॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 106-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമരാവണന്മാർ നേർക്കുനേർ, ഉത്പാതദർശനം

രാവണരഥത്തിന്റെ ആഗമനം, രാമൻ മാതലിക്കു നൽകുന്ന ആദേശം, ഇടത്തോട്ടുള്ള ചുറ്റൽ, ദ്വൈരഥയുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം, രാവണന്റെ വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഉത്പാതങ്ങൾ, രാമന്റെ ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ

ഹർഷത്തോടെ ആ സാരഥി രാവണന്റെ രഥം വേഗത്തിൽ പായിച്ചു. ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്നതും ഗന്ധർവനഗരംപോലെ തോന്നിക്കുന്നതും ഉയർന്ന പതാകകളുള്ളതും സ്വർണമാലകളണിഞ്ഞ അത്യുത്തമമായ കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും യുദ്ധോപകരണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും മാലപോലെ അണിഞ്ഞതുമായ ആ രഥം ആകാശത്തെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, ഭൂമിയെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട്, ശത്രുസൈന്യങ്ങൾക്കു നാശവും സ്വസൈന്യത്തിനു ഹർഷവുമായി. നരരാജനായ രാമൻ രാക്ഷസരാജന്റെ ആ രഥം പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ടു — ഇരമ്പുന്നതും മഹാധ്വജമുള്ളതും കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും രൗദ്രമായ തേജസ്സുള്ളതും ആകാശത്തു ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യതേജസ്സുള്ള വിമാനംപോലെയുള്ളതും മിന്നൽപോലുള്ള പതാകകളാൽ നിബിഡവും ഇന്ദ്രധനുസ്സിന്റെ പ്രഭ കാണിക്കുന്നതും മഴ ചൊരിയുന്ന മേഘംപോലെ ശരധാരകൾ വർഷിക്കുന്നതുമായ രഥം. മേഘംപോലെയുള്ള, വജ്രമേറ്റു പിളരുന്ന പർവതത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശബ്ദത്തോടെ പാഞ്ഞുവരുന്ന ശത്രുവിന്റെ ആ രഥം കണ്ട് അവൻ ബാലചന്ദ്രനെപ്പോലെ വളഞ്ഞ വില്ല് വേഗത്തിൽ കുലച്ചു ഞാണൊലി മുഴക്കി. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സാരഥി രാവണന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം രഥം തിരിച്ചിരുന്നു; ഇവിടെ അവന്റെ ഹർഷം യജമാനന്റെ പ്രസാദത്താലാണ്. രഥത്തിന്റെ വർണന മേഘത്തിന്റെ രൂപകത്തിലൂടെയാണ് — പതാകകൾ മിന്നലുകൾ, ധ്വജങ്ങളുടെ നിറങ്ങൾ ഇന്ദ്രധനുസ്സ്, ശരങ്ങൾ മഴധാരകൾ, ചക്രങ്ങളുടെ ശബ്ദം ഗർജനം. ഗന്ധർവനഗരം ആകാശത്തു കാണപ്പെടുന്ന മായാമയമായ നഗരമാണ്; അതിലൂടെ രഥത്തിന്റെ വിശാലതയും അദ്ഭുതത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കറുത്ത കുതിരകൾ രാവണന്റെ രൗദ്രതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രരഥത്തിലെ പച്ചക്കുതിരകൾക്കു വിപരീതമായി. രാമനും വില്ലിന്റെ ഞാണൊലിയാൽ മറുപടി നൽകുന്നു — ബാലചന്ദ്രനെപ്പോലെ വളച്ചതാണ് അവന്റെ വില്ല്. ആദ്യത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളും നാലാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വൾഗേറ്റിൽ അവ രഥത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ വർണന ചേർക്കുന്നു. മുമ്പ് രഥം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയതിന്റെ പേരിൽ സാരഥി നിന്ദിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ തന്റെ നിഷ്ഠ കാണിക്കാൻ അവൻ പൂർണവേഗത്തിൽ രഥം ഓടിക്കുന്നു. രഥം ആകാശത്തെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ — അതിന്റെ ധ്വജങ്ങളും പതാകകളും ആകാശം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു; ഭൂമിയെ മുഴക്കുന്നു — അതിന്റെ ചക്രങ്ങളുടെ ശബ്ദം ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നു. രാവണപക്ഷക്കാരുടെ ഹർഷവും എതിർപക്ഷത്തിന്റെ ഭയവും ഒരേ രഥംകൊണ്ടുതന്നെ ഉളവാകുന്നു. വജ്രമേറ്റ പർവതത്തിന്റെ ശബ്ദംപോലെയാണ് അതിന്റെ ഇരമ്പൽ — ഈ ഉപമ രഥത്തിന്റെ ഭാരവും വേഗവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ അതുകണ്ട് ഭയക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാകുന്നു. ഇങ്ങനെ കഥ വീണ്ടും ദ്വൈരഥയുദ്ധത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു.

രാമൻ സഹസ്രാക്ഷന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) സാരഥിയായ മാതലിയോടു പറഞ്ഞു: ‘മാതലേ, ക്ഷോഭത്തോടെ പാഞ്ഞുവരുന്ന ശത്രുവിന്റെ രഥം നോക്കൂ. മഹാവേഗത്തോടെ ഇത് വീണ്ടും ഇടത്തോട്ടു ചുറ്റി വരുന്ന രീതി കാണുമ്പോൾ, യുദ്ധത്തിൽ സ്വയം നശിക്കാൻ ഇവൻ തീരുമാനിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശ്രദ്ധയോടെ നിൽക്കുക, ശത്രുവിന്റെ രഥത്തിനുനേരെ മുന്നേറുക; കാറ്റ് ഉയർന്നുവന്ന മേഘത്തെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ അതിനെ ചിതറിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പതറാതെ, പരിഭ്രമിക്കാതെ, ഹൃദയവും ദൃഷ്ടിയും ഇളകാതെ, കടിഞ്ഞാണിന്റെ ചലനം നിയന്ത്രിച്ച് രഥം വേഗത്തിൽ പായിക്കുക. പുരന്ദരന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) രഥത്തിനു യോജിച്ച നിനക്ക് ഒന്നും പറഞ്ഞുതരേണ്ടതില്ല; യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ച് ഏകാഗ്രനായിരിക്കുന്ന ഞാൻ നിന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുക മാത്രമാണ്, പഠിപ്പിക്കുകയല്ല.’ രാമന്റെ ആ വാക്കുകളാൽ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ, ദേവസാരഥികളിൽ ഉത്തമനായ മാതലി രഥം പായിച്ചു. രാവണന്റെ മഹാരഥത്തെ ഇടതുവശത്താക്കിക്കൊണ്ട് ചുറ്റിയ അവൻ ചക്രങ്ങളിൽനിന്നുയർന്ന പൊടികൊണ്ട് രാവണനെ മൂടിക്കളഞ്ഞു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായി, ചുവന്നു വിടർന്ന കണ്ണുകളോടെ ദശഗ്രീവൻ രഥത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിന്ന രാമനെ സായകങ്ങളാൽ മൂടി. രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ വിനയവും ആത്മവിശ്വാസവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അവൻ മാതലിയുടെ കൗശലം അംഗീകരിക്കുന്നു; ‘പഠിപ്പിക്കുകയല്ല, ഓർമിപ്പിക്കുകയാണ്’ എന്ന് ബഹുമാനത്തോടെ പറയുന്നു. ഇടതുവശത്തുകൂടെയുള്ള (അപസവ്യമായ) വരവ് അശുഭമായി കരുതപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ അത് രാവണന്റെ ആത്മനാശത്തിന്റെ ചിഹ്നമായി അറിയുന്നു. മാതലിയും രാവണന്റെ രഥത്തെ സ്വയം അപസവ്യമാക്കുന്നു — വലതുവശത്തു നിന്നുകൊണ്ട് ശത്രുവിനെ ഇടതുവശത്താക്കി. ചക്രങ്ങളിലെ പൊടികൊണ്ട് രാവണനെ മൂടിയത് അവന് ഒരു അപമാനംപോലെയായി. ‘അവ്യഗ്രഹൃദയേക്ഷണം’ (ഇളകാത്ത ഹൃദയവും ദൃഷ്ടിയും) എന്ന പദം, സാരഥിയുടെ മനസ്സും ദൃഷ്ടിയും സ്ഥിരമായിരിക്കണം എന്ന രാമന്റെ പ്രതീക്ഷയാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ നിർണായകനിമിഷത്തിൽ സാരഥിയുടെ ശാന്തത അനിവാര്യമാണ്. രാവണന്റെ ഗതി കണ്ടുതന്നെ രാമൻ അവന്റെ മനോഭാവം അറിയുന്നു — അവൻ ആത്മനാശത്തിനായി വരികയാണ്. അതിനാൽ രാമന്റെ ആദേശം സംക്ഷിപ്തവും വ്യക്തവുമാണ് — മുന്നോട്ടുള്ള നീക്കം, ശ്രദ്ധ, വേഗം, നിയന്ത്രണം. കാറ്റ് മേഘത്തെയെന്നപോലെ എന്ന ഉപമ മുൻശ്ലോകങ്ങളിലെ മേഘരൂപകത്തെ പൂർത്തിയാക്കുന്നു — രാവണന്റെ രഥം മേഘം, രാമൻ കാറ്റ്. രാമന്റെ ബഹുമാനപൂർണമായ വാക്കുകളിൽനിന്നാണ് മാതലിയുടെ സന്തോഷം ഉളവായത്; അതിനാൽ അവൻ ഉത്തമമായ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മറുപടി ഉടനടിയാണ് — അവൻ ക്രോധത്തോടെ ശരങ്ങളാൽ രാമനെ മൂടുന്നു. ചക്രങ്ങളിലെ പൊടിയാൽ മൂടപ്പെട്ട രാവണൻ അപമാനം സഹിച്ച് ക്രുദ്ധനാകുന്നു; ഇങ്ങനെ യുദ്ധം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു.

ഈ ധർഷണത്താൽ അസഹിഷ്ണുവായ രാമൻ, ധൈര്യത്തിനു രോഷംകൂടി ചേർത്തുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ മഹാവേഗമുള്ള ഇന്ദ്രന്റെ വില്ലും, മഹാവേഗമുള്ള, സൂര്യരശ്മികൾക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ശരങ്ങളും കയ്യിലെടുത്തു. അപ്പോൾ പരസ്പരം കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന, മുഖാമുഖം നിൽക്കുന്ന ഗർവിഷ്ഠരായ രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ ഇരുവരും തമ്മിൽ മഹത്തായ യുദ്ധം തുടങ്ങി. അപ്പോൾ രാവണന്റെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും ആ ദ്വൈരഥയുദ്ധം കാണാൻ ഒത്തുകൂടി. ‘ധൈര്യം രോഷേണ ലംഭയൻ’ (ധൈര്യത്തിനു രോഷം ചേർത്ത്) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ധൈര്യം രോഷത്തോടു ചേരുന്നു — അവൻ ക്രോധത്തെ ധൈര്യത്തിന്റെ സേവകനാക്കുന്നു, യജമാനനാക്കുന്നില്ല. ഇന്ദ്രന്റെ വില്ല് മുൻസർഗങ്ങളിൽ നൽകപ്പെട്ടതാണ്; ഇപ്പോൾ അതിന്റെ പൂർണമായ ഉപയോഗം. സിംഹങ്ങളുടെ ഉപമ ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം കാണിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ ഒത്തുചേരൽ നിർണായകനിമിഷത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — അവർ രാവണന്റെ നാശംതന്നെയാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — അതിന്റെ ആദ്യ അർധം ശരങ്ങൾ എടുക്കുന്നതും, രണ്ടാമത്തേതും മൂന്നാമത്തേതും യുദ്ധാരംഭവും വർണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആമുഖം അവസാനിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ മുഖ്യഭാഗം ആരംഭിക്കുന്നു; പ്രേക്ഷകരും സജ്ജരാണ്. രാമന്റെ രോഷം ഇവിടെ ധർഷണത്തിൽനിന്ന് — രാവണന്റെ ശരവർഷമെന്ന അപമാനത്തിൽനിന്ന് — ഉളവായതാണ്, സ്വാർഥത്തിൽനിന്നല്ല. സൂര്യരശ്മികൾക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ശരങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ സൂര്യോപാസനയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം സൂര്യന്റെ അനുഗ്രഹം ഇപ്പോൾ ശരങ്ങളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. ഗർവിഷ്ഠരായ രണ്ടു സിംഹങ്ങൾ പരസ്പരം നോക്കി ആക്രമണത്തിനു സജ്ജരാകുന്നതുപോലെയാണ് ഈ രണ്ടു യോദ്ധാക്കളും. ദേവഗന്ധർവസിദ്ധർഷിമാരുടെ ആഗമനം രണഭൂമിയെ ഒരു രംഗവേദിപോലെയാക്കുന്നു.

രാവണന്റെ വിനാശത്തിനും രാഘവന്റെ ഉയർച്ചയ്ക്കുമായി ദാരുണവും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഉത്പാതങ്ങൾ ഉണ്ടായി. മേഘദേവൻ രാവണന്റെ രഥത്തിനു മുകളിൽ ചോര വർഷിച്ചു; ചുഴലിക്കാറ്റുകൾ തീവ്രമായി ഇടത്തോട്ടു ചുറ്റിയടിച്ചു. ആകാശത്തു വട്ടമിട്ടു പറക്കുന്ന വലിയൊരു കഴുകൻകൂട്ടം രഥം പോകുന്നിടത്തെല്ലാം പിന്നാലെ പാഞ്ഞു. ചെമ്പരത്തിപ്പൂവിന്റെ നിറമുള്ള സന്ധ്യയാൽ മൂടപ്പെട്ട ലങ്ക പകലിൽപ്പോലും എരിയുന്ന ഭൂമിയെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇടിമുഴക്കത്തോടുകൂടി മഹാശബ്ദത്തോടെ വലിയ ഉൽക്കകൾ വീണു; രാവണന് അഹിതമായ അവ അപ്പോൾ രാക്ഷസരെ വിഷാദത്തിലാഴ്ത്തി. രാവണൻ എവിടെയോ അവിടെ ഭൂമി കുലുങ്ങി; പ്രഹരിക്കുന്ന രാക്ഷസരുടെ കൈകൾ ആരോ പിടിച്ചുവെച്ചതുപോലെയായി. ചെമ്പും മഞ്ഞയും വെളുപ്പും വെണ്മയും കലർന്ന സൂര്യരശ്മികൾ രാവണന്റെ മുന്നിൽ വീണ് പർവതത്തിലെ ധാതുക്കളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. കഴുകന്മാരോടൊപ്പം കുറുനരികൾ വായിലൂടെ തീ ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, ക്ഷോഭിച്ച് അമംഗളമായ അവന്റെ മുഖത്തേക്കു നോക്കി ഓരിയിട്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിൽ പ്രതികൂലമായ കാറ്റ് പൊടി വാരിയെറിഞ്ഞ് രാക്ഷസരാജന്റെ കാഴ്ച മറച്ചുകൊണ്ടു വീശി. മേഘമില്ലാതെതന്നെ അവന്റെ സൈന്യത്തിൽ ചുറ്റും സഹിക്കാനാവാത്ത ശബ്ദത്തോടെ ഘോരമായ ഇടിമിന്നലുകൾ പതിച്ചു. എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും ഇരുട്ടിൽ മൂടി; വലിയ പൊടിമഴയാൽ ആകാശം കാണാൻ വയ്യാതായി. ഘോരമായി കലഹിച്ചുകൊണ്ട്, ദാരുണമായി കരയുന്ന ഭയങ്കരമായ നൂറുകണക്കിനു മൈനകൾ അവന്റെ രഥത്തിലേക്കു വന്നുവീണു. അവന്റെ കുതിരകൾ പിൻഭാഗത്തുനിന്നു തീപ്പൊരികളും കണ്ണുകളിൽനിന്നു കണ്ണീരും ഇടതടവില്ലാതെ പൊഴിച്ചു — തീയും വെള്ളവും ഒരുപോലെ. ഇത്തരത്തിലുള്ള ഭയങ്കരവും ദാരുണവുമായ അനേകം ഉത്പാതങ്ങൾ രാവണന്റെ വിനാശത്തിനായി ഉണ്ടായി. ഈ ഭാഗത്ത് പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ അംശങ്ങളും — ആകാശം, വായു, ഭൂമി, സൂര്യൻ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ — രാവണനെതിരായി സാക്ഷ്യം നൽകുന്നു. കാറ്റിന്റെ ഇടത്തോട്ടുള്ള ഗതി, കഴുകന്മാരുടെ പിന്തുടരൽ, കുറുനരികളുടെ ഓരിയിടൽ എന്നിവ ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ അശുഭലക്ഷണങ്ങളാണ്. മേഘമില്ലാതെയുള്ള ഇടിവെട്ടും കുതിരകളുടെ കണ്ണീരും വിശേഷിച്ചും അദ്ഭുതകരമാണ്; അവ ദൈവത്തിന്റെ കോപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മരണം നിശ്ചിതമാണ് എന്ന ഭാവം ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമാകാൻ കവി ഉത്പാതങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട പട്ടിക നൽകുന്നു. രക്തവർഷമാണ് ആദ്യത്തെ ഉത്പാതം — ആകാശത്തുനിന്നുതന്നെ ചോര പെയ്യുന്നു; അത് രക്തച്ചൊരിച്ചിലിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. ലങ്ക പകലിൽപ്പോലും സന്ധ്യപോലെ ചുവന്നിരിക്കുന്നു — കാലംപോലും തകിടംമറിഞ്ഞു. രാക്ഷസരുടെ കൈകൾ ആരോ പിടിച്ചുവെച്ചതുപോലെ — അവർക്കു പ്രഹരിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. സൂര്യരശ്മികളുടെ വിവിധനിറങ്ങൾ രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ ധാതുക്കളെപ്പോലെ — ഇതും വിചിത്രമായ ലക്ഷണമാണ്. മൈനകളുടെ കലഹം ഗൃഹനാശത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണെന്നു ലോകവിശ്വാസം. കുതിരകൾപോലും യജമാനന്റെ മരണം അറിയുന്നതുപോലെ കരയുന്നു. ദിക്കുകളിലെ ഇരുട്ടും പൊടിമഴയും പ്രതികൂലമായ കാറ്റും രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയെയും ബുദ്ധിയെയും മറയ്ക്കുന്നു — ഇതിന് ഒരു പ്രതീകാത്മകമായ അർഥവുമുണ്ട്; കാരണം അവന്റെ വിവേകം നേരത്തേതന്നെ നശിച്ചിരുന്നു. ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ ഭയാനകം മാത്രമല്ല, നീതിക്കു പ്രകൃതി നൽകുന്ന പിന്തുണകൂടിയാണ്.

രാമനും എല്ലായിടത്തും സൗമ്യവും മംഗളകരവും ജയം വിളിച്ചോതുന്നതുമായ നിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഇവിടെ തന്റെ ജയത്തിനായുള്ള സൗമ്യനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് രാഘവൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി, രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നുതന്നെ കരുതി. പിന്നെ നിമിത്തങ്ങളിൽ അറിവുള്ള രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ തന്നിൽത്തന്നെ ഉളവായ നിമിത്തങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ച് പരമമായ ഹർഷവും സമാധാനവും നേടി, യുദ്ധത്തിൽ കൂടുതൽ പരാക്രമം കാണിച്ചു. ഇവിടെ ഉത്പാതങ്ങൾക്കു വിപരീതമായ ചിത്രമാണ് — രാവണന് അശുഭങ്ങൾ, രാമനു ശുഭങ്ങൾ; ഒരേ സമയത്ത്, ഒരേ യുദ്ധക്കളത്തിൽ. രാമൻ ‘നിമിത്തകോവിദൻ’ ആണ് — ശകുനങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ; അതിനാൽ അവയുടെ സൂചന അവൻ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. അവന്റെ ഹർഷവും നിശ്ചിന്തതയും അവന്റെ പരാക്രമം വർധിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസം വ്യക്തമാക്കുന്നത് അതാണ് — ‘ഹതം മേനേ ച രാവണം’ (രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നു കരുതി). അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അത് സർഗത്തെ രാമന്റെ ഉത്സാഹത്തോടെ അവസാനിപ്പിക്കുകയും അടുത്ത സർഗത്തിലെ ഘോരയുദ്ധത്തിനു പശ്ചാത്തലമൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇരുപക്ഷങ്ങളിലെയും നിമിത്തങ്ങളുടെ വൈരുധ്യം കവി നന്നായി ആലോചിച്ചു സംവിധാനം ചെയ്തതാണ് — ദൈവം വ്യക്തമായും രാമന്റെ പക്ഷത്താണ്. നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ടിട്ട് രാമൻ ആലസ്യത്തിലാഴുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ പരാക്രമം കാണിക്കുന്നു — ഭാഗ്യം പുരുഷപ്രയത്നത്തോടു ചേർന്നേ ഫലിക്കൂ. ‘ഹതം മേനേ’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ മനസ്സിൽ വിജയം നേരത്തേതന്നെ സിദ്ധമാണ്; കർമംകൊണ്ട് അതു പ്രകടമാക്കുക മാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക