॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 96-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വിരൂപാക്ഷവധം

രാവണശരങ്ങളാൽ വാനരന്മാരുടെ പലായനം, സുഗ്രീവന്റെ ശിലാവർഷത്താൽ രാക്ഷസസംഹാരം, ആനപ്പുറത്തേറിയ വിരൂപാക്ഷനുമായുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, കൈത്തലപ്രഹരത്താൽ വിരൂപാക്ഷന്റെ വധം

ദശഗ്രീവന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ശരീരം മുറിഞ്ഞ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ട് അവിടെ ഭൂമി നിറഞ്ഞു. ഒരേ ദിക്കിൽനിന്നു വന്നുകൊണ്ടിരുന്ന, രാവണന്റെ ചെറുക്കാനാവാത്ത ആ ശരവർഷം, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ ഈയാംപാറ്റകൾ എന്നപോലെ, വാനരന്മാർക്കു സഹിക്കാനായില്ല. മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ പീഡിതരായ അവർ, അഗ്നിജ്വാലകളിൽ അകപ്പെട്ട് എരിയുന്ന ആനകളെപ്പോലെ, നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ചിതറിയോടി. കാറ്റ് വലിയ മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ, ശരങ്ങളാൽ വാനരസൈന്യങ്ങളെ ചിതറിച്ചുകൊണ്ട് രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ മുന്നേറി. വേഗത്തിൽ വനവാസികളെ സംഹരിച്ച് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ തിടുക്കത്തിൽ യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്റെ അടുത്തെത്തി. ആ വാനരന്മാർ തകർന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ട് സുഗ്രീവൻ സുഷേണനെ സൈന്യവിഭാഗത്തിന്റെ ചുമതലയേൽപ്പിച്ച് വേഗം യുദ്ധത്തിൽ മനസ്സുവച്ചു. തനിക്കു തുല്യനായ ആ വീരവാനരൻ സുഷേണനെ സേനാരക്ഷയ്ക്കു നിയോഗിച്ച്, മരങ്ങൾ ആയുധമാക്കിയ സുഗ്രീവൻ ശത്രുവിന് അഭിമുഖനായി പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രണ്ട് ഉപമകൾ വാനരന്മാരുടെ ദുരവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു — ദീപത്തിൽ വീഴുന്ന ഈയാംപാറ്റകളെപ്പോലെ, കാട്ടുതീയിലെ ആനകളെപ്പോലെ. രണ്ടാമത്തെ ഉപമയിൽ, വാനരന്മാർ ദുർബലരെന്നു മാത്രമല്ല, മഹാകായരായിട്ടും നിസ്സഹായരാണെന്നാണ് ഭാവം. ‘ഏകതഃ’ (ഒരേ ദിക്കിൽനിന്ന്) എന്ന പദം ശരവർഷത്തിന്റെ ഏകദിശയും നിരന്തരതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ തീരുമാനം രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സൈന്യം തകരുമ്പോൾ നായകൻ സ്വയം മുന്നിൽ ചെല്ലുന്നു. എന്നാൽ അവൻ സൈന്യത്തെ നായകനില്ലാതെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; സുഷേണനെ ‘ഗുല്മത്തിൽ’ — സൈന്യവ്യൂഹത്തിന്റെ വിഭാഗത്തിൽ — നിർത്തിയിട്ടേ പോകുന്നുള്ളൂ. ‘ആത്മനഃ സദൃശം’ (തനിക്കു തുല്യൻ) എന്ന പദത്തിൽ സുഷേണന്റെ കഴിവിലുള്ള സുഗ്രീവന്റെ വിശ്വാസം കാണാം; സുഷേണൻ താരയുടെ പിതാവും വൃദ്ധനും അനുഭവസമ്പന്നനുമായ വാനരനാണ്. ‘പാദപായുധഃ’ (മരങ്ങൾ ആയുധമാക്കിയവൻ) എന്ന വിശേഷണം വാനരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ മരങ്ങളും പാറകളുമാണ്, വില്ലും അമ്പുമല്ല. രാവണൻ രാഘവന്റെ നേർക്കു ചെല്ലുന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുന്നോട്ട് അവർ തമ്മിൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടക്കും, എന്നാൽ അതിനുമുമ്പ് അവന്റെ സേനാപതികൾ ഓരോരുത്തരായി കൊല്ലപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ വിരൂപാക്ഷൻ, അടുത്തതിൽ മഹോദരൻ, പിന്നെ മഹാപാർശ്വൻ — ഇതാണ് ക്രമം.

അവന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും പിന്നിലുമായി എല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരും വലിയ പാറകളും പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് പിന്തുടർന്നു. മഹാനായ സുഗ്രീവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഉച്ചസ്വരത്തിൽ ഗർജിച്ചു; പലരെയും അടിച്ചുവീഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് ഉത്തമരാക്ഷസന്മാരെ തകർത്തു. യുഗാന്തകാലത്ത് ശക്തിപ്രാപിച്ച കാറ്റ് മരങ്ങളെ തകർക്കുന്നതുപോലെ, മഹാകായനായ വാനരേശ്വരൻ രാക്ഷസരെ ഞെരിച്ചമർത്തി. കാട്ടിൽ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെമേൽ മേഘം കന്മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ, അവൻ രാക്ഷസസൈന്യങ്ങളുടെമേൽ ശിലാവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. കപിരാജൻ എറിഞ്ഞ ആ ശിലാവർഷങ്ങളാൽ തലകൾ ചിതറിയ രാക്ഷസന്മാർ തകർന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെ വീണു. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവനാൽ തകർക്കപ്പെട്ട്, ആർത്തുകൊണ്ടും വീണുകൊണ്ടും രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അടുത്ത സന്ദർഭം ആരംഭിക്കുന്നു. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — യുഗാന്തവായു, കന്മഴ പെയ്യുന്ന മേഘം, തകർന്ന പർവതങ്ങൾ. ഒന്നാമത്തേത് സുഗ്രീവന്റെ വേഗവും, രണ്ടാമത്തേത് അവന്റെ പ്രഹരങ്ങളുടെ ബാഹുല്യവും, മൂന്നാമത്തേത് കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരുടെ മഹാകായത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കന്മഴയിൽ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ ചിതറിയോടുന്നതുപോലെ രാക്ഷസന്മാരും എന്നാണ് ഭാവം — ഇപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർതന്നെ പക്ഷികളെപ്പോലെ ദുർബലർ. മുൻസർഗാന്ത്യത്തിൽ വാനരന്മാർക്കു രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ സഹിക്കാനായില്ല; ഇവിടെയാകട്ടെ രാക്ഷസർക്കു സുഗ്രീവന്റെ പാറകൾ; ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഒഴുക്കു മാറുന്നു. ‘മമന്ഥ’ (കടഞ്ഞു), ‘മമർദ’ (ഞെരിച്ചു) എന്നീ രണ്ടു ക്രിയാപദങ്ങൾ സുഗ്രീവന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു. യൂഥപന്മാരുടെ പിന്തുടരൽ രാജാവിന്റെ മാതൃകയാൽ സൈന്യം വീണ്ടും ഉത്സാഹം നേടുന്നു എന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘നദത്സു പതത്സു ച’ (ആർത്തുകൊണ്ടും വീണുകൊണ്ടും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ രാക്ഷസരുടെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ചിലർ നിലവിളിക്കുന്നു, ചിലർ വീഴുന്നു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ കോലാഹലവും മരണവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവന്റെ പരാക്രമം രാവണന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെയാണ് — ഇരുവരും തങ്ങളുടെ ശത്രുസൈന്യത്തെ ഓടിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ വില്ലാളിയായ വിരൂപാക്ഷനെന്ന രാക്ഷസൻ സ്വന്തം പേരു വിളിച്ചുപറഞ്ഞ്, രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി, ഒരു ആനയുടെ കഴുത്തിൽ കയറി. ആ ആനയുടെ പുറത്തേറി മഹാബലനായ വിരൂപാക്ഷൻ ഭീകരമായി ഗർജിച്ചു, വാനരരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ നിന്ന സുഗ്രീവന്റെമേൽ അവൻ ഘോരശരങ്ങൾ എയ്തു; പരിഭ്രാന്തരായ രാക്ഷസരെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി. ആ രാക്ഷസന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അത്യധികം മുറിവേറ്റ കപീന്ദ്രൻ മഹാക്രോധത്തോടെ അലറി; അവനെ കൊല്ലാൻ മനസ്സുറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് പോരാട്ടവീര്യമുള്ള ശൂരനായ ആ വാനരൻ ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത് ചാടിച്ചെന്ന് ആ മഹാഗജത്തെ മുഖത്ത് അടിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പ്രഹരമേറ്റ ആ മഹാഗജം ഒരു വില്ലിന്റെ ദൂരം പിന്നോട്ടുമാറി, നിലത്തിരുന്നു, അലറി. തകർന്ന ആനയിൽനിന്നു വേഗം മാറിയ വീര്യവാനായ രാക്ഷസൻ ശത്രുവിന് അഭിമുഖനായി വാനരന്റെ നേർക്കു ചെന്ന്, കാളത്തോലുകൊണ്ടുള്ള പരിചയും വാളുമെടുത്ത്, വേഗമേറിയ ചുവടുകളോടെ, ശകാരിക്കുന്നതുപോലെ, ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ചു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ സുഗ്രീവൻ മേഘംപോലുള്ള ഒരു വലിയ ശില എടുത്ത് വിരൂപാക്ഷന്റെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. ആ ശില വരുന്നതു കണ്ട് അതിപരാക്രമിയായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഒഴിഞ്ഞുമാറി, അപ്പോൾ വാളുകൊണ്ടു പ്രഹരിച്ചു. സ്വന്തം പേരു വിളിച്ചുപറയുന്നതു വീരന്മാരുടെ രീതിയാണ് — യുദ്ധാരംഭത്തിൽ ആത്മപരിചയവും വെല്ലുവിളിയും. വിരൂപാക്ഷൻ രഥം വിട്ട് ആനപ്പുറത്തു കയറുന്നു; അതുവഴി വാനരരുടെ മുകളിൽ ഉയരത്തിലിരുന്ന് ശരങ്ങൾ എയ്യാൻ അവനു കഴിയും. സുഗ്രീവനാകട്ടെ മരംകൊണ്ട് ആനയെയാണ് അടിക്കുന്നത്, ആരോഹകനെയല്ല — ആദ്യം വാഹനത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ആന ‘ഒരു വില്ലിന്റെ ദൂരം’ പിന്നോട്ടുമാറിയത് അവന്റെ പ്രഹരത്തിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. ‘ആർഷഭം ചർമ’ എന്നതു കാളത്തോലുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പരിചയാണ്. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ സ്വരൂപം മാറുന്നു — ധനുർയുദ്ധത്തിൽനിന്നു ഗജയുദ്ധം, പിന്നെ ഖഡ്ഗയുദ്ധം. വിരൂപാക്ഷന്റെ ചുറുചുറുക്ക് അവന്റെ കൗശലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ശിലയെ ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ഒഴിഞ്ഞുമാറിയാണ് തടുക്കുന്നത്. സുഗ്രീവന്റെ ശില ‘ജലദോപമാ’ — മേഘംപോലെ വലുത്; മുമ്പു പറഞ്ഞ ശിലാവർഷത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്. വിരൂപാക്ഷന്റെ ആദ്യകർമം സൈന്യത്തെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കലാണ് — ‘ഉദ്വിഗ്നാൻ രാക്ഷസാൻ സമ്പ്രഹർഷയൻ സ്ഥാപയാമാസ’ (പരിഭ്രാന്തരായ രാക്ഷസരെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി). ഇതുകൊണ്ട് അവൻ വെറും യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, നായകൻകൂടിയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധം ‘ചുക്രോശ’ (അലറി) എന്ന ക്രിയയാൽ വ്യഞ്ജിക്കുന്നു — ബാണമേറ്റ അവൻ വേദനകൊണ്ടല്ല, ക്രോധംകൊണ്ടാണ് അലറുന്നത്. ‘വധേ ചാസ്യ മനോ ദധേ’ (അവനെ കൊല്ലാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ നിശ്ചയം ദൃഢമാണ്. ആനയുടെ വീഴ്ചയും അലർച്ചയും യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഫലം. അതിനുശേഷം വിരൂപാക്ഷൻ കാലാളായിത്തീർന്നിട്ടും ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, ‘ശകാരിക്കുന്നതുപോലെ’ വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ തെളിവാണ്. ‘വ്യവസ്ഥിതം’ (ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവനും സ്ഥിരനാണ്, ഇളകുന്നില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സമബലരായ രണ്ടു വീരന്മാരുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിനു കളമൊരുങ്ങുന്നു.

ബലവാനായ ആ രാക്ഷസന്റെ വാൾവെട്ടേറ്റ വാനരൻ ഒരു നിമിഷം ബോധമറ്റവനെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അവൻ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി വേഗത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. മുഷ്ടിപ്രഹരമേറ്റ നിശാചരനായ വിരൂപാക്ഷൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ആ വാളുകൊണ്ടു സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ സുഗ്രീവന്റെ കവചം വെട്ടിവീഴ്ത്തി; കാലുകൾകൊണ്ടുള്ള പ്രഹരമേറ്റ് സുഗ്രീവൻ വീഴുകയും ചെയ്തു. വീണ ആ വാനരൻ എഴുന്നേറ്റ് ഇടിമിന്നലിനു തുല്യമായ ഭീകരശബ്ദമുള്ള ഒരു കൈത്തലപ്രഹരം അവന്റെ നേർക്കു പ്രയോഗിച്ചു. സുഗ്രീവൻ ഉയർത്തിയ ആ കൈത്തലപ്രഹരത്തിൽനിന്നു നൈപുണ്യത്തോടെ ഒഴിഞ്ഞുമാറി ആ രാക്ഷസൻ മുഷ്ടികൊണ്ട് അവന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. അപ്പോൾ തന്റെ പ്രഹരം ആ രാക്ഷസൻ ഒഴിവാക്കിയതു കണ്ട് കൂടുതൽ ക്രുദ്ധനായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവൻ ആ വിരൂപാക്ഷന്റെ പ്രതിരോധത്തിലെ പഴുതു കണ്ടു. ഈ ഭാഗത്ത് സമബലരായ രണ്ടു മല്ലന്മാർ തമ്മിലെന്നപോലെ യുദ്ധം നടക്കുന്നു — ഒരാൾ പ്രഹരിക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ ഒഴിഞ്ഞുമാറി തിരിച്ചടിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ രണ്ടുതവണ നിലത്തു വീഴുന്നു — ആദ്യം വാൾകൊണ്ട്, രണ്ടാമത് കാൽപ്രഹരംകൊണ്ട് — എങ്കിലും വീണ്ടും വീണ്ടും എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലും ഇരുപത്തഞ്ചും ഇരുപത്താറിന്റെ പൂർവാർധവും (വാൾവെട്ട്, ബോധക്ഷയം, മുഷ്ടിപ്രഹരം) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമാണ് യുദ്ധം ഇങ്ങനെ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. വിരൂപാക്ഷന്റെ ‘നൈപുണ്യം’ വീണ്ടും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, യുദ്ധകുശലനുമാണ്. എന്നാൽ ‘അന്തരം ദദർശ’ (പഴുതു കണ്ടു) എന്ന പദത്താൽ കഥയുടെ നിർണായകനിമിഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സുഗ്രീവൻ ശത്രുവിന്റെ പ്രതിരോധത്തിൽ ഒരു വിടവു കാണുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ ബലത്തെക്കാൾ അവസരം കാണുന്നതാണ് പ്രധാനം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അശനേഃ സമാനം’ (ഇടിമിന്നലിനു തുല്യം) എന്ന ഉപമ മുന്നോട്ടുള്ള ‘മഹേന്ദ്രാശനികല്പേന’ (ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ) എന്ന വർണനയുടെ മുൻസൂചനയാണ്. കവചം വെട്ടിവീഴ്ത്തിയതോടെ സുഗ്രീവന്റെ സംരക്ഷണം നീങ്ങുന്നു, എങ്കിലും അവൻ പിന്തിരിയുന്നില്ല. മുഷ്ടിയും കൈത്തലവും വാനരരുടെ സഹജായുധങ്ങളാണ് — വാളേന്തിയ രാക്ഷസനോട് അവൻ നിരായുധനായിത്തന്നെ പൊരുതുന്നു; ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കുന്നു. കാൽപ്രഹരമേറ്റു വീണതും സുഗ്രീവനു ലജ്ജാകരമല്ല, കാരണം ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ എഴുന്നേറ്റ് അവൻ തിരിച്ചടിക്കുന്നു.

പിന്നീട് ക്രോധത്തോടെ സുഗ്രീവൻ മറ്റൊരു മഹാതലപ്രഹരം അവന്റെ ചെന്നിയിൽ ഏൽപ്പിച്ചു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ ആ കൈത്തലമേറ്റ വിരൂപാക്ഷൻ ചോരയിൽ കുതിർന്ന്, ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, ഉറവയിൽനിന്നു ജലമെന്നപോലെ ശരീരദ്വാരങ്ങളിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് നിലത്തുവീണു. ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ഉരുണ്ട്, നുരയോടുകൂടി, ചോരയിൽ മുങ്ങി, കൂടുതൽ വിരൂപമായ കണ്ണുകളോടുകൂടിയവനായിത്തീർന്ന വിരൂപാക്ഷനെ ആ വാനരന്മാർ കണ്ടു. പിടഞ്ഞുകൊണ്ടും വശംതിരിഞ്ഞുരുണ്ടുകൊണ്ടും ചോരയിൽ കുളിച്ചും ദയനീയമായി അലറിക്കൊണ്ടും കിടക്കുന്ന ശത്രുവിനെ കപികൾ കണ്ടു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടിയ, വേഗശാലികളായ വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ രണ്ടു സൈന്യസമുദ്രങ്ങളും, അണക്കെട്ടു തകർന്ന രണ്ടു മഹാസമുദ്രങ്ങൾപോലെ, ഭീകരമായി മുഴങ്ങി. മഹാബലനായ വിരൂപനേത്രൻ വാനരരാജനാൽ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ഒന്നിച്ചുചേർന്ന വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യം കരകവിഞ്ഞൊഴുകുന്ന ഗംഗപോലെയായി. ‘വിരൂപാക്ഷം വിരൂപാക്ഷതരം കൃതം’ (വിരൂപാക്ഷനെ കൂടുതൽ വിരൂപാക്ഷനാക്കി) എന്നതു ശ്ലേഷമാണ് — പേരുകൊണ്ടുതന്നെ വിരൂപമായ കണ്ണുകളുള്ളവൻ; ഇപ്പോൾ മരണസമയത്ത് അവന്റെ കണ്ണുകൾ കൂടുതൽ വിരൂപമായി. ഇതു കവിയുടെ വക്രോക്തിപ്രയോഗമാണ്. ‘ശംഖദേശം’ നെറ്റിയുടെ പാർശ്വഭാഗമാണ് (ചെന്നി), അതൊരു മർമസ്ഥാനമാണ്; അതിനാൽ ഒരൊറ്റ കൈത്തലപ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ മരണം. മുമ്പ് വിരൂപാക്ഷൻ സുഗ്രീവന്റെ പ്രഹരം ഒഴിവാക്കി; ഇപ്പോൾ ‘പഴുതു’ കണ്ട് സുഗ്രീവൻ ഒഴിഞ്ഞുമാറാൻ കഴിയാത്തിടത്തു പ്രഹരിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. അവരുടെ രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും അണക്കെട്ടു തകർന്ന സമുദ്രങ്ങൾപോലെയും കരകവിഞ്ഞ ഗംഗപോലെയും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു നായകന്റെ വീഴ്ചയോടെ സൈന്യമാകെ ഇളകിമറിയുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ മൂന്നു സചിവന്മാരിൽ ഒന്നാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു. സർഗാരംഭത്തിൽ രാവണന്റെ ശരങ്ങളാൽ വാനരന്മാർ ദീപത്തിലെ ഈയാംപാറ്റകളെപ്പോലെ നശിച്ചു; ഒടുവിലാകട്ടെ സുഗ്രീവന്റെ കൈത്തലത്താൽ രാക്ഷസവീരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു — ഇങ്ങനെ സർഗം വിപരീതമായ രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ സന്തുലിതമായി നിൽക്കുന്നു. ‘കരുണം വിനർദന്തം’ (ദയനീയമായി അലറുന്നവനെ) എന്ന പദത്താൽ ശത്രുവിന്റെ മരണത്തിലും കവി കരുണ കൈവിടുന്നില്ല. വിരൂപാക്ഷന്റെ വധത്തോടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ ക്രോധം ഇരട്ടിക്കും; മഹോദരൻ യുദ്ധത്തിന് അയയ്ക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക