సర్గ
అగస్త్యుని పంచవటీ నిర్దేశం
అగస్త్యుని ప్రసన్నత, సీత ప్రశంస, స్త్రీస్వభావ వర్ణన, పంచవటికి వెళ్ళమనే ఆదేశం, రాముని ప్రయాణం
గత సర్గలో రాముడు అగస్త్యాశ్రమాన్ని చేరి మహర్షిచే పూజించబడ్డాడు. ఈ సర్గలో ముని తానే తన ప్రసన్నతను ప్రకటిస్తాడు — ‘రామా, నీ మీద ప్రీతి కలిగింది; లక్ష్మణా, నీ పట్ల సంతుష్టుడనయ్యాను; మీరిద్దరూ సీతతో కలిసి నాకు నమస్కరించడానికి వచ్చారు, అదే నా సంతోషానికి కారణం.’ ‘నీకు శుభమగుగాక’ అనే ఆశీర్వచనం రామునికి, ‘సంతుష్టుడనయ్యాను’ అనేది ప్రత్యేకంగా లక్ష్మణునికి — ముని ఇద్దరి పట్లా వేర్వేరుగా ప్రేమను చూపుతాడు; ‘నమస్కరించడానికి’ అనే పదంతో వారి రాకకు ప్రయోజనం వినయమే అని, ఏ యాచనా కాదని సూచించబడింది. తరువాత ఆయన మార్గశ్రమను స్మరిస్తాడు — దారిలో పడిన శ్రమ వల్ల కలిగిన అలసట మిమ్మల్ని బాధిస్తోంది, జనకాత్మజ మైథిలి కూడా స్పష్టంగా ఉత్కంఠపడుతోంది అని. అనంతరం సీత త్యాగాన్ని వర్ణిస్తాడు — సుకుమారియైన ఈమె ఎన్నడూ కష్టాలతో అవమానించబడలేదు, అయినా భర్తృస్నేహంతో ప్రేరేపించబడి అనేక దోషాలు గల వనానికి వచ్చింది. కాబట్టి ఆయన రామునికి ఉపదేశిస్తాడు — ‘ఈమె ఇక్కడ ఆనందంగా ఉండేలా చెయ్యి’ అని; వనంలో నిన్ను అనుసరిస్తూ ఆమె దుష్కరమైన పని చేసింది అని కూడా చెబుతాడు. చివరికి స్త్రీస్వభావపు సామాన్య లక్షణాన్ని చెబుతాడు — సృష్టి ఆరంభం నుండి స్త్రీలు మంచి స్థితిలో ఉన్న భర్తను అనురాగంతో అనుసరిస్తారు, చెడ్డ స్థితిలో ఉన్నవానిని విడిచిపెడతారు అని. ఈ విరోధంతో ముందు సీత విశిష్టతను స్థాపించడానికి భూమిక రచించబడింది.
ఆరవ శ్లోకంలో ముని మూడు ఉపమానాలతో స్త్రీల చాపల్యాన్ని చూపుతాడు — మెరుపుల చంచలత్వాన్నీ, శస్త్రాల తీక్ష్ణత్వాన్నీ, గరుడవాయువుల వేగాన్నీ వారు అనుసరిస్తారు అని. కానీ ఈ నింద సామాన్య విషయమే; సీత స్థితి మాత్రం వేరు. ‘నీ భార్య అయిన ఈమె మాత్రం ఈ దోషాలు లేనిది’ అని చెప్పి ఆమెను శ్లాఘనీయురాలిగా, ఆదర్శంగా పేర్కొనదగినదిగా చెబుతాడు — దేవతలలో అరుంధతి ఎలా ప్రశంసనీయమో, స్త్రీలలో ఈమె అలా. నిందనూ స్తుతినీ పక్కపక్కనే ఉంచి కవి సీత మాహాత్మ్యాన్ని మరింత తీవ్రం చేస్తాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ముని ఆ ప్రదేశమే అలంకరించబడిందని అంటాడు — సౌమిత్రితోనూ వైదేహితోనూ కలిసి రాముడు ఎక్కడ నివసిస్తాడో, ఆ ప్రదేశం వారి సాన్నిధ్యంతోనే భూషితమవుతుందని భావం. ఇక్కడ ‘అరిందమా’ (శత్రుదమనా) అనే సంబోధనలో రాబోయే రాక్షససంఘర్షణ సూచన కూడా దాగి ఉంది.
ముని ఇలా అనగా రాఘవుడు చేతులు జోడించి, ప్రజ్వలించే అగ్నిలాంటి ఆ ఋషికి వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘సోదరునితోనూ భార్యతోనూ కూడిన నా గుణాలకు గురువు సంతుష్టుడవుతున్నాడంటే నేను ధన్యుడను, అనుగృహీతుడను.’ ఇక్కడ రాముడు తనను తాను పొగడుకోడు, గురువు సంతోషాన్నే తన భాగ్యంగా భావిస్తాడు — ఇదే అతని వినయానికి పరాకాష్ఠ. తరువాత అతడు ప్రార్థిస్తాడు — ‘నీరూ అనేక వనాలూ గల ఒక ప్రదేశాన్ని నాకు సూచించండి, అక్కడ ఆశ్రమపదం నిర్మించుకొని నిమగ్నుడనై సుఖంగా నివసిస్తాను.’ ‘నిమగ్నుడనై’ అనే పదంతో రాముడు కేవలం నివాసాన్నే యాచించడం లేదు, తపస్సులో ఆసక్తినీ ధర్మంలో నిలకడనీ కోరుకుంటున్నాడని స్పష్టం. ‘నీరూ అనేక వనాలూ గల’ అనే రెండు విశేషణాలతో తాపస జీవితానికి కావలసిన రెండే అవసరాలు — నీరూ, వంటచెరకూ — సూచించబడ్డాయి. మునిశ్రేష్ఠుడు రాముని మాట విని, ముహూర్తకాలం ధ్యానించి శుభమైన మాట పలికాడు. ఈ క్షణికమైన ధ్యానం ముఖ్యమైనది — నివాసస్థాన నిర్ణయం కేవలం రాముని సుఖం కోసమే కాదు, తర్వాత జరిగే వృత్తాంతమంతటికీ ఆధారమని కవి సూచిస్తున్నాడు.
ధర్మాత్ముడైన అగస్త్యుడు పంచవటిని నిర్దేశిస్తాడు — ‘ఇక్కడి నుండి రెండు యోజనాల దూరంలో అనేక కందమూలాలూ పండ్లూ నీరూ గల, అనేక మృగాలు గల, శోభాయమానమైన, పంచవటి అని ప్రసిద్ధమైన ప్రదేశం ఉంది. అక్కడికి వెళ్ళి సౌమిత్రితో కలిసి ఆశ్రమపదం నిర్మించుకొని, తండ్రి మాటను చెప్పినట్లే పాలిస్తూ ఆనందంగా ఉండు.’ తరువాత ఆయన తన జ్ఞానానికి మూలాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘నీ వృత్తాంతమంతా నాకు తెలుసు, తపఃప్రభావం వల్లనూ దశరథుని మీది స్నేహం వల్లనూ. నీ హృదయంలోని కోరిక కూడా తపస్సుతో నాకు తెలిసింది — నాతో కలిసి తపోవనంలో నివసిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి కూడా నీవు వేరేదో కోరుకుంటున్నావని. అందుకే నేను చెబుతున్నాను — పంచవటికి వెళ్ళు అని.’ ‘నాయనా’ అనే సంబోధనతో ముని రాముని కుమారునిలా చూస్తాడు. ‘రెండు యోజనాల దూరంలో’ అని నిశ్చితమైన పరిమాణం చెబుతూ ఆయన మార్గ సౌకర్యాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — మరీ దూరం వెళ్ళనక్కరలేదు, ఎందుకంటే తపస్వుల సాన్నిధ్యాన్ని విడువకూడదు. ‘ఈ వృత్తాంతం నాకు తెలుసు’ అనే మాటతో ముని త్రికాలజ్ఞత ప్రకటమైంది; కానీ ఆయన దానిని తపోబలం మాత్రమే కాక దశరథుని మీది స్నేహంతో కూడినదిగా చెబుతాడు — జ్ఞానం స్నేహంతో కలిసి ఉండటమే ఈ ముని విశేషత. ‘ఇక్కడ నివసిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి’ అనే అర్ధశ్లోకంతో సూచించబడుతుంది — రాముడు ఇంతకు ముందు అక్కడే ఉండాలనుకున్నాడు, కానీ ముని అతని అంతరంగ భావాన్ని వేరుగా గ్రహిస్తాడు. ఇలా ముని మాట కేవలం ఆజ్ఞ కాదు, అంతఃకరణానికి ఆమోదం. అనంతరం ఆ ప్రదేశపు గుణాలు క్రమంగా లెక్కించబడతాయి — రమ్యమైన వనప్రదేశం, అక్కడ మైథిలి ఆనందిస్తుంది; అది శ్లాఘనీయమైనది, మరీ దూరం కాదు, గోదావరి సమీపంలో ఉంది; సమృద్ధిగా కందమూలఫలాలతో, రకరకాల పక్షిగణాలతో కూడినది; ఏకాంతమైనది, పుణ్యమైనది, రమ్యమైనది. రెండుసార్లు చెప్పిన ‘అక్కడ మైథిలి ఆనందిస్తుంది’ అనే మాట సీత సుఖమే ముని ముఖ్యప్రయోజనమని సూచిస్తుంది. చివరికి ఆయన మరొక ప్రయోజనాన్ని కూడా చూపుతాడు — ‘నీవు సదాచారుడవు, భార్యతో కూడినవాడవు, రక్షించడంలో సమర్థుడవు; ఇక్కడ నివసిస్తూ నీవు తాపసులను కూడా రక్షిస్తావు.’ ఇలా నివాసస్థాన నిర్దేశంలో సుఖమూ ధర్మమూ రెండూ సంగ్రహించబడ్డాయి.
తరువాత ముని నేరుగా మార్గాన్ని చూపుతాడు — ‘ఇదిగో ఈ పెద్ద ఇప్ప చెట్ల వనం కనిపిస్తోంది; దీనికి ఉత్తరంగా, మర్రిచెట్టు దగ్గరకు వెళ్తూ నడవాలి. తరువాత ఎత్తైన నేల ఎక్కితే, పర్వతానికి సమీపంలో నిత్యం పూచిన వనాలు గల పంచవటి అని ప్రసిద్ధమైన ప్రదేశం.’ ‘ఇదిగో కనిపిస్తోంది’ అనే వర్తమానకాల పదంతో ముని వేలితో చూపుతున్నట్లు దిక్కును చూపుతాడు; శ్రోతయైన రాముడు ఆ వనాన్ని అప్పుడే చూస్తున్నాడనే నాటకీయ వర్ణన. అగస్త్యుడు ఇలా చెప్పగా రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి సత్యవాదియైన ఆ ఋషిని సత్కరించి సెలవు కోరాడు. ఆయన అనుమతి పొంది, పాదాలకు నమస్కరించి, వారిద్దరూ సీతతో కలిసి ఆ ఆశ్రమం నుండి పంచవటికి వెళ్ళారు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో చిత్రాన్ని పూర్తిచేస్తుంది — విల్లులు చేపట్టి, అమ్ములపొదులు కట్టుకొని, యుద్ధాలలో బెదరని ఆ రాజకుమారులిద్దరూ మహర్షి ఉపదేశించిన దారిలో ఏకాగ్రచిత్తులై పంచవటికి వెళ్ళారు. ‘సత్యవాది’ అనే విశేషణంతో ముని ఉపదేశపు ప్రామాణ్యం ఉపసంహరించబడింది — ఆయన ఏది చెబుతాడో అది తప్పక నిజమవుతుంది అని. విల్లులు ధరించడంతో, అమ్ములపొదులు కట్టుకోవడంతో రాబోయే సంఘర్షణ సూచన; ‘ఏకాగ్రచిత్తులు’ అనే పదంతో వారి ప్రశాంత నిశ్చయం సూచించబడ్డాయి. ఇలా సర్గ ప్రశాంతమైన ఆశ్రమం నుండి ఒక కొత్త అధ్యాయపు ఆరంభం వైపు నడిపిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥