సర్గ
అగస్త్యుడు రామునికి దివ్యాయుధాలు ఇవ్వడం
లక్ష్మణుని నివేదన, అగస్త్యుని ఆతిథ్యం, వైష్ణవధనుస్సు, అక్షయ తూణీరాలు, ఖడ్గం సమర్పణ
రాముని ఆదేశాన్ని అనుసరించి రాఘవానుజుడైన లక్ష్మణుడు ఆశ్రమపదంలో ప్రవేశించి అగస్త్యుని శిష్యుని సమీపించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘దశరథుడనే రాజు ఉండేవాడు; ఆయన జ్యేష్ఠపుత్రుడూ బలవంతుడూ అయిన రాముడు భార్య సీతతో కలిసి మునిని దర్శించడానికి వచ్చాడు. నేను అతని తమ్ముడను, హితుడను, అనుకూలుడను, భక్తుడను; నా పేరు లక్ష్మణుడు — ఒకవేళ నీ చెవిన పడి ఉంటే. తండ్రి శాసనం వల్ల మేము ఈ అత్యుగ్రమైన వనంలో ప్రవేశించాం; మేమంతా పూజ్యులైన మునిని దర్శించాలనుకుంటున్నాం, ఆ విషయం నివేదించు.’ లక్ష్మణుని ఆ మాట విని ఆ తపోధనుడు ‘అలాగే’ అని చెప్పి నివేదించడానికి అగ్నిశాలలో ప్రవేశించాడు. లోపలికి వెళ్ళి, తపస్సుతో ఎదిరించరానివాడైన ఆ మునిశ్రేష్ఠునికి చేతులు జోడించి రాముని రాకను వెంటనే చెప్పాడు — లక్ష్మణుడు చెప్పినట్లుగానే, అగస్త్యునికి ఇష్టుడైన ఆ శిష్యుడు నివేదించాడు — ‘దశరథుని పుత్రులైన ఈ రాముడూ లక్ష్మణుడూ భార్య సీతతో కలిసి ఆశ్రమపదంలో ప్రవేశించారు. శత్రుదమనులైన వారిద్దరూ సేవ చేయడానికి మిమ్మల్ని దర్శించాలని వచ్చారు.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — లక్ష్మణుడు ముందు తన పరిచయం ఇవ్వడు, తండ్రిదీ అన్నదీ పరిచయం ముందు చేసి తర్వాతే తన పేరు చెబుతాడు; ఇదే కులీనుని మర్యాద. ‘ఒకవేళ నీ చెవిన పడి ఉంటే’ అనే మాటలో లక్ష్మణుని వినయం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — అతడు తనకు ప్రసిద్ధి ఉందని అనుకోడు, సందేహంగానే మాట్లాడతాడు. ‘తండ్రి శాసనం వల్ల’ అనే హేతువుతో వనవాస కారణం ఒకే పదంతో నివేదించబడింది; అందులో కైకేయి పేరు లేదు, భరతుని పేరూ లేదు, ఏ ఆక్షేపణా లేదు — దీనితో రామకథ మర్యాద కాపాడబడింది. శిష్యుని నివేదన కూడా విశిష్టమైనది — అతడు తన బుద్ధితో ఏదీ జోడించడు, ‘లక్ష్మణుడు చెప్పినట్లుగానే’ అని లక్ష్మణుని మాటనే యథాతథంగా మునికి నివేదిస్తాడు; ఇదే శిష్యుని నిష్ఠ. ‘తపస్సుతో ఎదిరించరానివాడు’ అనే విశేషణంతో అగస్త్యుని తపోబలం ముందే సూచించబడింది, దానితో రాబోయే దర్శనపు గౌరవం పెరుగుతుంది. ‘అగ్నిశాలలో ప్రవేశించాడు’ అనే పదంతో ఆశ్రమపు లోపలి స్థానం — ముని నిత్యం ఉండే అగ్నిహోత్రశాల — చూపబడింది. ఇలా ఎనిమిది శ్లోకాలలోనే కవి నివేదనకు రెండు స్థాయిలను చూపుతాడు — లక్ష్మణుని నుండి శిష్యునికి, శిష్యుని నుండి మునికి.
‘దీని తర్వాత ఏమి చేయాలో యథార్థంగా ఆజ్ఞాపించండి’ అని శిష్యుడు నివేదించాడు. అప్పుడు శిష్యుని నుండి విని, లక్ష్మణ సహితుడైన రాముడూ మహాభాగ్యవతి వైదేహీ వచ్చారని తెలుసుకొని ముని ఈ మాట అన్నాడు — ‘అదృష్టవశాత్తు ఈ రోజు చాలా కాలానికి రాముడు నన్ను దర్శించడానికి వచ్చాడు; మనస్సులో నేను కూడా ఇతని రాకను కోరుకున్నాను. వెళ్ళు, భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడిన రాముని సత్కరించి నా దగ్గరకు ప్రవేశపెట్టు; అతనిని ఇంకా ఎందుకు లోపలికి తీసుకురాలేదు?’ ధర్మజ్ఞుడూ మహాత్ముడూ అయిన ముని ఇలా చెప్పగా శిష్యుడు చేతులు జోడించి అభివాదం చేసి ‘అలాగే’ అన్నాడు. అప్పుడు బయటికి వచ్చి తొందరపడుతూ ఆ శిష్యుడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘ఆ రాముడెవరు? మునిని దర్శించడానికి రావాలి, స్వయంగా ప్రవేశించాలి.’ తరువాత శిష్యునితో కలిసి ఆశ్రమపదానికి వెళ్ళి లక్ష్మణుడు అతనికి కాకుత్స్థునీ జనకాత్మజ సీతనూ చూపించాడు. ఆ శిష్యుడు అగస్త్యుని మాటను వినయంగా చెబుతూ, సత్కారానికి అర్హుడైన రాముని చక్కగా సత్కరించి యథాన్యాయంగా లోపలికి తీసుకువెళ్ళాడు. అప్పుడు రాముడు సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి, ప్రశాంతమైన హరిణాలతో నిండిన ఆశ్రమాన్ని చూస్తూ ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ ముని ఉత్సుకత ‘అతనిని ఇంకా ఎందుకు లోపలికి తీసుకురాలేదు’ అనే వాక్యంలో స్పష్టం; శిష్యుని ‘తొందరపడుతూ’ అనే విశేషణంతో అతని త్వర సూచించబడింది. ఇక్కడ అగస్త్యుని వాత్సల్యం ప్రత్యేకంగా చూడదగినది — ఆయన కేవలం ప్రవేశానికి అనుమతి ఇవ్వడం కాదు, ‘అతనిని ఇంకా ఎందుకు తీసుకురాలేదు’ అని కొంచెం కోపంతో అన్నట్లు అడుగుతాడు; దీనితో ఆయన ఉత్సుకత ప్రకటమవుతుంది. ‘మనస్సులో కోరుకున్నాను’ అనే మాటతో ముని చిరకాలంగా రాముని రాక కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడని స్పష్టమవుతుంది. శిష్యుని ‘తొందరపడుతూ’ అనే విశేషణం మాత్రం గురువు ఆజ్ఞను తక్షణమే పాలించడాన్ని సూచిస్తుంది. ‘సత్కారార్హుని చక్కగా సత్కరించి’ అనే ద్విరుక్తితో కవి చెబుతున్నాడు — సత్కారయోగ్యుడైనవాడు సరిగ్గానే సత్కరించబడ్డాడు; కాబట్టి ఇక్కడ ఏ లోటూ లేదు. రాముని ప్రవేశంలో ‘ప్రశాంతమైన హరిణాలతో నిండిన ఆశ్రమాన్ని చూస్తూ’ అనే పదంతో ఆశ్రమపు శాంతి ఒకే చిత్రంతో చూపబడింది — మృగాలు కూడా నిర్భయంగా ఉండేచోట తపఃప్రభావం తనంతట తానే ప్రకటమవుతుంది. ఇలా ఇక్కడ ఆహ్వానమూ ప్రతినివేదనా అనే క్రమం పూర్తవుతుంది.
ప్రవేశించిన రాముడు అక్కడ క్రమంగా అనేక దేవస్థానాలను చూస్తాడు — బ్రహ్మదేవుని స్థానం, అగ్ని స్థానం, విష్ణువు స్థానం, మహేంద్రునిది, వివస్వంతునిది (సూర్యునిది), సోమునిది, భగునిది, కుబేరునిది, ధాతదీ విధాతదీ, వాయువుది, పాశహస్తుడైన మహాత్ముడు వరుణునిది, గాయత్రిది, వసువులది, నాగరాజుది, గరుడునిది, కార్తికేయునిది, ధర్మునిది. ఈ స్థానగణన ఆశ్రమపు వైశ్వదేవత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ఒకే తపోవనంలో దేవతలందరూ ఉపాసించబడుతున్నారు, కాబట్టి ఆ స్థానం సమగ్ర ధర్మానికి కేంద్రం వంటిది. ఇంతలో శిష్యులతో కూడిన ముని కూడా బయటికి వచ్చాడు. మునుల మధ్య ప్రజ్వలించే తేజస్సుతో ముందుగా వస్తున్న ఆయనను చూసి వీరుడైన రాముడు శోభను పెంచే లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, ఈ పూజ్యుడైన అగస్త్య మహర్షి బయటికి వస్తున్నాడు; ఆయన ఔదార్యం వల్లనే ఈయన తపస్సులకు నిధి అని నేను గ్రహిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ రాముడు ఎవరినీ అడగడు; తేజస్సుతోనే మునిని గుర్తుపడతాడు — దీనితో అతని సూక్ష్మదృష్టి మళ్ళీ చూపబడింది. ఈ స్థానాలలో కొందరు దేవతలు వైదికులు (అగ్ని, వివస్వంతుడు, వాయువు, వరుణుడు, వసువులు), కొందరు పౌరాణికులు (విష్ణువు, కుబేరుడు, కార్తికేయుడు, గరుడుడు), ఒక దేవత ఛందోమయి (గాయత్రి) — ఇలా అన్ని పరంపరల సమన్వయం ఒకే ఆశ్రమంలో చూపబడింది. చివర ‘ధర్మస్థానం’ అని చెప్పబడింది, దానితో దేవతలందరికీ మూలం ధర్మమే అని ధ్వనించబడింది. కవి ఇక్కడ వర్ణనను విస్తరించడు; పేర్లు మాత్రమే లెక్కించి విరమిస్తాడు, ఎందుకంటే ఆ గణనే మాహాత్మ్యానికి ప్రమాణం. రాముని దృష్టి కూడా క్రమంగా స్థానం నుండి స్థానానికి వెళ్ళి చివరికి మునిలోనే విశ్రమిస్తుంది; ఇదే కవి దృశ్యరచన.
ఇలా చెప్పి మహాబాహువైన రఘునందనుడు ఎదురుగా వస్తున్న, సూర్యునితో సమానమైన తేజస్సు గల అగస్త్యుని పాదాలు పట్టుకున్నాడు. అభివాదం చేసి ధర్మాత్ముడైన రాముడు వైదేహి సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి చేతులు జోడించి నిలబడ్డాడు. ముని కాకుత్స్థుని స్వీకరించి, ఆసనమూ జలమూ ఇచ్చి అర్చించి, కుశలప్రశ్నలు అడిగి ‘కూర్చోండి’ అన్నాడు. అగ్నిలో హోమం చేసి, అర్ఘ్యమిచ్చి, అతిథులను పూజించి, ఆయన వానప్రస్థ ధర్మం ప్రకారం వారికి భోజనం పెట్టాడు. తరువాత ధర్మజ్ఞుడైన మునిపుంగవుడు మొదట తాను కూర్చొని, కూర్చొని చేతులు జోడించి ఉన్న ధర్మకోవిదుడైన రామునితో అన్నాడు — ‘అగ్నిలో హోమం చేసి, అర్ఘ్యమిచ్చి, అతిథిని పూజించాలి; కాకుత్స్థా, ఏ తపస్వి ఇందుకు భిన్నంగా ఆచరిస్తాడో, అతడు పరలోకంలో అబద్ధపు సాక్షిలా తన మాంసాన్ని తానే తింటాడు. నీవైతే సర్వలోకానికీ రాజువు, ధర్మచారివి, మహారథుడవు, పూజనీయుడవు, మాన్యుడవు, ప్రియాతిథివిగా వచ్చావు.’ ఇలా చెప్పి పండ్లతో, కందమూలాలతో, పూలతో, ఇతర వస్తువులతో రాఘవుని కోరినంతగా పూజించి, అప్పుడు అగస్త్యుడు అతనితో అన్నాడు. ఇక్కడ ఇరవై తొమ్మిదో శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో, ఆరు పాదాలతో కూర్చబడింది; అందులో ముని మొదట ఆతిథ్యవిధిని సామాన్యరూపంలో చెబుతాడు, తర్వాత దాని ఉల్లంఘనలోని దోషాన్ని చెబుతాడు, చివరికి రాముని ప్రశంసిస్తాడు. ఇక్కడ ఆతిథ్యక్రమం సంపూర్ణంగా చూపబడింది — స్వీకారం, ఆసనం, జలం, కుశలప్రశ్న, కూర్చోమనే ఆజ్ఞ, అగ్నిహోత్రం, అర్ఘ్యదానం, అతిథిపూజ, భోజనం. ముని మొదట తాను కూర్చుంటాడు, తర్వాత రాముని కూర్చోబెడతాడు; ఇది కూడా విధిలో భాగమే. ఆయన ఉపదేశంలో ఒక భయంకరమైన వాక్యం ఉంది — అతిథిని పూజించని తపస్వి అబద్ధపు సాక్షిలా పరలోకంలో తన మాంసాన్నే తింటాడు; దీనితో ఆతిథ్యం ఉల్లంఘించరానిదని స్థాపించబడింది. తరువాత ఆయన రాముని ‘సర్వలోకానికీ రాజువు’ అని సంబోధిస్తాడు — రాముడు ఇప్పుడు నారచీరలు ధరించిన వనవాసి అయినా, ముని దృష్టిలో అతడు సర్వలోకానికీ రాజే. దీనితో ముందు ఇవ్వబోయే వైష్ణవధనుస్సు ఔచిత్యం కూడా సిద్ధమవుతుంది. ‘పండ్లతో, కందమూలాలతో, పూలతో, ఇతర వస్తువులతో కోరినంతగా పూజించి’ అనే పదంతో దానపు ఉదారత సూచించబడింది — అతిథి ఎంత కోరితే అంత ఇవ్వబడుతుంది, పరిమితంగా కాదు. ‘చేతులు జోడించినవాడు, ధర్మకోవిదుడు’ అనే రాముని రెండు విశేషణాలతో శిష్యభావం చూపబడింది — ధర్మకోవిదుడైనా గురువు ఎదుట చేతులు జోడించే నిలబడతాడు. ఇలా తొమ్మిది శ్లోకాలలో కవి ఆతిథ్యపు సమగ్ర శాస్త్రాన్ని చూపుతాడు.
తరువాత అగస్త్యుడు అస్త్రాలను సమర్పిస్తాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, బంగారంతో వజ్రాలతో అలంకరించబడిన ఈ దివ్యమైన మహాధనుస్సు వైష్ణవం, విశ్వకర్మ నిర్మించినది. సూర్యునిలా ప్రకాశించే, వ్యర్థం కాని ఈ ఉత్తమ బాణం బ్రహ్మదేవుడు ఇచ్చినది. అక్షయమైన బాణాలు గల ఈ రెండు అమ్ములపొదులూ మహేంద్రుడు నాకు ఇచ్చినవి; అవి మండుతున్న అగ్నుల్లాంటి వాడి బాణాలతో నిండి ఉన్నాయి. ఇది వెండి ఒర గల, బంగారంతో అలంకరించబడిన ఖడ్గం. రామా, పూర్వం విష్ణువు ఈ ధనుస్సుతో యుద్ధంలో మహాసురులను సంహరించి దేవతల ప్రకాశించే సంపదను తిరిగి తెచ్చాడు. మానదా, ఆ ధనుస్సునూ, ఆ రెండు అమ్ములపొదులనూ, బాణాన్నీ, ఖడ్గాన్నీ — వజ్రధారి వజ్రాన్ని స్వీకరించినట్లు — విజయం కోసం స్వీకరించు.’ ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వియైన భగవాన్ అగస్త్యుడు ఆ సమస్త శ్రేష్ఠాయుధాలనూ రామునికి ఇచ్చి మళ్ళీ అన్నాడు. ఇక్కడ కథకు ఒక పెద్ద సంధి — ఇప్పటివరకు రాముడు కేవలం తాపసుల అతిథి; ఇప్పుడు అతడు విష్ణువు ధనుస్సుతోనే సన్నద్ధుడైన రక్షకుడయ్యాడు. ఆయుధాల పరంపర కూడా సూచించబడింది — విశ్వకర్మ, విష్ణువు, బ్రహ్మ, మహేంద్రుడు, అగస్త్యుడు, రాముడు; కాబట్టి ఈ దానం కేవలం శస్త్రదానం కాదు, బాధ్యతను అప్పగించడం కూడా. సర్గ మాత్రం ‘మళ్ళీ అన్నాడు’ అనే అర్ధోక్తితోనే ముగుస్తుంది, దానితో తర్వాతి సర్గ పట్ల ఉత్సుకత పుడుతుంది. ‘బంగారంతో వజ్రాలతో అలంకరించబడిన’ అనే ధనుర్వర్ణనలో బంగారమూ వజ్రాలూ; ‘మండుతున్న అగ్నుల్లాంటి వాడి బాణాలతో నిండినవి’ అనే అమ్ములపొదుల వర్ణనలో అగ్ని ఉపమ — ఇలా దానవస్తువులు కూడా తేజోమయమైనవే. ‘అక్షయమైన బాణాలు గలవి’ అనే విశేషణంతో వాటి అక్షయత్వం సూచించబడింది, దానితో రాబోయే ఖరదూషణ యుద్ధంలో బాణాలు తరగవని పూర్వసూచన. ‘మానదా’ (ఇతరులను గౌరవించేవాడా) అనే సంబోధన కూడా సార్థకం — ఇతరులను గౌరవించేవానికే ఈ ఆయుధాలు తగినవి. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥