സർഗ്ഗം
രാമരാവണന്മാരുടെ തുമുലയുദ്ധം, രാവണന്റെ ശിരച്ഛേദം
സൈന്യങ്ങളുടെ നിശ്ചലത, ധ്വജച്ഛേദം, കുതിരകൾക്കുള്ള പ്രഹരം, ശരാന്ധകാരം, രഥഗതികൾ, മാതലിക്കേറ്റ മുറിവ്, സമുദ്രക്ഷോഭം, ദേവന്മാരുടെ സ്വസ്തിവാചനം, അനന്വയോപമ, ശിരസ്സുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മുളയ്ക്കൽ, രാമന്റെ ചിന്ത, രാത്രി മുഴുവനുള്ള യുദ്ധം
അപ്പോൾ രാമരാവണന്മാർ തമ്മിൽ അതിക്രൂരവും അതിമഹത്തും സർവലോകങ്ങൾക്കും ഭയമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ദ്വൈരഥയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. അപ്പോൾ രാക്ഷസസൈന്യവും വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യവും ആയുധങ്ങൾ കയ്യിലേന്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ നിശ്ചലരായി നിന്നു. ബലവാന്മാരായ മനുഷ്യനും രാക്ഷസനും പൊരുതുന്നതു കണ്ട് എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയം അതിൽ ലയിച്ചു; അവർ പരമവിസ്മയത്തിലാണ്ടു. പലതരം ആയുധങ്ങളേന്തിയ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, വിസ്മയിച്ച ബുദ്ധിയോടെ അവർ യുദ്ധം നോക്കിനിന്നു; പരസ്പരം ആക്രമിച്ചില്ല. രാവണനെ നോക്കിനിൽക്കുന്ന രാക്ഷസരുടെയും രാഘവനെ നോക്കിനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെയും, വിസ്മയംകൊണ്ടു വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള സൈന്യം ഒരു ചിത്രംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവിടെ നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് രാഘവനും രാവണനും തീരുമാനമുറപ്പിച്ച്, സ്ഥിരമായ രോഷത്തോടെ, ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ പൊരുതി. ‘ജയിക്കണം’ എന്നു കാകുത്സ്ഥനും ‘മരിക്കണം’ എന്നു രാവണനും നിശ്ചയിച്ചു; അവർ അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങളുടെ വീര്യസർവസ്വവും എടുത്തു പ്രദർശിപ്പിച്ചു. ഈ സർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ കവി രണഭൂമിയുടെ അദ്ഭുതകരമായ ഒരു ദൃശ്യം വരയ്ക്കുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു യോദ്ധാക്കൾ ആയുധമേന്തിയിട്ടും നിശ്ചലരാണ്; കാരണം എല്ലാവരുടെയും ദൃഷ്ടി രണ്ടു നായകന്മാരിൽ മാത്രമാണ്. ‘ചിത്രംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ സൈന്യം ചിത്രത്തിൽ വരച്ചതുപോലെ നിന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — രാമൻ ജയം നിശ്ചയിച്ചു, രാവണൻ മരണവും; ഇരുവരും തങ്ങളുടെ ഭാവി അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് സർവബലവും പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു. ‘മരിക്കണം’ എന്ന രാവണന്റെ നിശ്ചയം അവന്റെ ശൗര്യത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മരണം അറിഞ്ഞിട്ടും അവൻ യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ‘എനിക്കു തീർച്ചയായും മരിക്കേണ്ടിവരും’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇതു വ്യക്തമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. രണ്ടു യോദ്ധാക്കളും നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് ‘കൃതബുദ്ധികൾ’ — നിശ്ചിതമതികൾ — ആയി; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ ഉത്പാതങ്ങളും ശുഭനിമിത്തങ്ങളും ഇരുവരും കണ്ടിരുന്നു. ‘അഭീതവത്’ (ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ) എന്ന പദം ഇരുവരുടെയും ശൗര്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — രാവണനും ഭീരുവല്ല. ഈ നിമിഷത്തിൽ യുദ്ധം വ്യക്തിപരമായി; സൈന്യങ്ങളുടെ പങ്ക് അവസാനിച്ചു; നായകന്മാരുടെ ദ്വന്ദ്വം മാത്രം ശേഷിച്ചു. സൈന്യങ്ങളുടെ നിശ്ചലത യുദ്ധത്തിൽ അപൂർവമായ ദൃശ്യമാണ് — സാധാരണ സൈന്യങ്ങളും പൊരുതും; ഇവിടെയാകട്ടെ എല്ലാവരും പ്രേക്ഷകരാണ്.
അപ്പോൾ ക്രോധത്തോടെ വീര്യവാനായ ദശഗ്രീവൻ ശരങ്ങൾ തൊടുത്ത് രാഘവന്റെ രഥത്തിലെ ധ്വജം ലക്ഷ്യമാക്കി എയ്തു. ആ ശരങ്ങൾ പുരന്ദരന്റെ രഥധ്വജത്തിലെത്താതെ രഥശക്തിയെ തൊട്ടുകൊണ്ട് നിലത്തു വീണു. അപ്പോൾ രാമനും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, വീര്യവാനായി, വില്ലു വലിച്ച് പകരംവീട്ടാൻ മനസ്സുകൊണ്ടു തീരുമാനിച്ചു. രാവണന്റെ ധ്വജം ലക്ഷ്യമാക്കി, മഹാസർപ്പംപോലെ അസഹ്യവും സ്വന്തം തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ മൂർച്ചയേറിയ ശരം അവൻ എയ്തു. തേജസ്വിയായ രാമൻ കൊടിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി സായകം എയ്തു; ആ ശരം ദശഗ്രീവന്റെ ധ്വജം ഛേദിച്ച് ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറി. ഛേദിക്കപ്പെട്ട രാവണരഥത്തിന്റെ ആ ധ്വജം നിലത്തു വീണു. ധ്വജം തകർന്നതുകണ്ട് മഹാബലനായ രാവണൻ ക്രോധത്താലും അസഹിഷ്ണുതയാലും എരിക്കുന്നതുപോലെ ജ്വലിച്ചു; രോഷത്തിനു വശംവദനായി അവൻ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ധ്വജം യോദ്ധാവിന്റെ അഭിമാനത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും ആദ്യലക്ഷ്യം പരസ്പരം ധ്വജമാണ്. രാവണന്റെ ശ്രമം നിഷ്ഫലമാകുന്നു — ഇന്ദ്രരഥത്തിന്റെ ദിവ്യത അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ‘രഥശക്തി’ എന്ന പദത്തെക്കുറിച്ച് അച്ചടിയിൽ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — ധ്വജങ്ങൾ കെട്ടുന്ന, രഥത്തിന്റെ കലശത്തിൽ ഉറപ്പിച്ച മുളദണ്ഡ്; ചിലർ ‘രഥത്തിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ സാമർഥ്യം’ എന്ന് അർഥമെടുക്കുന്നു; അപ്പോൾ ബാണങ്ങൾ രഥത്തിന്റെ പ്രഭാവം അനുഭവിച്ച് ധ്വജത്തിലെത്താതെ വീണു എന്നാണ് ഭാവം. രാമന്റെ പ്രതികാരമാകട്ടെ സഫലമാണ് — ‘കൃതപ്രതികൃതം’ (ചെയ്തതിനു പകരംചെയ്യൽ) ആണ് അവന്റെ യുദ്ധനീതി; ഒരാൾ ചെയ്യുന്നതിന് അതേതരത്തിലുള്ള മറുപടി. രാമന്റെ ശരം ധ്വജം ഛേദിച്ച് ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറുന്നു — അതിന്റെ വേഗത്തിന്റെ തെളിവ്. ധ്വജപതനത്താൽ രാവണന്റെ അപമാനവും ക്രോധവും വർധിക്കുന്നു. ‘മഹാസർപ്പംപോലെ അസഹ്യം’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ ശരത്തിന്റെ വേഗവും വിഷമയത്വവും കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘പ്രദഹന്നിവ’ — എരിക്കുന്നതുപോലെ; അവന്റെ അസഹിഷ്ണുത തീപോലെ ആളിക്കത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പരാജയവും രാവണന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുന്നു; ക്രോധം അവന്റെ വിവേകം നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും ധ്വജയുദ്ധത്തിലെ ഭേദം വ്യക്തമാണ് — രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ ദിവ്യധ്വജത്തിലെത്തുന്നില്ല; രാമന്റെ ഒരൊറ്റ ശരംതന്നെ രാവണധ്വജം വീഴ്ത്തുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാമശ്ചിക്ഷേപ തേജസ്വീ കേതുമുദ്ദിശ്യ സായകം’ (തേജസ്വിയായ രാമൻ കൊടിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി സായകം എയ്തു) എന്ന പൂർവാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; അത് പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ വർണനയുടെ ആവർത്തനംപോലെയാണ്, എങ്കിലും അച്ചടിയിൽ വ്യക്തമായുണ്ട്. ധ്വജം നിലത്തു വീണത് രാവണപക്ഷത്തിന്റെ മനോബലത്തിന്റെ പതനംപോലെയാണ്.
രാവണൻ ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങൾകൊണ്ട് രാമന്റെ കുതിരകളെ എയ്തു; ആ ദിവ്യാശ്വങ്ങൾ അവിടെ കാലിടറിയില്ല, പതറിയുമില്ല; താമരത്തണ്ടുകൊണ്ടു തട്ടിയതുപോലെ അവ ശാന്തഹൃദയരായി നിന്നു. ആ കുതിരകളുടെ പരിഭ്രമമില്ലായ്മ കണ്ട് രാവണൻ അപ്പോൾ വീണ്ടും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ഗദകൾ, പരിഘങ്ങൾ, ചക്രങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ, പർവതശൃംഗങ്ങൾ, മരങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, മഴുക്കൾ — മായകൊണ്ടു സൃഷ്ടിച്ച ഈ ആയുധവർഷം അവൻ വീഴ്ത്തി; തളരാത്ത ഹൃദയത്തോടെയും ഉത്സാഹത്തോടെയും അവൻ അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ആ തുമുലവും ഭീതിജനകവും ഭയങ്കരവും ഭയങ്കരമായ പ്രതിധ്വനിയുള്ളതും പലതരം ആയുധങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ മഹാവർഷം യുദ്ധത്തിൽ ഉണ്ടായി. ഇന്ദ്രന്റെ കുതിരകൾ ദിവ്യമാണ്; അതിനാൽ രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ അവയ്ക്ക് താമരത്തണ്ടിന്റെ സ്പർശംപോലെ മാത്രമായി — ഈ ഉപമ അവയുടെ ദിവ്യശക്തി കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ പ്രതികരണം ക്രോധമാണ്; അവൻ എല്ലാവിധ ആയുധങ്ങളും മായകൊണ്ടു സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അത് അവന്റെ മായാവിസ്വഭാവത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അശ്രാന്തഹൃദയോദ്യമഃ’ (തളരാത്ത ഹൃദയവും ഉത്സാഹവുമുള്ളവൻ) എന്ന പദം രാവണന്റെ അദമ്യമായ ഉത്സാഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ അവന്റെ ക്ഷീണം പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും അവൻ തളരുന്നില്ല. ആയുധവർഷത്തിന്റെ ശബ്ദം ‘ഭീമപ്രതിസ്വനം’ — പ്രതിധ്വനിയോടുകൂടിയത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഉത്പാതങ്ങളിൽ രാവണന്റെ കുതിരകൾ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു; ഇവിടെ രാമന്റെ കുതിരകൾ ശരമേറ്റിട്ടും ശാന്തരാണ് — ഇരുപക്ഷങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഭേദം വീണ്ടും വ്യക്തം. പർവതശൃംഗങ്ങളും മരങ്ങളും രാക്ഷസന്റെ മായയാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്; കാരണം രഥത്തിൽ അത്തരം വസ്തുക്കൾ ഉണ്ടാകാൻ സാധ്യതയില്ല. ‘ഭൂയ ഏവ സുസംക്രുദ്ധഃ’ (വീണ്ടും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി) എന്ന പദം രാവണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ പടവുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ധ്വജം വീണതിനാൽ ക്രുദ്ധൻ, കുതിരകൾ ഇളകാത്തതിനാൽ വീണ്ടും ക്രുദ്ധൻ. പലതരം ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ സർവപ്രയത്നവും നടത്തുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം ഭയങ്കരമായ ശബ്ദം മാത്രം.
ആ ആയുധവർഷം രാഘവന്റെ രഥത്തെ വിട്ട് ചുറ്റുമുള്ള വാനരസൈന്യത്തിൽ പതിച്ചു. ദശഗ്രീവൻ ആസക്തിയറ്റ അന്തരാത്മാവോടെ സായകങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശത്തെ വിടവില്ലാതെ നിറച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകി പ്രയത്നിക്കുന്ന ആ രാവണനെ കണ്ട് കാകുത്സ്ഥൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ തൊടുത്തു; നൂറുകണക്കിനും പിന്നെ ആയിരക്കണക്കിനും ബാണങ്ങൾ എയ്തു. അവ കണ്ട് രാവണൻ തന്റെ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശം വിടവില്ലാതെ മൂടി. ഇരുവരും എയ്ത തിളങ്ങുന്ന ശരവർഷത്താൽ പ്രകാശമുള്ള ആകാശം ശരങ്ങൾകൊണ്ടു കെട്ടിയ രണ്ടാമതൊരു ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഒരു ബാണവും ലക്ഷ്യമില്ലാത്തതോ തുളച്ചുകയറാത്തതോ നിഷ്ഫലമോ ആയില്ല; രാമരാവണന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അങ്ങനെ ബാണങ്ങൾ എയ്തപ്പോൾ അവ പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി നിലത്തു വീണു. ഇടതുകൈകൊണ്ടും വലതുകൈകൊണ്ടും ഇടതടവില്ലാതെ എയ്തുകൊണ്ട് അവർ പൊരുതി; ഘോരശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശത്തെ ശ്വാസംമുട്ടിച്ചതുപോലെയാക്കി. രാവണന്റെ കുതിരകളെ രാമനും രാമന്റെ കുതിരകളെ രാവണനും — ചെയ്തതിനു പകരംചെയ്തുകൊണ്ട് — അവർ അപ്പോൾ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു. ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ അവർ ഉത്തമമായ യുദ്ധം ചെയ്തു; ഒരു മുഹൂർത്തനേരം രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന തുമുലയുദ്ധം നടന്നു. യുദ്ധത്തിൽ അങ്ങനെ പൊരുതുന്ന രാമരാവണന്മാരെ സർവഭൂതങ്ങളും വിസ്മയിച്ച അന്തരാത്മാവോടെ നോക്കിനിന്നു. രാവണന്റെ ആയുധവർഷം രാമനെ വിട്ട് വാനരസൈന്യത്തിൽ പതിക്കുന്നു — ഇതും അവന്റെ പരാജയത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. രാമന്റെ ‘ചിരിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഭാവം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശരങ്ങളുടെ ആധിക്യത്താൽ ആകാശം രണ്ടാമതൊരു ആകാശംപോലെ — ശരങ്ങളാലുള്ള ഒരു വിതാനം. ‘സവ്യദക്ഷിണം’ എന്ന പദം രണ്ടു കൈകൊണ്ടുമുള്ള ബാണപ്രയോഗം പറയുന്നു. ‘കൃതാനുകൃതകാരിണൗ’ — ഒരാൾ ചെയ്യുന്നത് മറ്റേയാൾ പകരംചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം. ‘നാനിമിത്തോ നാനിർഭേത്താ ന നിഷ്ഫലഃ’ (ലക്ഷ്യമില്ലാത്തതല്ല, തുളയ്ക്കാത്തതല്ല, നിഷ്ഫലമല്ല) എന്ന മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ ബാണങ്ങളുടെ പൂർണസാഫല്യം പറയുന്നു — എങ്കിലും ഇരുവരുടെയും ബലം തുല്യമായതിനാൽ അവ പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി വീഴുന്നു. ‘നിഃസംഗേനാന്തരാത്മനാ’ (ആസക്തിയറ്റ അന്തരാത്മാവോടെ) എന്ന പദത്താൽ രാവണൻ പ്രാണനിലുള്ള ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ചു പൊരുതുന്നു — ‘ജീവനോടുള്ള മോഹം ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. സർവഭൂതങ്ങളുടെയും വിസ്മയം യുദ്ധത്തിന്റെ അലൗകികത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം രാവണന്റെ ആയുധവർഷം, പിന്നെ രാമന്റെ ആയിരക്കണക്കിനു ശരങ്ങൾ, പിന്നെ ഇരുവരുടെയും ശരങ്ങളാൽ ആകാശം മൂടൽ, ഒടുവിൽ കുതിരകൾക്കുള്ള പരസ്പരപ്രഹരം. ‘മുഹൂർത്തം’ എന്ന കാലനിർദേശം യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം ഒരൊറ്റ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ഇത്രയെല്ലാം സംഭവിച്ചു. കവി പ്രേക്ഷകരുടെ വിസ്മയം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശ്രോതാവും ഒരു പ്രേക്ഷകനെപ്പോലെ യുദ്ധം കാണുന്നു.
യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പരസ്പരം അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി, പരസ്പരം പാഞ്ഞടുക്കുന്ന അവരുടെ ആ ഉത്തമരഥങ്ങൾ പരസ്പരവധത്തിൽ മുഴുകി ഘോരരൂപങ്ങളായി. രണ്ടു സാരഥികളും വട്ടംചുറ്റലും നേർവഴിയിലുള്ള ഓട്ടവും മുന്നോട്ടും പിന്നോട്ടുമുള്ള നീക്കങ്ങളും — സാരഥ്യത്തിൽനിന്നുളവാകുന്ന പലവിധ ഗതികൾ — കാണിച്ചു; രാമൻ രാവണനെയും രാവണൻ രാഘവനെയും പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, മുന്നേറ്റത്തിലും പിന്മാറ്റത്തിലും അവർ ഗതിവേഗം കൈവരിച്ചു. ശരജാലങ്ങൾ എയ്യുന്ന അവരുടെ ആ ഉത്തമരഥങ്ങൾ പെരുമഴ ചൊരിയുന്ന രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ പലവിധ ഗതികൾ കാണിച്ചശേഷം അവ വീണ്ടും പരസ്പരം അഭിമുഖമായി നിന്നു; അങ്ങനെ നിന്ന രഥങ്ങളുടെ നുകം നുകത്തോടും, കുതിരകളുടെ മുഖം മുഖത്തോടും, പതാകകൾ പതാകകളോടും ചേർന്നു. അപ്പോൾ രാമൻ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട മൂർച്ചയേറിയ നാലു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് രാവണന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന നാലു കുതിരകളെ പിന്നോട്ടു തള്ളിമാറ്റി. കുതിരകൾ പിന്മാറിയതോടെ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായ ദശാനനൻ രാഘവനുനേരെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ബലവാനായ ദശഗ്രീവനാൽ അത്യന്തം എയ്യപ്പെട്ടിട്ടും രാഘവന് ഒരു ഭാവമാറ്റവും ഉണ്ടായില്ല; അവൻ വ്യഥിതനായതുമില്ല. ദശാനനൻ വീണ്ടും വജ്രത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിനു തുല്യമായ ശബ്ദമുള്ള ബാണങ്ങൾ വജ്രഹസ്തന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) സാരഥിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി എയ്തു. മാതലിയുടെ ശരീരത്തിൽ പതിച്ച മഹാവേഗമുള്ള ശരങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ അവന് അല്പംപോലും മോഹമോ വ്യഥയോ ഉണ്ടാക്കിയില്ല. മാതലിക്കേറ്റ ആ ധർഷണത്താൽ — തനിക്കേറ്റതിനാലല്ല — ക്രുദ്ധനായ രാഘവൻ ശരജാലംകൊണ്ട് ശത്രുവിനെ പിന്തിരിപ്പിച്ചു; ആ വീരൻ ഇരുപതും മുപ്പതും അറുപതും നൂറുകണക്കിനും പിന്നെ ആയിരക്കണക്കിനും സായകങ്ങൾ ശത്രുവിന്റെ രഥത്തിൽ എയ്തു. അപ്പോൾ രാവണനും ക്രുദ്ധനായി, രഥത്തിലിരുന്ന രാക്ഷസേശ്വരൻ ഗദകളുടെയും മുസലങ്ങളുടെയും വർഷംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ തിരിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു; അങ്ങനെ വീണ്ടും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന തുമുലയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ സാരഥ്യത്തിന്റെ കൗശലം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — വട്ടംചുറ്റൽ, നേർവഴിയിലുള്ള ഓട്ടം, മുന്നോട്ടുപോകൽ, പിന്നോട്ടുപോകൽ; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ സാരഥി പറഞ്ഞ സാരഥികർമങ്ങൾ ഇവിടെ നേരിട്ടു കാണുന്നു. രഥങ്ങളുടെ സാമീപ്യത്തിന്റെ ചിത്രം — നുകം നുകത്തോട്, മുഖം മുഖത്തോട്, പതാക പതാകയോട് — യുദ്ധത്തിന്റെ അടുപ്പവും ഉഗ്രതയും കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ സ്വഭാവത്തിലെ ഒരു വിശിഷ്ടഗുണം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു — സ്വന്തം മുറിവുകളാൽ അവൻ കോപിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ സഹായിയായ മാതലിക്കേറ്റ പീഡയാൽ കോപിക്കുന്നു. രാവണന്റെ രഥം പിന്തിരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും അവൻ വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ ‘രാവണോ'പി തതഃ ക്രുദ്ധോ രഥസ്ഥോ രാക്ഷസേശ്വരഃ, ഗദാമുസലവർഷേണ രാമം പ്രത്യർദയദ്രണേ’ (അപ്പോൾ രാവണനും ക്രുദ്ധനായി, രഥത്തിലിരുന്ന രാക്ഷസേശ്വരൻ ഗദാമുസലവർഷംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ തിരിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു) എന്ന രണ്ടു വരികൾ 63-ാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; വൾഗേറ്റിൽ രണ്ടിടത്തും അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയായതിനാൽ മാതലി മുറിവേറ്റിട്ടും വ്യഥിതനാകുന്നില്ല — അവന്റെ ദിവ്യത ഇവിടെ പ്രകടമാണ്. രാമന്റെ ബാണസംഖ്യ ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — ഇരുപത്, മുപ്പത്, അറുപത്, നൂറ്, ആയിരം; ഇതിലൂടെ അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. രഥങ്ങളുടെ ഗതികൾ ഒരു നൃത്തംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മണ്ഡലങ്ങൾ, വീഥികൾ, ഗതപ്രത്യാഗതങ്ങൾ; ഇവ സാരഥ്യവിദ്യയിലെ സാങ്കേതികപദങ്ങളാണ്. രണ്ടു രഥങ്ങളും പെരുമഴ ചൊരിയുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ — മഴ പെയ്യുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ — യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണരഥം മാത്രമാണ് മേഘത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടത്, ഇവിടെ രണ്ടും. ഒടുവിൽ കുതിരകളുടെ മുഖങ്ങൾ പരസ്പരം തൊടുന്നത്ര അടുത്ത് രഥങ്ങൾ എത്തുന്നു. രാമന്റെ നാലു ശരങ്ങളാൽ രാവണന്റെ നാലു കുതിരകൾ പിന്തിരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഓരോന്നുകൊണ്ട് ഓരോന്ന്; അവന്റെ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത. സാരഥി യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു പൊരുതാത്തതിനാൽ മാതലിയുടെമേലുള്ള ആക്രമണം രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ധർമവിരുദ്ധംപോലെയാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ ക്രോധം ന്യായമാണ്.
ഗദകളുടെയും മുസലങ്ങളുടെയും പരിഘങ്ങളുടെയും ശബ്ദങ്ങളാലും, ശരങ്ങളുടെ തൂവലുകളിൽനിന്നുയർന്ന കാറ്റിനാലും ഏഴു സമുദ്രങ്ങളും ക്ഷോഭിച്ചു. ക്ഷോഭിച്ച സമുദ്രങ്ങളുടെ പാതാളതലത്തിൽ വസിക്കുന്ന എല്ലാ ദാനവന്മാരും ആയിരക്കണക്കിനു സർപ്പങ്ങളും വ്യഥിതരായി. പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ കുലുങ്ങി; സൂര്യൻ പ്രഭയറ്റവനായി, കാറ്റു വീശിയതുമില്ല. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും കിന്നരന്മാരും മഹാസർപ്പങ്ങളും എല്ലാവരും ചിന്താകുലരായി — ‘പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ, ലോകങ്ങൾ ശാശ്വതമായി നിലനിൽക്കട്ടെ; യുദ്ധത്തിൽ രാഘവൻ രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണനെ ജയിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ജപിച്ചുകൊണ്ട് ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ ദേവന്മാർ അപ്പോൾ അതിഘോരവും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ രാമരാവണയുദ്ധം കണ്ടു. ഗന്ധർവന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും സംഘങ്ങൾ ഉപമയില്ലാത്ത ആ യുദ്ധം കണ്ട്, ‘ആകാശം ആകാശംപോലെ, സമുദ്രം സമുദ്രംപോലെ, രാമരാവണയുദ്ധം രാമരാവണയുദ്ധംപോലെ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ രാമരാവണയുദ്ധം നോക്കിനിന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രഭാവം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചു — സമുദ്രങ്ങളും പാതാളവും ഭൂമിയും സൂര്യനും വായുവും ക്ഷോഭിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ സ്വസ്തിവാചനം സർവലോകത്തിന്റെയും കല്യാണത്തിനായുള്ള പ്രാർഥനയാണ് — പശുക്കളും ബ്രാഹ്മണരും ലോകങ്ങളും രക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ, രാമൻ ജയിക്കട്ടെ. ഗന്ധർവന്മാരുടെ വാക്ക് അനന്വയാലങ്കാരത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ഉദാഹരണമാണ്; അച്ചടിയിൽ ഇവിടെ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — ഒരേ വസ്തുതന്നെ ഉപമാനവും ഉപമേയവുമാകുമ്പോൾ, മറ്റൊരു ഉപമ ലഭിക്കാത്തപ്പോൾ, അതാണ് അനന്വയം. ആകാശത്തിന്റെ ഉപമ ആകാശംതന്നെ, സമുദ്രത്തിന്റേത് സമുദ്രംതന്നെ; അതുപോലെ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമ ഈ യുദ്ധംതന്നെ — അതുല്യം. അമ്പതാം ശ്ലോകംമുതൽ അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകംവരെയുള്ള ആറ് അർധങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഈ ശ്ലോകം ലോകത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധമാണെങ്കിലും. സൂര്യന്റെ നിഷ്പ്രഭതയും കാറ്റിന്റെ നിശ്ചലതയും പ്രകൃതി ശ്വാസമടക്കിപ്പിടിച്ചതുപോലെയാണ് — ലോകം മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമം കാത്തിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ ‘ജപന്തഃ’ (ജപിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം അവരുടെ വാക്ക് മന്ത്രംപോലുള്ള ജപമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഏഴു സമുദ്രങ്ങളുടെ ക്ഷോഭവും പാതാളവാസികളുടെ വ്യഥയും യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഭൂമിക്കു താഴെയും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും — സ്വർഗവും ഭൂമിയും പാതാളവും — ബാധിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാർ ഇപ്പോൾ പ്രേക്ഷകരല്ല, ചിന്താകുലരായ പ്രാർഥകരാണ് — അവരുടെ ഭാഗ്യവും രാമന്റെ വിജയത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സ്വസ്തിവാചനത്തിലെ പശുക്കളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും പരാമർശം ധർമത്തിന്റെ അടിത്തറയുടെ രക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുഘോരം രോമഹർഷണം’ (അതിഘോരം, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നത്) എന്ന ആവർത്തനം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണത ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഗന്ധർവന്മാരുടെ അനന്വയവചനം കവിയുടെ സ്വന്തം പ്രശംസപോലെയുമാണ് — ഈ യുദ്ധം വർണിക്കാൻ മറ്റൊരു ഉപമ കിട്ടുന്നില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ രഘുക്കളുടെ കീർത്തി വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമൻ ക്രോധത്തോടെ വില്ലിൽ വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ശരം തൊടുത്ത് രാവണന്റെ ശോഭയുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ തല ഛേദിച്ചു; ഛേദിക്കപ്പെട്ട് നിലത്തു വീണ ആ തല അപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും കണ്ടു. അതിനു തുല്യമായ മറ്റൊരു തല രാവണന് ഉയർന്നുവന്നു; കൈവേഗമുള്ള, വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രാമൻ ആ രണ്ടാമത്തെ രാവണശിരസ്സും യുദ്ധത്തിൽ സായകങ്ങൾകൊണ്ട് ഛേദിച്ചു. ഛേദിച്ചതേയുള്ളൂ, ആ തല വീണ്ടും കാണപ്പെട്ടു; അതും രാമന്റെ ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള സായകങ്ങളാൽ ഛേദിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ തുല്യതേജസ്സുള്ള നൂറു തലകൾ ഛേദിക്കപ്പെട്ടു; എന്നിട്ടും രാവണന്റെ ജീവിതാന്ത്യം കാണപ്പെട്ടില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിൽ അദ്ഭുതകരമായ ഒരു വഴിത്തിരിവാണ് — രാവണന്റെ തലകൾ ഛേദിക്കപ്പെട്ടിട്ടും വീണ്ടും വീണ്ടും മുളയ്ക്കുന്നു; അത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ പ്രഭാവമാണ്. രാമന്റെ കൈവേഗം ‘ക്ഷിപ്രഹസ്തൻ’, ‘ക്ഷിപ്രകാരി’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. നൂറുവട്ടമുള്ള ശിരച്ഛേദവും നിഷ്ഫലം — ഈ സാഹചര്യം വരാനിരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാസ്ത്രപ്രയോഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ്. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളും കണ്ടു’ എന്നു പറഞ്ഞ് കവി ഈ സംഭവത്തിന്റെ സാർവത്രികമായ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു. ഛേദിക്കപ്പെട്ട തലയുടെ സ്ഥാനത്ത് അതുപോലെതന്നെയുള്ള തല ഉണ്ടാകുന്നു — ‘തുല്യവർചസാം’ (തുല്യതേജസ്സുള്ള) എന്ന പദത്താൽ പുതിയ തലകൾ പഴയവയ്ക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ സാധാരണശരങ്ങൾകൊണ്ട് രാവണവധം അസാധ്യമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ഈ രഹസ്യത്തിന്റെ ഉത്തരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മാതലി നൽകും. രാമൻ ‘ക്രോധത്തോടെ’ ശരം തൊടുക്കുന്നു — ദീർഘമായ യുദ്ധത്തിനുശേഷം അവന്റെ ധൈര്യം രോഷമായി മാറി. തല വീഴുന്നതു മൂന്നു ലോകങ്ങളും കാണുന്നു; എല്ലാവരും വിജയമെന്നു കരുതുന്നു; എന്നാൽ നിമിഷനേരംകൊണ്ട് പുതിയ തല മുളയ്ക്കുന്നു; അതോടെ എല്ലാവരുടെയും പ്രതീക്ഷ തകരുന്നു. നൂറുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം — ഇത്രയും ബലം രാവണന്റെ തപസ്സിന്റെയും വരത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. രാമൻ വിസ്മയിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിർത്തുന്നില്ല.
അപ്പോൾ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും അറിയുന്ന, കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന വീരനായ രാഘവൻ, അനേകം ബാണങ്ങളേന്തി, ചിന്തിച്ചു: ‘ഏതൊന്നിനാൽ മാരീചൻ കൊല്ലപ്പെട്ടോ, ദൂഷണനോടൊപ്പം ഖരനും, ക്രൗഞ്ചാവടത്തിൽ വിരാധനും, ദണ്ഡകാവനത്തിൽ കബന്ധനും കൊല്ലപ്പെട്ടോ, ഏതൊന്നിനാൽ സാലവൃക്ഷങ്ങളും പർവതങ്ങളും പിളർന്നുവോ, ബാലിയും സമുദ്രവും ക്ഷോഭിച്ചുവോ — യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വിശ്വസിച്ചുപോന്ന എന്റെ ആ സായകങ്ങളാണ് ഇവയെല്ലാം; പിന്നെ രാവണനിൽ ഇവ മന്ദതേജസ്സുകളാകുന്നതിന്റെ കാരണം എന്താണ്?’ ഇങ്ങനെ ചിന്താമഗ്നനായിരുന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ അവൻ അശ്രദ്ധനായില്ല; രാഘവൻ രാവണന്റെ മാറിൽ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. അപ്പോൾ രാവണനും ക്രുദ്ധനായി, രഥത്തിലിരുന്ന രാക്ഷസേശ്വരൻ ഗദാമുസലവർഷംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ തിരിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു. രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ മഹാതുമുലയുദ്ധം ആകാശത്തും ഭൂമിയിലും പിന്നെ പർവതശിഖരത്തിലും നടന്നു. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും യക്ഷന്മാരും പിശാചുക്കളും സർപ്പങ്ങളും രാക്ഷസരും നോക്കിനിൽക്കെ ആ മഹായുദ്ധം രാത്രി മുഴുവൻ തുടർന്നു. രാത്രിയെന്നോ പകലെന്നോ മുഹൂർത്തമെന്നോ നിമിഷമെന്നോ ഇല്ലാതെ രാമരാവണയുദ്ധം ഒരു ഇടവേളയുമില്ലാതെ തുടർന്നു. അപ്പോൾ ദശരഥപുത്രനും രാക്ഷസേന്ദ്രനും തമ്മിലുള്ള ആ യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്റെ ജയം കാണാതെ, ദേവശ്രേഷ്ഠന്റെ രഥസാരഥിയായ മഹാത്മാവായ മാതലി യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയ രാമനോടു വേഗം ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ ചിന്തയിൽ അവന്റെ മുൻവിജയങ്ങളുടെ പട്ടികയുണ്ട് — മാരീചൻ, ഖരദൂഷണന്മാർ, വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങൾ, ബാലി, സമുദ്രം — ഇവയെല്ലാം ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ടുതന്നെ ജയിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ രാവണനിൽ അവ നിഷ്പ്രഭമാകുന്നു. അവന്റെ സംശയം സ്വാഭാവികമാണ്; എന്നാൽ അവൻ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് വീരന്റെ ലക്ഷണം. ‘പ്രാത്യയികാഃ’ എന്ന പദം ബാണങ്ങളുടെ വിശ്വസനീയതയും അനേകം തവണ പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധം എല്ലായിടത്തും — ആകാശത്തും ഭൂമിയിലും പർവതശിഖരത്തിലും — വ്യാപിച്ചു; ഇടവേളയില്ലാതെയും. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിലെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രസന്ദർഭത്തിന്റെ ആമുഖമാണിത് — മാതലി രാമനെ എന്തോ ഓർമിപ്പിക്കാൻ പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു — രാമന്റെ സംശയം, ഇടവേളയില്ലാത്ത യുദ്ധം, മാതലിയുടെ ഇടപെടൽ. രാമന്റെ സ്മൃതിയിൽ അവന്റെ വനവാസജീവിതം മുഴുവൻ — ദണ്ഡകാരണ്യംമുതൽ കിഷ്കിന്ധയും സമുദ്രവുംവരെ — രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘മന്ദതേജസഃ’ എന്ന പദത്താൽ ബാണങ്ങൾ ഇപ്പോൾ തേജസ്സറ്റവയെപ്പോലെയാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘തേജസ്സറ്റത് — മൂർച്ച കെട്ടത്’ എന്ന്. രാമൻ സംശയിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിരാശനാകുന്നില്ല — ‘അപ്രമത്തഃ’ (അശ്രദ്ധനല്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ നിരന്തരജാഗ്രത കാണിക്കുന്നു. രാത്രി മുഴുവൻ യുദ്ധം എന്നു പറഞ്ഞതിനാൽ, രാത്രിയിൽ യുദ്ധം ചെയ്യരുതെന്ന നിയമവും ലംഘിക്കപ്പെട്ടു; കാരണം ഇത് നിർണായകയുദ്ധമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥