സർഗ്ഗം
ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ രാവണവധം
മാതലിയുടെ ഓർമിപ്പിക്കൽ, അഗസ്ത്യൻ നൽകിയ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ വർണന, അഭിമന്ത്രണവും സന്ധാനവും, രാവണന്റെ ഹൃദയം പിളരൽ, പതനം, രാക്ഷസരുടെ പലായനം, വാനരന്മാരുടെ ഹർഷം, ദേവദുന്ദുഭികളും പുഷ്പവൃഷ്ടിയും, ലോകങ്ങളുടെ ശാന്തി, രാമനെ പൂജിക്കൽ
അപ്പോൾ മാതലി രാഘവനെ ഓർമിപ്പിച്ചു: ‘വീരാ, അറിയാത്തവനെപ്പോലെ എന്തിനാണ് നീ ഇവനെ പിന്തുടരുന്നത്? പ്രഭോ, ഇവന്റെ വധത്തിനായി പിതാമഹന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുക; ദേവന്മാർ പറഞ്ഞ വിനാശകാലം ഇന്ന് വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു.’ മാതലിയുടെ ആ വാക്കുകളാൽ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെട്ട രാമൻ ചീറ്റുന്ന സർപ്പംപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു ശരം കയ്യിലെടുത്തു. ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ആ മഹത്തായ, അമോഘമായ ബാണം വീര്യവാനായ ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യമഹർഷി യുദ്ധത്തിനായി മുമ്പ് അവനു നൽകിയതാണ്; അളവറ്റ ഓജസ്സുള്ള ബ്രഹ്മാവ് മുമ്പ് ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി നിർമിച്ചതും, മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ദേവേന്ദ്രനു മുമ്പ് നൽകിയതുമാണ് അത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമനു സംശയമുണ്ടായിരുന്നു — എന്റെ ബാണങ്ങൾ രാവണനിൽ എന്തുകൊണ്ട് നിഷ്ഫലമാകുന്നു? മാതലി അതിന് ഉത്തരം നൽകുന്നു — സാധാരണബാണങ്ങൾ ഇവിടെ പോരാ; ബ്രഹ്മാസ്ത്രംതന്നെ വേണം. ‘അജാനന്നിവ’ (അറിയാത്തവനെപ്പോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ മാതലി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ എല്ലാം അറിയുന്നവനാണ്, മറന്നതുപോലെ മാത്രമേയുള്ളൂ എന്നാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ‘അറിയാത്തവനെപ്പോലെ’ എന്നുതന്നെ. അസ്ത്രത്തിന്റെ പരമ്പര വ്യക്തമാണ് — ബ്രഹ്മാവ് നിർമിച്ചു, ഇന്ദ്രനു നൽകി, പിന്നീട് അഗസ്ത്യൻ വനവാസകാലത്ത് രാമനു നൽകി. അതിനാൽ ഈ ബാണത്തിൽ മൂവരുടെയും ശക്തി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ നിർദേശിച്ച കാലം വന്നെത്തി എന്ന വാക്കിനാൽ രാവണവധം ദൈവനിയോഗമാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. മാതലി ഇവിടെ വെറും സാരഥിയല്ല, മന്ത്രിയെപ്പോലെയാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി കണ്ട് അവൻ ഉചിതമായ പരിഹാരം നിർദേശിക്കുന്നു; മുൻസർഗങ്ങളിൽ രാവണന്റെ സാരഥിയും യജമാനനെ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ. രണ്ടു സാരഥികളുടെയും താരതമ്യം രസകരമാണ് — ഒരാൾ യജമാനനെ രക്ഷിക്കാൻ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു; മറ്റേയാൾ യജമാനനെ വിജയത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ ഉടൻതന്നെ ആ വാക്ക് സ്വീകരിക്കുന്നു, വൈകിക്കുന്നില്ല; സാരഥിയുടെ വാക്കുപോലും മാനിക്കുന്നതിനാൽ അവന്റെ വിനയം ഇവിടെയും കാണാം.
അതിന്റെ തൂവലുകളിൽ പവനനും, മുനയിൽ അഗ്നിയും സൂര്യനും, ശരീരം ആകാശമയവും, ഭാരത്തിൽ മേരുവും മന്ദരവും പ്രതിഷ്ഠിതമായിരുന്നു; അത് രൂപംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതും നല്ല തൂവലുകളുള്ളതും സ്വർണംകൊണ്ടലങ്കരിച്ചതും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും തേജസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ചതും സൂര്യതേജസ്സുള്ളതുമായിരുന്നു; പുകയോടുകൂടിയ കാലാഗ്നിപോലെ, ജ്വലിക്കുന്ന വിഷസർപ്പംപോലെ, മനുഷ്യരുടെയും ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും കൂട്ടങ്ങളെ പിളർക്കുന്നതും വേഗത്തിൽ കാര്യം സാധിക്കുന്നതുമായിരുന്നു; വാതിലുകളെയും പരിഘങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയുംപോലും പിളർക്കുന്നതും പലതരം ചോരയിൽ മുങ്ങിയ ശരീരമുള്ളതും മേദസ്സു പുരണ്ടതും അതിദാരുണവുമായിരുന്നു; വജ്രത്തിന്റെ കാഠിന്യമുള്ളതും മഹാനാദമുള്ളതും പലതരം യുദ്ധങ്ങളിൽ ഭയങ്കരവും എല്ലാറ്റിനെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും ഭീകരവും സർപ്പംപോലെ ചീറ്റുന്നതുമായിരുന്നു; കങ്കപ്പക്ഷികൾക്കും കഴുകന്മാർക്കും കൊക്കുകൾക്കും കുറുനരിക്കൂട്ടങ്ങൾക്കും രാക്ഷസർക്കും യുദ്ധത്തിൽ എന്നും ഭക്ഷണം നൽകുന്നതും യമരൂപവും ഭയാനകവുമായിരുന്നു; വാനരേന്ദ്രന്മാർക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്നതും രാക്ഷസരെ തളർത്തുന്നതും ഗരുഡന്റെ മനോഹരവും വിചിത്രവുമായ വിവിധ തൂവലുകൾ പിടിപ്പിച്ചതുമായിരുന്നു — ലോകങ്ങളുടെയും ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെയും ഭയം നശിപ്പിക്കുന്നതും ശത്രുക്കളുടെ കീർത്തി അപഹരിക്കുന്നതും തനിക്കു ഹർഷം നൽകുന്നതുമായ ആ ഉത്തമമായ മഹാബാണം മഹാബലനും ബലവാനുമായ രാമൻ വേദത്തിൽ പറഞ്ഞ വിധിയനുസരിച്ച് അഭിമന്ത്രിച്ച് വില്ലിൽ തൊടുത്തു. രാഘവൻ ആ ശരോത്തമം തൊടുക്കുമ്പോൾ സർവഭൂതങ്ങളും ഭയന്നുവിറച്ചു; ഭൂമി കുലുങ്ങി. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ വില്ല് ശക്തിയായി വലിച്ച്, പരമമായ ശ്രദ്ധയോടെ, മർമം പിളർക്കുന്ന ആ ശരം രാവണനുനേരെ എയ്തു. ബാണത്തിന്റെ വർണന പഞ്ചഭൂതാത്മകമാണ് — പവനനും അഗ്നിയും ആകാശവും പർവതങ്ങളും (ഭൂമി) അതിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; അതിനാൽ അത് സൃഷ്ടിയുടെ സാരംപോലെയാണ്. അതിന്റെ ഗുണങ്ങൾ വിപരീതങ്ങളുമാണ് — വാനരന്മാർക്ക് ആനന്ദം, രാക്ഷസർക്കു തളർച്ച; ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കു ഭയനാശം, ശത്രുക്കൾക്കു കീർത്തിനാശം. ഗരുഡന്റെ തൂവലുകളാണ് അതിന്റെ പുംഖം; അതിനാൽ വേഗവും അലൗകികമാണ്. വേദമന്ത്രങ്ങളാലുള്ള അഭിമന്ത്രണം ആയുധത്തിന്റെ ധാർമികവശം കാണിക്കുന്നു — ധർമയുദ്ധത്തിൽ അസ്ത്രം വിധിപൂർവം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. തൊടുത്തപ്പോൾത്തന്നെ ഭൂകമ്പവും സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഭയവും ഉണ്ടായി; അത് അസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി തെളിയിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകം ബാണത്തിന്റെ ഭീഷണരൂപം കാണിക്കുന്നു — അത് പക്ഷികൾക്കും കുറുനരികൾക്കും ഭക്ഷണം നൽകുന്നു; യമനെപ്പോലെ പ്രാണഹരമാണ്. എന്നാൽ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകം അതിന്റെ കല്യാണരൂപം കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ ആനന്ദം. ഇങ്ങനെ ഒരേ അസ്ത്രംതന്നെ ധർമത്തിന്റെ രക്ഷകനും അധർമത്തിന്റെ നാശകനുമാണ്. ‘ഭയനാശനം’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ വധത്താൽ ലോകങ്ങളുടെ എല്ലാ ഭയവും നശിക്കുന്നു എന്നാണ് — ഇതാണ് ബാണത്തിന്റെ പരമമായ ഉദ്ദേശ്യം. രാമൻ ‘പരമായത്തൻ’ — പൂർണമായി ശ്രദ്ധാലുവും ഏകാഗ്രനുമായി — ഈ ശരം പ്രയോഗിക്കുന്നു; കാരണം ഇതാണ് അന്തിമപ്രഹരം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഭയവും ഭൂമിയുടെ കുലുക്കവും അസ്ത്രം തൊടുത്തതിന്റെ മാത്രം ഫലമാണ്; പ്രയോഗത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അത് അതിന്റെ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു.
വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ കയ്യിൽനിന്നു വിട്ട വജ്രംപോലെ ദുർധർഷവും കൃതാന്തനെപ്പോലെ തടുക്കാനാവാത്തതുമായ ആ ശരം രാവണന്റെ മാറിൽ പതിച്ചു. വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട, മഹാവേഗമുള്ള, ശരീരത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠമായ ശരം ദുരാത്മാവായ ആ രാവണന്റെ ഹൃദയം പിളർന്നു. ചോരയിൽ കുതിർന്ന, ശരീരത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തുന്ന ആ ശരം വേഗത്തിൽ രാവണന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറി. രാവണനെ കൊന്ന്, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ ശോഭയോടെ, കാര്യം നിർവഹിച്ച ആ ശരം വിനീതനെപ്പോലെ വീണ്ടും ആവനാഴിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. കൊല്ലപ്പെട്ട്, ജീവനിൽനിന്നു വേഗം വേർപെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന അവന്റെ കയ്യിൽനിന്ന് സായകത്തോടുകൂടിയ ആ വില്ല് പ്രാണനോടൊപ്പം താഴെ വീണു. പ്രാണൻ പോയ, ഭയങ്കരവേഗമുള്ള, മഹാദ്യുതിയായ നൈരൃതേന്ദ്രൻ (രാക്ഷസരാജൻ), വജ്രമേറ്റ വൃത്രനെപ്പോലെ, രഥത്തിൽനിന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. നൂറു തലകൾ വീണ്ടും മുളച്ചതിന്റെ രഹസ്യം ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ അവസാനിച്ചു — ശരം തലയെയല്ല, പ്രാണൻ കുടികൊള്ളുന്ന ഹൃദയത്തെയാണ് ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത്. ‘നിഭൃതവത്’ (വിനീതനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അദ്ഭുതകരമാണ് — വിനീതനായ ഭൃത്യൻ കാര്യം ചെയ്തിട്ട് നിശ്ശബ്ദം യജമാനന്റെ അടുത്തു മടങ്ങിയെത്തുന്നതുപോലെ ബാണം ആവനാഴിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘വിനീതനായ സേവകനെപ്പോലെ’ എന്ന്. വില്ല് പ്രാണനോടൊപ്പം വീണത് മരണനിമിഷത്തെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. വൃത്രന്റെ ഉപമയാൽ രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെയും രാവണൻ വൃത്രനെപ്പോലെയും — ദേവാസുരയുദ്ധത്തിന്റെ ആവർത്തനം. ബാണത്തിന്റെ ഗതി പടിപടിയായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മാറിൽ പതിക്കൽ, ഹൃദയം പിളർക്കൽ, ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറൽ, പിന്നെ ആവനാഴിയിലേക്കുള്ള മടക്കം. ഇത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അമോഘത്വത്തിന്റെ തെളിവാണ് — കാര്യം നിർവഹിച്ച് അത് സ്വസ്ഥാനത്തേക്കു മടങ്ങുന്നു, വീണ്ടും പ്രയോഗത്തിനു സജ്ജമായി. രാവണന്റെ പതനം അത്യന്തം സംക്ഷിപ്തമാണ്; ദീർഘമായ യുദ്ധത്തിനുശേഷം അത് ആകസ്മികമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. ‘ഗതാസുഃ’ (പ്രാണൻ പോയവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ മരണം നിശ്ചിതമാണ്; അവൻ വെറുതെ മൂർച്ഛിച്ചതല്ല. ‘ഭീമവേഗൻ, മഹാദ്യുതി’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ കവി മരിച്ച ശത്രുവിന്റെപോലും മഹത്ത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു.
ഭൂമിയിൽ വീണ അവനെ കണ്ട്, കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച നിശാചരർ, നാഥൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ ഭയന്നുവിറച്ച്, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. ദശഗ്രീവവധം കണ്ട്, വിജയശോഭയോടെ, മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന വാനരന്മാർ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അവരുടെനേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. ഹർഷിച്ച വാനരന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട അവർ, ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ കണ്ണീരൊഴുകുന്ന ദയനീയമായ മുഖങ്ങളോടെ ഭയത്താൽ ലങ്കയിലേക്ക് ഓടി. അപ്പോൾ അത്യന്തം ഹർഷിച്ച, വിജയശോഭയുള്ള വാനരന്മാർ രാഘവന്റെ ജയവും രാവണന്റെ ആ വധവും വിളിച്ചുപറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഗർജിച്ചു. യജമാനന്റെ മരണത്താൽ രാക്ഷസരുടെ ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ടു; അതിനാൽ അവർ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നു — ‘ഹതാശ്രയത്വാത്’ (ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ) എന്ന പദം അവരുടെ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ മുഖങ്ങളിൽ ദയനീയമായ കണ്ണീർ — ശത്രുക്കളുടെപോലും ദുഃഖം കവി സഹാനുഭൂതിയോടെ വർണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷമാകട്ടെ ഗർജനങ്ങളിലൂടെയും ജയഘോഷങ്ങളിലൂടെയും പ്രകടമാകുന്നു. ‘ജിതകാശിനഃ’ (വിജയശോഭയുള്ളവർ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു — വിജയത്താൽ ശോഭിക്കുന്നവർ. രാക്ഷസർ തങ്ങളുടെ വീടുകളും സ്ത്രീകളുമുള്ള ലങ്കയിലേക്ക് ഓടുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലങ്കയുടെ ശോകം വർണിക്കപ്പെടും. വാനരന്മാരുടെ ജയഘോഷത്തിൽ രാമന്റെ വിജയവും രാവണന്റെ വധവും രണ്ടും പറയുന്നു — ഒരാളുടെ ഉയർച്ച, മറ്റേയാളുടെ താഴ്ച.
അപ്പോൾ ആകാശത്ത് ദേവന്മാരുടെ ദുന്ദുഭി മധുരമായി മുഴങ്ങി; അവിടെ ദിവ്യഗന്ധം വഹിക്കുന്ന അതിസുഖകരമായ കാറ്റു വീശി. അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിൽ, രാഘവന്റെ രഥത്തെ മൂടിക്കൊണ്ട്, ദുർലഭവും മനോഹരവുമായ പുഷ്പവൃഷ്ടി പതിച്ചു. ആകാശത്ത് മഹാത്മാക്കളായ ദേവതകളുടെ രാഘവസ്തുതിയോടുകൂടിയ ‘സാധു, സാധു’ എന്ന ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കു കേൾക്കപ്പെട്ടു. രൗദ്രനും സർവലോകങ്ങൾക്കും ഭയങ്കരനുമായ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ചാരണന്മാരോടൊപ്പം ദേവന്മാരിൽ മഹത്തായ ഹർഷം നിറഞ്ഞു. പിന്നെ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ കൊന്ന് പ്രസന്നനായ രാഘവൻ സുഗ്രീവനെയും അംഗദനെയും വിഭീഷണനെയും ആഗ്രഹം സഫലമായവരാക്കി. മുൻസർഗങ്ങളിൽ കാറ്റ് നിശ്ചലമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ സുഗന്ധമുള്ള, സുഖകരമായ കാറ്റു വീശുന്നു; മുമ്പ് രക്തവർഷം, ഇപ്പോൾ പുഷ്പവർഷം — പ്രകൃതിയുടെ മാറ്റം വ്യക്തമാണ്. ദേവന്മാരുടെ സ്തുതി രാമന്റെ കർമത്തിനുള്ള അംഗീകാരമാണ്. മിത്രങ്ങളുടെ ആഗ്രഹപൂർത്തി — സുഗ്രീവന്റെ പ്രതിജ്ഞ പൂർണമായി, വിഭീഷണന്റെ രാജ്യം ഉറപ്പായി, അംഗദന്റെ ശൗര്യം സഫലമായി; ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വിജയം എല്ലാവരുടെയും വിജയമാണ്. ദുന്ദുഭിയുടെ ‘സൗമ്യം’ എന്ന വിശേഷണം യുദ്ധത്തിലെ ഭീഷണനാദങ്ങൾക്കു വിപരീതമാണ് — ഇപ്പോൾ മധുരവും ശാന്തവുമായ നാദം. പുഷ്പവൃഷ്ടി ‘ദുരാവാപാ’ — ദുർലഭമാണ്; കാരണം ദേവന്മാർ മഹത്തായ അവസരങ്ങളിൽ മാത്രമേ പൂക്കൾ വർഷിക്കൂ. ‘സാധു, സാധു’ എന്ന ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് രാമന്റെ കർമത്തിന്റെ ധാർമികത സ്ഥാപിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ മരുദ്ഗണങ്ങൾ ശാന്തരായി, ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞു, ആകാശം നിർമലമായി; ഭൂമി കുലുങ്ങിയില്ല, കാറ്റ് (പ്രചണ്ഡമായി) വീശിയില്ല, സൂര്യനും സ്ഥിരപ്രഭയുള്ളവനായി. പിന്നെ സുഹൃത്തുക്കളിൽ വിശിഷ്ടരായ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും അംഗദനും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അപ്പോൾ ഹർഷത്തോടെ ഒത്തുചേർന്ന്, യുദ്ധത്തിലെ വിജയത്താൽ മനോഹരനായ രാഘവനെ വിധിപ്രകാരം പൂജിച്ചു. ശത്രുവിനെ കൊന്ന, പ്രതിജ്ഞയിൽ ഉറച്ചുനിന്ന, രഘുകുലരാജാക്കന്മാരുടെ ആനന്ദമായ, മഹൗജസ്സായ അവൻ സ്വജനങ്ങളുടെയും സൈന്യത്തിന്റെയും നടുവിൽ, യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദേവഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ (വംശസ്ഥത്തിലും പുഷ്പിതാഗ്രയിലും) രചിച്ചവയാണ്; സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തിയിൽ അവ ഗാംഭീര്യവും ശാന്തിയും കൊണ്ടുവരുന്നു. കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ ഉത്പാതങ്ങൾ എല്ലാം ഇപ്പോൾ നിലച്ചു — ഭൂമി സ്ഥിരം, സൂര്യൻ സ്ഥിരപ്രഭൻ, ദിക്കുകൾ നിർമലം. രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ — സീതയുടെ ഉദ്ധാരണവും രാവണന്റെ വധവും — പൂർണമായി എന്ന് ‘സ്ഥിരപ്രതിജ്ഞൻ’ എന്ന പദത്താൽ പറയുന്നു. മഹേന്ദ്രന്റെ ഉപമയാൽ രാമൻ സ്വജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദേവരാജനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ വിലാപം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘മരുദ്ഗണങ്ങൾ ശാന്തരായി’ — മുമ്പ് ചുഴലിയായും പ്രതികൂലമായും വീശിയ കാറ്റുകൾ ഇപ്പോൾ ശാന്തമായി; ഇങ്ങനെ എല്ലാ ഉത്പാതങ്ങളും ഓരോന്നായി നിലച്ചു. സുഹൃത്തുക്കളുടെ പൂജ കൃതജ്ഞതയുടെയും ആനന്ദത്തിന്റെയും പ്രകാശനമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥