సర్గ
పంచాప్సర తీర్థం, అగస్త్యాశ్రమ గమనం
మాండకర్ణి కథ, ఆశ్రమమండలంలో పదేళ్ళ నివాసం, సుతీక్ష్ణుని మార్గనిర్దేశం, వాతాపి ఇల్వలుల వధ ఆఖ్యానం, అగస్త్యాశ్రమ ప్రాప్తి
ఈ సర్గలో సుతీక్ష్ణాశ్రమం నుండి బయలుదేరిన ముగ్గురూ ప్రయాణం చేస్తారు. ముందు రాముడు నడిచాడు, మధ్యలో సుందరి సీత, వెనుక ధనుస్సు చేతబట్టిన లక్ష్మణుడు అనుసరించాడు — అరణ్యకాండమంతటా ఇదే క్రమవ్యవస్థ కాపాడబడుతుంది, ఎందుకంటే మధ్యలోనే సీత సురక్షితంగా ఉంటుంది. వారిద్దరూ రకరకాల పర్వత చరియలనూ వనాలనూ చూస్తూ, రమ్యమైన నదులను దాటుతూ సీతతో కలిసి నడిచారు. మార్గంలో నదీతీరపు ఇసుకతిన్నెల మీద తిరిగే సారసాలూ చక్రవాకాలూ, జలపక్షులతో కూడిన పద్మాల సరస్సులూ, మందలుగా తిరిగే చుక్కల జింకలూ, మదించిన కొమ్ముల జంతువులూ, అడవిదున్నలూ, అడవిపందులూ, చెట్లకు శత్రువులైన ఏనుగులూ కనిపించాయి. ఇలా దూరమార్గం నడిచి, సూర్యుడు వాలుతుండగా, వారంతా కలిసి ఒక యోజనం పొడవైన రమ్యమైన సరస్సును చూశారు. అది పద్మాలతో, కమలాలతో నిండి, ఏనుగుల గుంపులతో అలంకరించబడి, సారసాలతో, హంసలతో, కాదంబాలతో, జలచరాలతో కిక్కిరిసి ఉంది. నిర్మలమైన నీరు గల ఆ రమ్యమైన సరస్సులో పాటల, వాద్యాల ధ్వని వినిపిస్తోంది, కానీ ఎవరూ కనిపించడం లేదు. ఈ ఆశ్చర్యమే రాబోయే కథకు ద్వారం. ఇక్కడ క్రమవ్యవస్థ తాత్పర్యం ఆలోచించదగినది — ముందు నడిచేవాడు మార్గాన్ని శోధిస్తాడు, వెనుక నడిచేవాడు వెనుకవైపు రక్షణ చేస్తాడు; మధ్యలో ఉన్న సీత ఇద్దరిచేతా రక్షించబడుతుంది. వనవర్ణనలో కవి మొదట జలాశయాలను, తర్వాత పక్షులను, తర్వాత చతుష్పాదాలను లెక్కిస్తాడు; ఇలా దృశ్యం క్రమంగా విస్తరిస్తుంది. ‘సూర్యుడు వాలుతుండగా’ అనే పదంతో రోజు ముగింపు సూచించబడింది, దానితో సరస్సును దర్శించడానికి ప్రశాంతమైన సమయం కల్పించబడింది. ‘కానీ ఎవరూ కనిపించడం లేదు’ అనే అర్ధశ్లోకంతో కవి శ్రోత మనస్సులో ప్రశ్నను పుట్టిస్తాడు, దాని జవాబు తర్వాతి భాగంలో ఇవ్వబడుతుంది. ఇదే వాల్మీకి కథనరీతి — ముందు ఆశ్చర్యాన్ని చూపి, తర్వాత దాని కారణాన్ని చెబుతాడు. సరస్సు విస్తారం ‘యోజనం పొడవు’ అని చెప్పబడింది; అంత పెద్ద జలాశయంలో ఏనుగుల గుంపులు ఆడుకుంటాయి, హంసలూ కాదంబాలూ సారసాలూ కూస్తాయి — ఇదే వనసమృద్ధికి చిహ్నం. పద్మాలతో, కమలాలతో దట్టంగా నిండిన ఆ సరస్సు దూరం నుండే మనస్సును ఆకర్షిస్తుంది.
తరువాత కుతూహలంతో రాముడూ మహారథుడైన లక్ష్మణుడూ ధర్మభృత్తు అనే మునిని అడగడానికి ఉపక్రమించారు — ‘మహామునీ, ఈ అత్యద్భుతాన్ని విని మా అందరికీ గొప్ప కుతూహలం కలిగింది; ఇది ఏమిటో చక్కగా చెప్పండి.’ రాఘవుడు ఇలా అడగగా ధర్మాత్ముడైన ముని అప్పుడు సరస్సు ప్రభావాన్ని వెంటనే చెప్పడం ప్రారంభించాడు. ‘రామా, ఇది పంచాప్సరమనే, అన్ని కాలాలలోనూ నీరుండే సరస్సు; దీనిని మాండకర్ణి అనే ముని తపస్సుతో నిర్మించాడు. ఆ మహాముని జలాశయంలో వాయువునే భక్షిస్తూ పదివేల సంవత్సరాలు తీవ్రమైన తపస్సు చేశాడు. అప్పుడు అగ్ని మొదలైన దేవతలందరూ కలవరపడి, ఒకచోట కలిసి — మనలో ఎవరో ఒకరి స్థానాన్ని ఈ ముని కోరుకుంటున్నాడు అని చెప్పుకున్నారు; ఇలా ఆ దేవతలు అక్కడ ఆందోళనతో ఉన్నారు. అప్పుడు దేవతలందరూ తపోవిఘ్నం కలిగించడానికి నియమించి, మెరుపులా చంచలమైన కాంతి గల ఐదుగురు ప్రధాన అప్సరసలను పంపారు. ఇహపరాలు రెండూ తెలిసినవాడైనా ఆ మునిని ఆ అప్సరసలు దేవకార్యసిద్ధి కోసం మదనునికి వశుణ్ణి చేశారు. ఆ ఐదుగురు అప్సరసలూ ముని భార్యలయ్యారు; వారి కోసం సరస్సులో కనిపించని ఒక గృహం నిర్మించబడింది. అక్కడే సుఖంగా నివసిస్తూ వారు తపోయోగం వల్ల మళ్ళీ యౌవనాన్ని పొందిన మునిని రమింపజేస్తున్నారు. క్రీడిస్తున్న వారి ఈ వాద్యధ్వనీ, ఆభరణాల సవ్వడితో కలిసిన మనోహరమైన పాటల శబ్దమూ వినిపిస్తున్నాయి.’ ఆత్మనిష్ఠుడైన ఆ ముని చెప్పిన ఈ మాటను మహాయశస్వియైన రాఘవుడు సోదరునితో కలిసి ‘ఆశ్చర్యం’ అంటూ స్వీకరించాడు. ఈ కథలో అనేక అంశాలు ఆలోచించదగినవి. మొదటిది — దేవతల భయమే అప్సరసలను పంపడానికి కారణం, ముని అపరాధం ఏదీ కాదు; కాబట్టి విఘ్నపు దోషం దేవతలదే. రెండవది — ‘దృష్టపరావరుడు’ (ఇహపరాలు రెండూ చూసినవాడు) అనే విశేషణంతో కవి ఆ మునికి లౌకికమూ పారలౌకికమూ తెలుసని సూచిస్తున్నాడు, అయినా అతడు కామవశుడయ్యాడు; దీనితో కామబలం ధ్వనిస్తుంది. మూడవది — సరస్సు పేరు ‘పంచాప్సరం’ ఆ ఐదుగురికే స్మారకం; స్థలనామాలలో చరిత్ర దాగి ఉంటుందని ఈ కథ చూపుతుంది. నాలుగవది — ముని తపోయోగంతో మళ్ళీ యౌవనాన్ని పొందాడని చెప్పబడింది; కాబట్టి తపస్సు నిష్ఫలం కాదు, కానీ దాని ఫలం భోగంలో వినియోగించబడింది. ధర్మభృత్తు అనే ముని పేరు కూడా సార్థకం — ధర్మాన్ని ధరించేవాడే ఇతరుల స్ఖలనాన్ని నిర్వికారంగా చెప్పగల సమర్థుడు. రాముడు కూడా ‘ఆశ్చర్యం’ అనే ఒక్క పదంతోనే బదులిస్తాడు, నింద చేయడు — ఇదే అతని మర్యాద. కథ చివర ముని ఏ ఉపదేశమూ ఇవ్వడు; కేవలం వస్తుస్థితిని వర్ణించి విరమిస్తాడు. కాబట్టి శ్రోత తానే నిర్ణయించుకోవాలని కవి అభిప్రాయం. ‘తపోయోగంతో యౌవనాన్ని పొందినవాడు’ అనే వాక్యంలో విరోధం రమణీయమైనది — తపస్సుతో పొందిన యౌవనం తపస్సునే భంగపరిచేదైంది. ‘కనిపించని గృహం’ అనే జలాంతర్గత భవన కల్పన పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైనది; ఇక్కడ మాత్రం అది పాటల, వాద్యాల ధ్వనికి కారణం చూపడానికే ప్రయోగించబడింది. ఇలా ఒకే ఆఖ్యానంతో కవి మూడు పనులు సాధిస్తాడు — ఆశ్చర్యాన్ని తీర్చడం, స్థలనామాన్ని వివరించడం, తపోభంగానికి ఉదాహరణ ఇవ్వడం. చివరిగా గుర్తుంచుకోవలసినది — రాముడూ లక్ష్మణుడూ ఒకేసారి ప్రశ్న అడిగారు, జవాబు మాత్రం ముని ఒక్కడే ఇచ్చాడు; ఇలా కథకు శ్రోతలు ముగ్గురు, వక్త ఒక్కడు అనే నాటకీయ రచన ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
ఇలా మాట్లాడుతూ అతడు దర్భలూ నారచీరలూ పరచిన, బ్రహ్మతేజస్సుతో నిండిన ఆశ్రమమండలాన్ని చూశాడు. వైదేహితోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ప్రవేశించి, కాకుత్స్థుడు ఆ శోభాయమానమైన ఆశ్రమమండలంలో మహర్షులచే పూజించబడుతూ సుఖంగా నివసించి, తర్వాత ఆ తపస్వుల ఆశ్రమాలకు వంతుల వారీగా వెళ్ళాడు — మహాస్త్రవేత్తయైన అతడు ఇంతకు ముందు ఎవరి దగ్గర నివసించాడో వారి దగ్గరకే మళ్ళీ వెళ్ళాడు. కవి అతని నివాసకాలాన్ని లెక్కిస్తాడు — ఎక్కడో పది నెలలు, ఎక్కడో ఒక సంవత్సరం, ఎక్కడో నాలుగు నెలలు, ఎక్కడో ఐదు లేదా ఆరు, మరోచోట అంతకంటే ఎక్కువ నెలలు, ఎక్కడో ఒకటిన్నర నెలలకు పైగా, ఎక్కడో మూడు నెలలు, ఎక్కడో ఎనిమిది నెలలు — ఇలా సుఖంగా నివసించాడు. మునుల ఆశ్రమాలలో నివసిస్తూ, అనుకూలంగా ఆనందిస్తున్న అతనికి ఇలా పది సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఈ లెక్క ఒకే వాస్తవాన్ని సూచిస్తుంది — వనవాసపు పదమూడేళ్ళలో చాలా భాగం ప్రశాంతంగా, ఆశ్రమాలలో అధ్యయనంతోనూ సేవతోనూ గడిచింది. తరువాత ధర్మజ్ఞుడైన రాఘవుడు సీతతో కలిసి అన్నిచోట్లా తిరిగి మళ్ళీ సుతీక్ష్ణుని ఆశ్రమపదానికే వచ్చాడు. ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చి మునులచే పూజించబడిన శత్రుదమనుడైన రాముడు అక్కడ కూడా కొంతకాలం నివసించాడు. ఇక్కడ కవి కాలగణనను ఒక ప్రత్యేకమైన రీతిలో చేస్తాడు — ‘పదేళ్ళు నివసించాడు’ అని సంక్షేపంగా చెప్పడు, ప్రతి ఆశ్రమంలోని నివాసకాలాన్ని వేర్వేరుగా లెక్కిస్తాడు. దీనితో రెండు విషయాలు సిద్ధిస్తాయి — ఒకటి, రాముని వనవాసం నిరంతరం క్లేశమయం కాదు; రెండు, తపస్వులతో అతని సంబంధం దృఢమైంది. ‘ఇంతకు ముందు ఎవరి దగ్గర నివసించాడో’ అనే పదంతో ఈ ఆశ్రమాలు ఇంతకు ముందే చెప్పబడ్డాయని స్పష్టమవుతుంది, కాబట్టి కథ వృత్తాకారంగా మళ్ళీ అదే ప్రదేశానికి తెస్తుంది. ‘మహాస్త్రవేత్త’ అనే విశేషణం మాత్రం గుర్తుచేస్తుంది — మహాస్త్రాలు తెలిసినవాడే ఇప్పుడు ప్రశాంతమైన ఆశ్రమాలలో నివసిస్తున్నాడు; శక్తి శాంతితో కలిసి ఉంటుందని కవి అభిప్రాయం. ‘వంతుల వారీగా’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాముడు ఒక్కచోటే ఉండలేదు, క్రమంగా అన్ని ఆశ్రమాలకూ వెళ్ళాడు; దీనితో అతని రక్షణప్రతిజ్ఞ కార్యరూపం దాల్చిందని సూచించబడుతుంది. ‘మునులచే పూజించబడినవాడు’ అనేది తిరిగి వచ్చినప్పుడు అతనికి లభించిన స్వాగతం — పదేళ్ళ తర్వాత కూడా తాపసుల స్నేహం తగ్గలేదు. ‘అనుకూలంగా ఆనందిస్తున్న’ అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు — ఏ విఘ్నమూ లేదు, ఎవరి విరోధమూ లేదు; పది సంవత్సరాలు సౌహార్దంతోనే గడిచాయి.
ఒకసారి ఆశ్రమంలో ఉన్న కాకుత్స్థుడు వినయంగా ఆ మహామునిని సేవిస్తూ సుతీక్ష్ణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, ఈ అరణ్యంలో మునిశ్రేష్ఠుడైన అగస్త్యుడు నివసిస్తున్నాడని కథలు చెప్పుకునే జనుల నోట నేను నిత్యం విన్నాను; కానీ ఈ వనపు విశాలత్వం వల్ల ఆ ప్రదేశం నాకు తెలియదు. ధీమంతుడైన ఆ మహర్షి రమ్యమైన ఆశ్రమపదం ఎక్కడ ఉంది? పూజ్యులైన ఆయన అనుగ్రహం కోసం నేను తమ్మునితోనూ సీతతోనూ కలిసి అగస్త్యుని దగ్గరకు వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను, ఆ మునికి నమస్కరించాలనుకుంటున్నాను. ఆ మునిశ్రేష్ఠుని నేను స్వయంగా సేవించాలనే ఈ గొప్ప కోరిక నా హృదయంలో తిరుగుతోంది.’ ధర్మాత్ముడైన రాముని ఈ మాట విని సంతోషించిన సుతీక్ష్ణుడు దశరథాత్మజునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాఘవా, లక్ష్మణునితో కూడిన నీకు నేను కూడా ఇదే చెప్పాలనుకున్నాను — సీతతో కలిసి అగస్త్యుని దగ్గరకు వెళ్ళు అని. అదృష్టవశాత్తు ఇప్పుడు ఈ విషయం నీవే స్వయంగా నాతో అంటున్నావు. మహాముని అగస్త్యుడు ఎక్కడ నివసిస్తున్నాడో ఇదిగో నీకు చెబుతున్నాను. నాయనా, ఈ ఆశ్రమం నుండి నాలుగు యోజనాలు దక్షిణంగా వెళ్ళు; అక్కడ అగస్త్యుని సోదరుని గొప్ప, శోభాయమానమైన ఆశ్రమం ఉంది.’ ఈ ముప్పై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో, ఆరు పాదాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ రాముని వినయం ప్రత్యేకంగా చూడదగినది — అతడు ఆజ్ఞాపించడు, తానే మార్గాన్ని వెతకడమూ చేయడు; గురువును సేవిస్తూ అడుగుతాడు. ‘కథలు చెప్పేవారి నోట విన్నాను’ అనే పదంతో అతడు తన జ్ఞానానికి ఉన్న పరిమితిని కూడా అంగీకరిస్తాడు. సుతీక్ష్ణుని జవాబులో ‘నేను కూడా నీకు ఇదే చెప్పాలనుకున్నాను’ అనే మాటతో గురుశిష్యుల ఏకచిత్తత ప్రకటమైంది; ‘అదృష్టవశాత్తు’ అనే మాటతో ఆయన ఆనందం సూచించబడింది. ముని మార్గాన్ని అస్పష్టంగా చెప్పడు — నాలుగు యోజనాలు దక్షిణంగా, తర్వాత ఒక రాత్రి బస, తర్వాత మళ్ళీ ఒక యోజనం అని సునిశ్చితమైన నిర్దేశమే ఇచ్చాడు. ‘పూజ్యుని చూడటానికి’ అని కాక ‘నమస్కరించడానికి’ అనేది రాముని మాట — దర్శనం ప్రధానం కాదు, ప్రణామమే ప్రధానం అని అతని భావం. ‘నేను స్వయంగా సేవించాలని’ అనేది అత్యంత వినమ్రమైన మాట — రాజకుమారుడైనా అతడు స్వయంగా సేవ చేయాలనుకుంటున్నాడు. దీనితో ముందు అగస్త్యుడు చేయబోయే సత్కారానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. ‘ఈ వనపు విశాలత్వం వల్ల’ అనే హేతువుతో రాముడు తన అజ్ఞానాన్ని దండకారణ్య విస్తారం మీదనే మోపుతాడు, తన అజాగ్రత్త మీద కాదు; ఇది కూడా అతని వాక్చాతుర్యమే.
సుతీక్ష్ణుడు ఆ ఆశ్రమాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘ఆ వనప్రదేశం ఎక్కువగా మైదానంగా ఉంటుంది, పిప్పలి వనంతో శోభిస్తుంది, అనేక పూలూ పండ్లూ గలది, రమ్యమైనది, రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతుంది. అక్కడ నిర్మలమైన నీరు గల రకరకాల పద్మసరస్సులు ఉన్నాయి, హంసలతో కారండవాలతో నిండి చక్రవాకాలతో శోభిస్తున్నాయి. రామా, అక్కడ ఒక రాత్రి గడిపి తెల్లవారుజామున బయలుదేరు; వనఖండపు పక్కనుండి దక్షిణ దిక్కును పట్టుకొని ఒక యోజనం దూరం వెళ్ళి, అనేక వృక్షాలతో శోభిల్లే రమణీయమైన వనప్రదేశంలో ఉన్న అగస్త్యాశ్రమపదాన్ని చేరుకుంటావు. అక్కడ వైదేహీ లక్ష్మణుడూ నీతో కలిసి ఆనందిస్తారు; ఆ వనప్రదేశం రమ్యమైనది, అనేక వృక్షాలతో కూడినది. మహామతీ, మహాముని అగస్త్యుని చూడాలని నిశ్చయించుకుంటే, ఈ రోజే బయలుదేరాలని మనస్సు పెట్టుకో.’ ముని మాట విని రాముడు సోదరునితో కలిసి ఆయనకు నమస్కరించి, అనుచరులతోనూ సీతతోనూ కలిసి అగస్త్యుని ఉద్దేశించి బయలుదేరాడు. ఇలా సుతీక్ష్ణాశ్రమ నివాసం ముగుస్తుంది, ఒక కొత్త అధ్యాయం మొదలవుతుంది. వర్ణనలో ‘పిప్పలి వనంతో శోభిస్తుంది’ అనే విశేషణం ప్రత్యేకమైనది — దక్షిణాపథపు వృక్షసంపదే ఇక్కడ సూచించబడింది, దానితో స్థల వాస్తవికత పెరుగుతుంది. ‘నిర్మలమైన నీరు గల జలాశయాలు’ అనే పదంతో నీటి స్వచ్ఛతా, ‘హంసలతో కారండవాలతో నిండినవి’ అనే పదంతో దాని జీవనపూర్ణతా చెప్పబడ్డాయి. సుతీక్ష్ణుడు కేవలం మార్గాన్ని చెప్పడు, చేరవలసిన చోటి సౌందర్యాన్ని కూడా వర్ణిస్తాడు, దానితో వెళ్ళడానికి ఆసక్తి పుడుతుంది. ‘అక్కడ వైదేహి ఆనందిస్తుంది’ అనే మాటలో ఆయన సౌజన్యం కనిపిస్తుంది — ఆయన సీత సుఖాన్ని కూడా స్మరిస్తాడు. ‘రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగే’ అనే పదంలో పక్షుల కలరవమే వనానికి ప్రాణమని సూచించబడింది. వర్ణన చివర ‘ఆ వనప్రదేశం రమ్యమైనది, అనేక వృక్షాలతో కూడినది’ అనే పునరుక్తి కూడా ప్రయోజనంతో కూడినదే — ముని ఆ స్థానపు రమణీయతను రెండుసార్లు చెప్పి రాముని మనస్సులో నిశ్చయాన్ని పుట్టిస్తాడు. ‘రామా, తెల్లవారుజామున బయలుదేరు’ అనే ఆదేశంలో విశ్రాంతి విధి కూడా ఉంది — రాత్రి ప్రయాణం కాదు, ఉదయమే బయలుదేరాలనే వనవాసుల నియమం సూచించబడింది.
దారి వెంబడి ఉన్న చిత్రమైన వనాలనూ, మేఘాల్లాంటి పర్వతాలనూ, సరస్సులనూ నదులనూ చూస్తూ అతడు ముందుకు సాగుతాడు. సుతీక్ష్ణుడు ఉపదేశించిన ఆ దారిలో సుఖంగా నడిచి, ఎంతో సంతోషించిన రాముడు లక్ష్మణునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘పుణ్యకర్ముడూ మహాత్ముడూ అయిన అగస్త్యముని సోదరుని ఆశ్రమపదం నిశ్చయంగా ఇదే కనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే ఈ వనపు దారిలో మనకు చెప్పబడిన వేలాది వృక్షాలు పండ్ల బరువుతో, పూల బరువుతో వంగి ఉన్నాయి. ఈ వనం నుండి వచ్చిన, గాలికి ఎగసిన, పండిన పిప్పళ్ళ ఈ గంధం హఠాత్తుగా ఘాటుగా మారుతోంది. అక్కడక్కడా కూర్చిన కట్టెల గుట్టలు కనిపిస్తున్నాయి, వైడూర్యపు కాంతి గల కోసిన దర్భలూ కనిపిస్తున్నాయి. వనమధ్యంలో ఉన్న, నల్లని మేఘశిఖరంలాంటి ఈ ఆశ్రమాగ్ని పొగకొన కనిపిస్తోంది. ఏకాంతమైన తీర్థాలలో స్నానం చేసిన ద్విజులు తామే సేకరించిన పూలతో పుష్పోపహారం చేస్తున్నారు. సౌమ్యా, సుతీక్ష్ణుని మాట నేను విన్నట్లుగా, దాని ప్రకారం ఇది నిశ్చయంగా అగస్త్యుని సోదరుని ఆశ్రమమే అయి ఉంటుంది.’ ఇలా రాముడు చిహ్నాలతోనే స్థానాన్ని నిశ్చయిస్తాడు — ఇదే ఈ సర్గ ప్రత్యేక శైలి. ఈ భాగంలో కవి రాముని ప్రకృతిని చదివేవానిగా చూపుతాడు — అతడు వృక్షాల బరువును, గంధపు దిశను, కట్టెల గుట్టలను, కోసిన దర్భలను, పొగకొనను చూసి మానవనివాసాన్ని ఊహిస్తాడు. ఈ అనుమాన పరంపర శాస్త్రీయమైనది — కార్యం నుండి కారణం, చిహ్నం నుండి చిహ్నం గలది. ‘దారిలో చెప్పబడిన వేలాది’ అనే పదంతో ఈ వృక్షాలు సుతీక్ష్ణుడు ముందే వర్ణించినవని సూచించబడింది, కాబట్టి రాముడు విన్నదానిని ప్రత్యక్షంతో సరిపోలుస్తాడు. ‘కటుకోదయం’ (ఘాటుగా మారే) అనే పిప్పలి గంధపు విశేషణం కూడా సూక్ష్మమైనది — గంధం మొదట మధురంగా, చివరికి తీక్ష్ణంగా ఉంటుంది. ‘ఏకాంత తీర్థాలలో స్నానం చేసిన ద్విజులు’ అనే దృశ్యంతో ఆశ్రమపు ధార్మిక జీవితం ఒకే చిత్రంతో చూపబడింది. ‘ఎంతో సంతోషించిన’ అనే విశేషణంతో రాముని ఆంతరిక హర్షం సూచించబడింది — దీర్ఘమార్గం చివర గమ్యస్థానపు చిహ్నాలు చూసి అతడు ప్రసన్నుడయ్యాడు. ‘సౌమ్యా’ అనే సంబోధనతో సోదరుని పట్ల అతని వాత్సల్యం. ఈ తొమ్మిది శ్లోకాలలో ఒక్క యుద్ధపదం కూడా లేదు; అంతటా ప్రశాంతమైన ప్రకృతిచిత్రమే ఉంది. ‘వైడూర్యపు కాంతి గల కోసిన దర్భలు కనిపిస్తున్నాయి’ అనే చిత్రంలో యజ్ఞసామగ్రి సేకరణ సూచించబడింది; కోసిన దర్భల పచ్చని కాంతి వైడూర్యమణిలా ఉందనే ఉపమ కూడా సుందరమైనది.
తరువాత రాముడు ఆ ఆశ్రమ మాహాత్మ్యాన్ని చెబుతాడు — ‘పుణ్యకర్ముడైన ఎవరి సోదరుడు లోకహితం కోరి బలవంతంగా మృత్యువును నిగ్రహించి ఈ దిక్కును శరణ్యంగా చేశాడో — ఇక్కడ ఒకప్పుడు క్రూరులైన వాతాపి, ఇల్వలుడు అనే బ్రాహ్మణఘాతకులైన ఇద్దరు మహాసుర సోదరులు కలిసి ఉండేవారట. నిర్దయుడైన ఇల్వలుడు బ్రాహ్మణ రూపం ధరించి, సంస్కృతం మాట్లాడుతూ, శ్రాద్ధం పేరు చెప్పి విప్రులను ఆహ్వానించేవాడు. తరువాత మేషరూపంలో ఉన్న సోదరుని వండి, శ్రాద్ధంలో విధించిన కర్మపద్ధతిలో ఆ ద్విజులకు భోజనం పెట్టేవాడు. ఆ విప్రులు భోజనం చేసిన తర్వాత ఇల్వలుడు పెద్ద గొంతుతో — వాతాపీ, బయటికి రా — అని అనేవాడు. అప్పుడు సోదరుని మాట విని వాతాపి మేకలా అరుస్తూ బ్రాహ్మణుల శరీరాలను చీల్చి చీల్చి బయటికి వచ్చేవాడు. ఇలా కామరూపులూ మాంసభక్షకులూ అయిన వారు నిత్యం కలిసి వేలాది బ్రాహ్మణులను నాశనం చేశారు. తరువాత దేవతలు ప్రార్థించగా మహర్షి అగస్త్యుడు శ్రాద్ధంలో ఆ మహాసురుని తెలిసి కూడా భక్షించాడు. అప్పుడు ‘సంపన్నం’ (కర్మ పూర్తయింది) అని చెప్పి, చేతులు కడుక్కోవడానికి నీరిచ్చి, ఇల్వలుడు సోదరుని — బయటికి రా — అని పిలిచాడు. అప్పుడు అలా పలుకుతున్న విప్రఘాతకుడైన ఆ సోదరుని చూసి నవ్వుతూ ధీమంతుడూ మునిశ్రేష్ఠుడూ అయిన అగస్త్యుడు అన్నాడు — నేను జీర్ణం చేసుకున్న రాక్షసునికి బయటికి వచ్చే శక్తి ఎక్కడిది? యమసదనానికి వెళ్ళిన, మేషరూపంలోని నీ సోదరునికి గతి ఏముంది? అప్పుడు సోదరుని మరణాన్ని సూచించే ఆయన మాట విని ఆ నిశాచరుడు కోపంతో మునిని ఎదిరించడం మొదలుపెట్టాడు. అతడు ద్విజేంద్రుని మీదికి పరుగెత్తాడు, కానీ ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల ముని అగ్నిలాంటి చూపుతో దహించబడి మరణించాడు. విప్రుల మీది దయతో ఈ దుష్కరమైన పని ఎవరు చేశారో, ఆయన సోదరుని ఆశ్రమమే సరస్సులతో, వనాలతో శోభిస్తున్న ఈ ఆశ్రమం.’ ఈ ఆఖ్యానం రెండు స్థాయిలలో పనిచేస్తుంది. ఒక స్థాయిలో అది అగస్త్యుని మాహాత్మ్యాన్ని స్థాపిస్తుంది — జఠరాగ్నితోనే అసురుని జీర్ణం చేయగలవాడు తపస్సుతో అజేయుడు. మరొక స్థాయిలో అది రాముని రాబోయే కర్మకు పూర్వరూపం — అగస్త్యుడు దక్షిణ దిక్కును రాక్షసుల నుండి ఎలా విముక్తం చేశాడో, అలా రాముడు జనస్థానాన్ని విముక్తం చేయాలి. ఇల్వలుని కపటం కూడా ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడింది — అతడు బ్రాహ్మణ రూపం ధరిస్తాడు, సంస్కృతం మాట్లాడతాడు, శ్రాద్ధం పేరు చెబుతాడు; కాబట్టి ధర్మవేషంలోనే అధర్మం ప్రవర్తిస్తుందనేది భయంకరమైన వాస్తవం. ‘శ్రాద్ధంలో విధించిన కర్మపద్ధతిలో’ అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు — విధి సరిగ్గానే ఆచరించబడింది, ఆశయం మాత్రమే దుష్టమైనది. అగస్త్యుని ప్రతీకారం కూడా సరైనదే — ఆయన ఆహ్వానాన్ని స్వీకరిస్తాడు, భోజనం చేస్తాడు, తర్వాత ‘సంపన్నం’ అని చెప్పి నవ్వుతూనే సత్యాన్ని చెబుతాడు. ‘నవ్వుతూ’ అనే ఒక్క పదంతో కవి ఆయన నిర్భయత్వాన్ని చూపుతాడు; ఎక్కడా కోపం లేదు. ఇల్వలుడు మాత్రం కోపంతో దాడి చేస్తాడు, కాబట్టి అతని నాశనం స్వయంకృతమే. ‘అగ్నిలాంటి చూపుతో దహించబడ్డాడు’ అనే మాటలో తపస్సు తేజస్సే శస్త్రమని చెప్పబడింది. చివరికి ‘విప్రుల మీది దయతో’ అనే హేతువు చెప్పబడింది — పని స్వార్థం కోసం కాదు, బ్రాహ్మణుల రక్షణ కోసం చేయబడింది; అందువల్లనే అది దుష్కరమైనా శ్లాఘనీయమైంది. వాతాపి రూపపరివర్తనం కూడా సూక్ష్మమైనది — అతడు మేషరూపం ధరిస్తాడు, ఎందుకంటే శ్రాద్ధంలో మాంస విధి శాస్త్రాలలో ప్రసిద్ధం; కాబట్టి కపటం శాస్త్రపు నీడలోనే ప్రవేశించింది. ‘చీల్చి చీల్చి శరీరాలను’ అనే ద్విరుక్తితో హింస మళ్ళీ మళ్ళీ జరగడం సూచించబడింది; ‘వేలాది బ్రాహ్మణులు’ అనే సంఖ్యతో దాని విస్తారం. అగస్త్యుని జవాబులో ‘జీర్ణమైన రాక్షసుడు’ అనే పదమే అంతా చెబుతుంది — అతడు యుద్ధంతో జయించబడలేదు, జఠరంలోనే జీర్ణమయ్యాడు. ఇలా తపస్వి శస్త్రం తపస్సే, ఖడ్గం కాదు. అలాగే ‘బలవంతంగా మృత్యువును నిగ్రహించి’ అనే పదంతో కవి ఆ ఇద్దరు అసురులే మృత్యురూపులని వ్యంజింపజేస్తాడు; వారిని నిగ్రహించడమే దిక్కును శరణ్యంగా చేయడం.
ఇలా సౌమిత్రితో మాట్లాడుతుండగా రామునికి సూర్యుడు అస్తమించాడు, సంధ్యాకాలం వచ్చింది. సోదరునితో కలిసి యథావిధిగా సాయంసంధ్యను ఉపాసించి అతడు ఆశ్రమపదంలో ప్రవేశించాడు, ఆ ఋషికి నమస్కరించాడు. ఆ ముని చక్కగా స్వీకరించగా రాఘవుడు కందమూలఫలాలు తిని ఆ ఒక్క రాత్రి అక్కడ నివసించాడు. ఆ రాత్రి గడిచి సూర్యమండలం ఉదయించాక రాఘవుడు అగస్త్యుని ఆ సోదరుని వద్ద సెలవు కోరాడు — ‘భగవాన్, మీకు నమస్కరిస్తున్నాను; రాత్రి సుఖంగా గడిపాను. సెలవు తీసుకుంటున్నాను, వెళ్తున్నాను; మీ అన్నగారైన గురువును చూడాలనుకుంటున్నాను.’ ‘వెళ్ళు’ అని ఆయన చెప్పగా రఘునందనుడు సూచించిన మార్గంలో ఆ వనాన్ని చూస్తూ వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ఆతిథ్యపు సమగ్ర విధి సంక్షేపంగా చూపబడింది — అభివాదం, స్వీకారం, భోజనం, రాత్రి బస, ఉదయం సెలవు కోరడం, అనుమతి. ఇక్కడ కవి రోజు ముగింపునూ రాత్రి శాంతినీ కొద్ది పదాలతోనే చూపుతాడు. ‘యథావిధిగా’ అనే పదంతో స్పష్టం — వనవాసంలో కూడా నిత్యకర్మ లోపించలేదు. ‘కందమూలఫలాలు తిని’ అనే మాటతో తాపసుల భోజన క్రమం సూచించబడింది. ఉదయం రాముని సెలవు వచనం మర్యాదాపూర్ణం — మొదట అభివాదం, తర్వాత సుఖనివాస నివేదన, తర్వాత అనుమతి యాచన. ముని జవాబు కూడా ‘వెళ్ళు’ అనే ఒక్క పదమే, అది తాపసుల వాక్సంయమాన్ని సూచిస్తుంది. ఇలా ఆరు శ్లోకాలలోనే ఒక సంపూర్ణ అతిథిసత్కార క్రమం కూర్చబడింది. ‘ఆ ఋషికి నమస్కరించాడు’ అనే పదంతో స్పష్టం — ప్రవేశానికి ముందే అభివాదం, తర్వాత ఆతిథ్యం; ఇదే క్రమం ముందు అగస్త్యాశ్రమంలో కూడా మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ఇలా ప్రశాంతమైన క్రమంలోనే కథ ముందుకు సాగుతుంది.
మార్గంలో రాముడు నీవారాలను (అడవి వడ్లను), పనసలను, సాలవృక్షాలను, వంజులాలను, తినిశాలను, చిరిబిల్వాలను, ఇప్పచెట్లను, మారేడు చెట్లను, తుమ్మికి (తిందుక) చెట్లను చూశాడు — కొనలు పూచిన తీగలతో శోభిల్లే వందలాది అడవి వృక్షాలను. ఆ వృక్షాలు ఏనుగుల తొండాలతో నలిగి, కోతులతో శోభిస్తూ, మదించిన పక్షిసమూహాల వందలాది కూతలతో ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి. అప్పుడు కమలనేత్రుడైన రాముడు వెనుక అనుసరిస్తున్న, సమీపంలో ఉన్న వీరుడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘వృక్షాలు నిగనిగలాడే ఆకులతో ఉన్నట్లు, మృగాలూ పక్షులూ శాంతంగా ఉన్నట్లు చూస్తే, ఆత్మనిష్ఠుడైన ఆ మహర్షి ఆశ్రమం ఎంతో దూరంలో లేదు. తన కర్మతోనే లోకంలో ‘అగస్త్యుడు’ అని ప్రసిద్ధుడైనవాని, అలసినవారి అలసట తీర్చే ఆశ్రమం కనిపిస్తోంది. దాని వనం దట్టమైన పొగతో నిండి ఉంది, నారచీరల మాలలతో అలంకరించబడింది, ప్రశాంతమైన మృగయూథాలు గలది, రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతోంది. పుణ్యకర్ముడైన ఎవరు లోకహితం కోరి బలవంతంగా మృత్యువును నిగ్రహించి దక్షిణ దిక్కును శరణ్యంగా చేశారో, ఆయనదే ఈ ఆశ్రమపదం; ఆయన ప్రభావం వల్ల ఈ దక్షిణ దిక్కును రాక్షసులు భయంతో కేవలం చూస్తారే తప్ప అనుభవించలేరు. పుణ్యకర్ముడైన ఆయన ఈ దిక్కులో అడుగుపెట్టినప్పటి నుండి నిశాచరులు వైరం విడిచి ప్రశాంతులయ్యారు.’ వృక్షనామాల గణనలో కవి దక్షిణాపథపు వృక్షసంపదనే తెస్తున్నాడు — నీవారం, పనస, సాలం, వంజులం, తినిశం, చిరిబిల్వం, మధూకం (ఇప్ప), బిల్వం (మారేడు), తిందుకం; వీటి పేర్లు హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా వివరించబడ్డాయి. ‘ఏనుగుల తొండాలతో నలిగినవి’ అనే పదంతో వనపు వన్యత్వమూ, ‘కోతులతో శోభిస్తున్నవి’ అనే పదంతో దాని జీవనపూర్ణతా చూపబడ్డాయి. తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో చెప్పే మాటలో మళ్ళీ అనుమానమే ప్రమాణం — వృక్షాల ఆకుల నిగనిగా, మృగపక్షుల శాంతీ ఆశ్రమ సామీప్యానికి లింగాలు (గుర్తులు). ‘శాంతమైన మృగపక్షులు’ అనే విశేషణం ప్రత్యేకంగా సుందరమైనది — తపస్వులు నివసించేచోట పశువులు కూడా వైరాన్ని విడుస్తాయి. దక్షిణదిక్కు వర్ణనలో ‘చూడబడుతుంది, అనుభవించబడదు’ అనే విరోధం రమణీయమైనది — రాక్షసులు ఆ దిక్కును చూస్తారు, అనుభవించలేరు. ఇలా స్థలమాహాత్మ్యం ఐతిహ్యంతో కలిసిపోతుంది. ‘మదించిన పక్షిసమూహాల వందలాది కూతలతో ప్రతిధ్వనించేవి’ అనే పదంతో వనపు శబ్దచిత్రం కూడా ఇవ్వబడింది; ముందు రూపం, ఇప్పుడు శబ్దం — ఇలా రెండు ఇంద్రియాలతో వనం వర్ణించబడింది. ‘తన కర్మతోనే లోకంలో అగస్త్యుడని ప్రసిద్ధుడు’ అనే అర్ధశ్లోకంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు — ఆయన కీర్తి జన్మతో కాదు, వరంతోనూ కాదు, స్వకర్మతోనే వచ్చింది. ఇదే రామునికి కూడా ఆదర్శం. ‘దట్టమైన పొగతో నిండిన వనం’ అనేది యజ్ఞాల నిరంతరతను సూచిస్తుంది. ‘పుణ్యకర్ముడు ఈ దిక్కులో అడుగుపెట్టినప్పటి నుండి’ అనే అర్ధశ్లోకంతో కాలవిభజన చేయబడింది — అగస్త్యునికి ముందు, అగస్త్యుని తర్వాత; దీనితో ఒక్క తపస్వి రాకే యుగపరివర్తనమని ధ్వనించబడింది.
రాముడు మాహాత్మ్యాన్ని ఇంకా విస్తరిస్తాడు — ‘పూజ్యుడైన ఆయన పేరుతోనే ఈ దక్షిణ దిక్కు ‘ప్రదక్షిణ’ అని మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైంది, క్రూరకర్ములకు ఎదిరించరానిదైంది. సూర్యుని మార్గాన్ని అడ్డుకోవడానికి పూనుకున్న పర్వతశ్రేష్ఠమైన వింధ్యపర్వతం ఆయన సందేశాన్ని పాటిస్తూ ఈనాటికీ పెరగడం లేదు. లోకప్రసిద్ధ కర్మలు గల ఆ దీర్ఘాయుష్మంతుడైన అగస్త్యుని ఈ శోభాయమానమైన ఆశ్రమం సాధువులైన మృగాలు సేవించేది. లోకపూజితుడైన ఈ సాధువు ఎల్లప్పుడూ సత్పురుషుల హితంలో నిమగ్నుడై ఉంటాడు; తన దగ్గరకు వచ్చిన మనకు ఈయన శ్రేయస్సు కూర్చుతాడు. ఇక్కడ నేను ఆ మహాముని అగస్త్యుని ఆరాధిస్తాను; సౌమ్యా, ప్రభూ, వనవాసంలో మిగిలిన కాలం ఇక్కడే నివసిస్తాను. ఇక్కడ దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ నియతాహారులై నిరంతరం అగస్త్యుని సేవిస్తుంటారు. ఇక్కడ అసత్యవాదీ, క్రూరుడూ, శఠుడూ, నృశంసుడూ, పాపవర్తనుడూ బతకలేడు — ఈ ముని అటువంటివాడు. ఇక్కడ దేవతలూ యక్షులూ నాగులూ పక్షులతో కలిసి నియతాహారులై ధర్మాన్ని ఆరాధించాలని నివసిస్తున్నారు. ఇక్కడ మహాత్ములైన సిద్ధులూ పరమర్షులూ దేహాలను విడిచి, నూతన దేహాలతో సూర్యునితో సమానమైన విమానాలలో స్వర్గానికి వెళ్ళారు. ఇక్కడ శుభులైన ప్రాణులు ఆరాధించగా దేవతలు యక్షత్వాన్నీ అమరత్వాన్నీ రకరకాల రాజ్యాలనూ ప్రసాదిస్తారు.’ చివరికి అతడు లక్ష్మణుని ఆదేశిస్తాడు — ‘సౌమిత్రీ, ఆశ్రమపదానికి వచ్చాం; ముందుగా లోపలికి వెళ్ళు, సీతతో కలిసి నేను వచ్చానని ఋషికి నివేదించు.’ ఇక్కడ అగస్త్యుని పేరు వ్యుత్పత్తి కూడా దాగి ఉంది — అగాన్ని (పర్వతాన్ని) స్తంభింపజేసేవాడు అగస్త్యుడు; వింధ్యుని పెరుగుదల నిరోధించబడిందనే కథతో అది సూచించబడింది. ముద్రణలో ఈ వ్యుత్పత్తి పాదటిప్పణిలో స్పష్టంగానే ఇవ్వబడింది. ‘పూజ్యుని పేరుతోనే ఈ దక్షిణ దిక్కు ప్రదక్షిణ’ అనే శ్లోకంలో శ్లేష ఉంది — ‘ప్రదక్షిణ’ అనే శబ్దం దిక్కును కూడా, పూజాక్రమాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ఆశ్రమ వర్ణనలో రాముడు క్రమంగా పైకి వెళ్తాడు — మొదట మృగాలు, తర్వాత దేవ గంధర్వ సిద్ధులు, తర్వాత యక్ష నాగ పక్షులు, చివరికి సిద్ధులు విమానాలలో స్వర్గానికి వెళ్ళడం; ఇలా స్థానపు మహిమ ముల్లోకాలలో వ్యాపించినదిగా చూపబడింది. ‘ఇక్కడ అసత్యవాది బతకలేడు’ అనే శ్లోకంతో మాత్రం ఆశ్రమపు నైతిక నియమం చెప్పబడింది — అసత్యవాదీ, శఠుడూ, నృశంసుడూ అక్కడ ఉండటమే సాధ్యం కాదు. చివరికి రాముడు తానే లోపలికి వెళ్ళడు, లక్ష్మణుని పంపుతాడు — ఇదే అతిథి మర్యాద, ముందు నివేదన, తర్వాత ప్రవేశం. ‘తన దగ్గరకు వచ్చిన మనకు ఈయన శ్రేయస్సు కూర్చుతాడు’ అనే మాటలో రాముని శ్రద్ధ కనిపిస్తుంది — అతడు వరం యాచించడు, శ్రేయస్సు సంభావనను మాత్రమే చెబుతాడు. ‘వనవాసంలో మిగిలిన కాలం ఇక్కడే నివసిస్తాను’ అనే సంకల్పం మాత్రం ముందు మారుతుంది, ఎందుకంటే అగస్త్యుడే అతనిని పంచవటికి పంపుతాడు; కాబట్టి ఈ సంకల్పం కథలో రాబోయే మార్పును సూచిస్తుంది. ‘ఆశ్రమపదానికి వచ్చాం’ అనే బహువచనంతో అతడు తననూ సీతనూ లక్ష్మణునీ ఒక్కటిగా లెక్కిస్తాడు — ముగ్గురూ సమానమైన అతిథులే అని అతని భావం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥