశాన్నీ పేరునూ అడిగాడు — ముందు పూజ, తర్వాత ప్రశ్న అనేది రాముని శిష్టాచారం. రాముని మాట విని ఆ పక్షి కేవలం తన వంశాన్ని మాత్రమే చెప్పడు, సర్వభూతాల పుట్టుకను మొదటి నుండి చెప్పాడు — ఒక్క పక్షి పరిచయం సమగ్ర సృష్టికథతోనే పూర్తవుతుందనేది కవి యోజన.
గృధ్రం మహాబాహువైన రాముని సంబోధించి అంటుంది — ‘పూర్వకాలంలో ఏ ప్రజాపతులు ఉండేవారో, వారందరినీ మొదటి నుండి చెబుతున్న నా మాట విను.’ దీనితో చెప్పేవానికీ వినేవానికీ మధ్య వినయపూర్వకమైన సంబంధం స్థాపించబడింది; వృద్ధుడైన పక్షి రాజకుమారుని ‘మహాబాహూ’, ‘రాఘవా’ అని సంబోధిస్తాడు. తరువాత అతడు పేర్లను క్రమంగా లెక్కిస్తాడు — వారిలో మొదటివాడు కర్దముడు, తర్వాత వికృతుడు, శేషుడు, సంశ్రయుడు, వీర్యవంతుడైన బహుపుత్రుడు, స్థాణువు, మరీచి, అత్రి, మహాబలుడైన క్రతువు, పులస్త్యుడు, అంగిరసుడు, ప్రచేతసుడు, పులహుడు, దక్షుడు, వివస్వంతుడు, అరిష్టనేమి; వారందరిలో చివరివాడు మహాతేజస్వియైన కశ్యపుడు. ఈ గణన కేవలం నామావళి కాదు — దాని చివర కశ్యపుని ఉంచడం ద్వారా తర్వాతి సృష్టికథ అంతా ఆయన నుండే ప్రవర్తిస్తుందని సూచించబడింది. వీరిలో కొందరు ప్రసిద్ధ మహర్షులే — మరీచి, అత్రి, పులస్త్యుడు, అంగిరసుడు, పులహుడు, క్రతువు; మిగిలినవారు కేవలం ప్రజాపతులుగా లెక్కించబడ్డారు. రావణుని తాత పులస్త్యుడు కూడా ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాడని గుర్తుంచుకోవాలి, దానితో రాబోయే వైరానికి మూలం కూడా ఇదే కులవృక్షంలో దాగి ఉంది. ప్రజాపతుల సంఖ్య పురాణాలలో వేర్వేరుగా కనిపిస్తుంది, కానీ ఇక్కడ వాల్మీకి తన స్వంత క్రమాన్నే అనుసరిస్తాడు. తరువాత దక్షప్రజాపతికి అరవై మంది యశస్వినులూ మహాకీర్తిమంతులూ అయిన కుమార్తెలు ఉండేవారని విన్నామని చెబుతాడు. వారిలో కశ్యపుడు సన్నని నడుము గల ఎనిమిది మందిని స్వీకరించాడు — అదితి, దితి, దనువు, కాలక; మిగిలిన నలుగురి పేర్లు తర్వాత లెక్కించబడతాయి. ముద్రణలో ఇక్కడ పాదటిప్పణి ఉంది — పురాణాలలో కశ్యపునికి పదమూడు మంది భార్యలని చెప్పబడింది, కానీ ఇక్కడ వర్ణించబడే సంతతి పరంపరలో ఈ ఎనిమిది మందితోనే పని ఉంది కాబట్టి ఎనిమిది అనే సంఖ్య ఇవ్వబడింది.
మిగిలిన పేర్లు కూడా లెక్కించబడతాయి — తామ్ర, క్రోధవశ, మనువు, అనల. ఆ కన్యల పట్ల ప్రసన్నుడైన కశ్యపుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘మీరు నాతో సమానులైన, ముల్లోకాలనూ పోషించే పుత్రులను కంటారు’ అని. ‘ప్రసన్నుడై’ అనే పదంతో వరదానానికి కారణం ప్రసాదమే అని సూచించబడింది; ‘నాతో సమానులైన’ అనే పదంతో తండ్రి తేజస్సు సంతతిలోకి సంక్రమించడం. అదితి, దితి, దనువు, కాలక ఆ మాట మీద మనస్సు పెట్టారు; మిగిలినవారు మాత్రం మనస్సు పెట్టలేదు — ఇచ్ఛా భేదం వల్లనే సంతతి భేదం అనే సూక్ష్మ సిద్ధాంతం. ఎవరి మనస్సు తండ్రి మాట మీద నిలిచిందో, వారి సంతతే ముల్లోకాలనూ పోషించేదైంది; ఎవరు ఉదాసీనంగా ఉన్నారో, వారి సంతతి కూడా అల్పప్రభావం గలది — దీనితో సంకల్పపు సామర్థ్యం చూపబడింది. అదితికి ముప్పై ముగ్గురు దేవతలు జన్మించారు — పన్నెండు మంది ఆదిత్యులు, ఎనిమిది మంది వసువులు, పదకొండు మంది రుద్రులు, ఇద్దరు అశ్వినులు. దితి మాత్రం యశస్వులైన దైత్యులను కన్నది; అడవులతో సముద్రాలతో కూడిన ఈ భూమి పూర్వం వారిదే అని కూడా చెప్పబడింది — దీనితో దేవాసురుల పురాతనమైన అధికార వివాదం సూచించబడింది, అది పురాణాలలో అనేక విధాలుగా విస్తరించబడింది. ‘సవనార్ణవ’ (వనాలతో సముద్రాలతో కూడినది) అనే ఒక్క పదంతో కవి భూమి సమగ్ర రూపాన్నే గ్రహిస్తాడు. దనువు మళ్ళీ అశ్వగ్రీవుడనే పుత్రుని కన్నది — అతడే తర్వాత ప్రసిద్ధుడైన దానవుడు.
కాలక నరకునీ కాలకునీ కన్నది. తామ్ర మాత్రం లోకప్రసిద్ధులైన ఐదుగురు కన్యలను కన్నది — క్రౌంచి, భాసి, శ్యేని, ధృతరాష్ట్రి, శుకి. ఇక్కడ పేర్లే అర్థానుగుణమైనవి — ఐదుగురు కన్యల పేర్లు ఐదు పక్షివర్గాలకే మాతృనామాలు. వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ తమ తమ పక్షివర్గం జన్మించింది — క్రౌంచి గుడ్లగూబలను కన్నది, భాసి భాసపక్షులను, శ్యేని మహాతేజస్సు గల డేగలనూ గద్దలనూ, ధృతరాష్ట్రి హంసలనూ కలహంసలనూ చక్రవాకాలనూ కన్నది. ఇక్కడ వక్తయైన జటాయువు స్వంత వర్గం కూడా లెక్కించబడింది — గద్దలు శ్యేని సంతానమే అని. శుకి నతను కన్నది, నతకు వినత అనే కుమార్తె పుట్టింది — ఆమెయే తర్వాత గరుడ అరుణుల తల్లి. ఇలా గృధ్రం తన మాతృవంశాన్ని కూడా ఇదే క్రమంలో చేర్చుతాడు, దానితో అతని పరిచయం సృష్టికథకు అంగమే అవుతుంది. పక్షుల జన్మను చెప్పడం ద్వారా కవి వనపు కోలాహలాన్నే సజీవం చేస్తాడు; ఇక్కడ ప్రతి పక్షీ ఏదో ఒక తల్లి సంతానమే అని చూస్తే అరణ్యం ఒక కుటుంబంలా కనిపిస్తుంది. అనంతరం క్రోధవశ తనకు పుట్టిన పది మంది కన్యలను కన్నది — మృగి, మృగమంద, హరి, భద్రమద, మాతంగి, శార్దూలి, శ్వేత, సురభి, సర్వలక్షణసంపన్నయైన సురస, కద్రువ. పేర్లే వారి సంతతిని సూచిస్తాయి — మృగి నుండి మృగాలు, శార్దూలి నుండి పులులు, మాతంగి నుండి ఏనుగులు అని. పది పేర్లలో ‘సర్వలక్షణసంపన్న’ అనే ఒకే విశేషణం సురసకు ఇవ్వబడింది, దానితో ఆమె మిగిలినవారి కంటే విశిష్టురాలని సూచించబడింది. ఇలా కవి పశుపక్షి జగత్తుకంతటికీ ఒకే కులవృక్షాన్ని రచిస్తాడు, దానితో వనవాసియైన రాముని ఎదుట ప్రాణికోటి అంతా బంధువుల్లా కనిపిస్తుంది.
గృధ్రం నరశ్రేష్ఠుడైన రామునికి వర్గాల వారీగా సంతతిని లెక్కిస్తాడు — మృగి సంతానం మృగాలన్నీ; మృగమంద సంతానం ఎలుగుబంట్లు, సృమరాలు, చమరీమృగాలు. ‘అపత్యం తు మృగాః సర్వే’ అనే వాక్యంలో ఏకవచనాంతమైన ‘అపత్యం’ (సంతానం) అనే పదం సమష్టివాచకం, కాబట్టి బహువచనాంతమైన ‘మృగాః’ అనే పదంతో జోడించబడింది. భద్రమద ఇరావతి అనే కుమార్తెను కన్నది, ఆమె పుత్రుడు లోకనాథుడైన మహాగజం ఐరావతం. హరి సంతానం హరులు (సింహాలు), తపస్వులైన వానరులు — ఈ పదం కిష్కింధాకాండలోని వానరవంశానికి మూలాన్ని సూచిస్తుంది. శార్దూలి గోలాంగూలాలనూ పులులనూ కన్నది; మాతంగి సంతానం మాతంగాలు (ఏనుగులు); శ్వేత దిగ్గజాన్ని కుమారునిగా కన్నది. ఐరావతానికి ఇచ్చిన ‘లోకనాథుడు’ అనే విశేషణం దిగ్గజత్వాన్ని సూచిస్తుంది, శ్వేత కుమారుడు కూడా దిగ్గజమే — ఇలా దిక్కులను ధరించే గజాల కులం కూడా ఇక్కడ నిర్దేశించబడింది. గోలాంగూలాలు వానరుల్లోనే ఒక భేదం, కాబట్టి వానరులకూ పులులకూ ఒకే తల్లి అనే విచిత్రమైన సృష్టిక్రమం ఇక్కడ సూచించబడింది. తరువాత సురభి ఇద్దరు కుమార్తెలను కన్నది — రోహిణినీ, యశస్వినియైన గంధర్వినీ. రోహిణి గోవులను కన్నది, గంధర్వి గుర్రాలను కుమారులుగా; సురస నాగులను, కద్రువ పన్నగాలను కన్నారు. గోవుల, గుర్రాల, నాగుల, పన్నగాల జన్మ ఒకే శ్లోకంలో కూర్చబడింది, దానితో ఇంటి పశువులూ అడవి సర్పాలూ ఒకే కులంలో పుట్టినవని చూపబడింది. మనువు మహాత్ముడైన కశ్యపునికి మనుష్యులను కన్నది — బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు. వారి ఉత్పత్తిస్థానం శ్రుతివచనంతో చెప్పబడుతుంది — ముఖం నుండి బ్రాహ్మణులు, వక్షస్సు నుండి క్షత్రియులు, తొడల నుండి వైశ్యులు, పాదాల నుండి శూద్రులు అని. ‘ఇతి శ్రుతిః’ (అని శ్రుతి) అనే పదంతో కవి పురుషసూక్తపు ప్రసిద్ధ వచనాన్నే ప్రమాణంగా ఉదహరిస్తాడు, తన మతాన్ని కాదు. అనల పుణ్యఫలాలు గల వృక్షాలన్నిటినీ కన్నది, దానితో సృష్టివర్ణన స్థావరజంగమాలు రెండింటికీ వ్యాపించింది. చివరికి సంబంధాలు మళ్ళీ గుర్తుచేయబడతాయి — వినత శుకికి మనుమరాలు, కద్రువ సురసకు సోదరి అని. ఇలా దేవతలూ దైత్యులూ పక్షులూ పశువులూ మనుష్యులూ వృక్షాలూ ఒకే కశ్యపకులం నుండి వెలువడ్డారని చూపుతూ కవి సర్వభూతాల బంధుత్వాన్ని స్థాపిస్తాడు — ఈ కథే తర్వాత సీతారక్షణ ప్రతిజ్ఞకు నైతిక మూలం.
కద్రువ భూమిని ధరించే వెయ్యి నాగులను కన్నది; వినతకు మాత్రం ఇద్దరు పుత్రులు — గరుడుడూ అరుణుడూ. ‘ఆ అరుణుని నుండి నేను పుట్టాను, సంపాతి నా అన్న; నన్ను శ్యేనీపుత్రుడైన జటాయువుగా తెలుసుకో’ అని అతడు తనను నివేదించుకుంటాడు. దీర్ఘమైన వంశకథ చివరలోనే తన పేరు చెప్పడం వినయానికి లక్షణం. అనంతరం ముప్పై నాలుగో శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో ప్రతిజ్ఞను మోస్తుంది — ‘నీవు కోరితే నేను నీ నివాసంలో సహాయకుడనవుతాను; ఈ దుర్గమమైన అరణ్యం మృగాలూ రాక్షసులూ సంచరించేది; లక్ష్మణునితో కలిసి నీవు బయటికి వెళ్ళినప్పుడు సీతను కూడా నేను రక్షిస్తాను.’ మధ్యలోని అర్ధమే ప్రతిజ్ఞకు హేతువును మోస్తుంది — వనపు భయంకరత్వమే రక్షకుని అవసరాన్ని సాధిస్తుంది. ‘నివాస సహాయకుడు’ అనే పదంతో అతడు కేవలం రక్షకత్వాన్నే కోరడు, సహవాసాన్నే — మైత్రియే అతని ప్రయోజనం. రాముడు జటాయువును పూజించి, ఆనందంతో కౌగిలించుకొని, వినమ్రుడయ్యాడు, ఎందుకంటే జటాయువుతో తండ్రికున్న స్నేహాన్ని తండ్రి నోట అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ విని ఉన్నాడు — జ్ఞాపకమే ఇక్కడ విశ్వాసానికి ఆధారం. చివరికి అతడు సీతను అక్కడ అతనికి అప్పగించి, ఆ అతిబలుడైన పక్షితో కలిసి, లక్ష్మణునితో సహా పంచవటికి వెళ్ళాడు — మిడతలను కాల్చాలనుకునే అగ్నిలా శత్రువులను దహించాలనుకుంటూ. ఈ ఉపమయే రాబోయే ఖరదూషణ వధను సూచిస్తుంది; సర్గ చివర ప్రశాంతమైన వంశకథనం మీద సంగ్రామపు నీడ పరచుకుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥