॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 97-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

മഹോദരവധം

രാവണന്റെ വ്യഥ, മഹോദരന്റെ യുദ്ധപ്രവേശവും സംഹാരവും, സുഗ്രീവനുമായി ശില, വൃക്ഷം, പരിഘം, ഗദ, മുസലം എന്നിവകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം, ബാഹുയുദ്ധവും ഖഡ്ഗയുദ്ധവും, സുഗ്രീവൻ മഹോദരന്റെ ശിരസ്സു ഛേദിക്കുന്നത്

മഹായുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം വേഗത്തിൽ കൊന്നൊടുക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും കൊടുംവേനലിലെ രണ്ടു തടാകങ്ങൾപോലെ ഏറെ ക്ഷയിച്ചു. സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താലും വിരൂപാക്ഷവധത്താലും രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ ഇരട്ടി ക്രുദ്ധനായി. വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ട് ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സ്വന്തം സൈന്യത്തെ കണ്ടും, ദൈവഗതി തിരിഞ്ഞതു കണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ അവനു വ്യഥയുണ്ടായി. അതിനുശേഷം അവൻ അടുത്തുനിന്ന മഹോദരനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ഈ സമയത്ത് എന്റെ ജയപ്രതീക്ഷ നിന്നിലാണ്. വീരാ, ഇന്നു ശത്രുസൈന്യത്തെ കൊല്ലുക, പരാക്രമം കാണിക്കുക. യജമാനന്റെ അന്നത്തിന്റെ കടം വീട്ടാനുള്ള സമയമാണിത്; നന്നായി യുദ്ധം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ മഹോദരൻ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, ഈയാംപാറ്റ അഗ്നിയിലെന്നപോലെ, ശത്രുസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നീട് യജമാനന്റെ വാക്കിനാലും സ്വന്തം വീര്യത്താലും പ്രേരിതനായ തേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ അവൻ വാനരന്മാരെ സംഹരിച്ചു. മഹാസത്ത്വരായ വാനരന്മാരും വലിയ പാറകളെടുത്ത് ഭീകരമായ ശത്രുസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സകല രാക്ഷസരെയും കൊന്നു. ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രണ്ടു സൈന്യങ്ങളെയും വേനലിൽ വറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന രണ്ടു തടാകങ്ങളായി വർണിക്കുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തിനും ഒരുപോലെ ക്ഷയം. രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഇപ്പോൾ ആദ്യമായി ‘വ്യഥ’ ഉണ്ടാകുന്നു; അവൻ ‘ദൈവവിപര്യയം’ കാണുന്നു, അതായത് ഭാഗ്യം തനിക്കെതിരായി തിരിയുന്നു എന്ന് അറിയുന്നു. എങ്കിലും അവൻ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുന്നില്ല, മറ്റൊരു സേനാപതിയെ അയയ്ക്കുന്നു. ‘ഭർതൃപിണ്ഡം’ എന്നതു യജമാനൻ നൽകിയ അന്നവും ഉപജീവനവുമാണ്; അതിന്റെ ‘നിർവേശം’ എന്നത് ആ കടത്തിന്റെ തിരിച്ചടവ് — യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണൻ പണയംവച്ചുള്ള യജമാനസേവ. ഇതു സേവകധർമത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ ആദർശമാണ്. മഹോദരനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ഈയാംപാറ്റ അഗ്നിയിലെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയ്ക്കു രണ്ടു മുഖങ്ങളുണ്ട് — അവന്റെ ശൗര്യവും, എന്നാൽ നാശം നിശ്ചിതമാണെന്നതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 8–10 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വാനരന്മാരുടെ പ്രത്യാക്രമണവും മഹോദരന്റെ ശരസംഹാരവും ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. രാവണൻ മഹോദരനെ ‘മഹാബാഹോ’, ‘വീരാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — സ്തുതികൊണ്ട് അവന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘സാധു യുധ്യതാം’ (നന്നായി യുദ്ധം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗം ആജ്ഞയുടെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹോദരന്റെ മറുപടി ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു മാത്രം — വീരൻ വാക്കുകൊണ്ടല്ല, കർമംകൊണ്ടാണ് മറുപടി നൽകുന്നത്. അവന്റെ രണ്ടു പ്രേരകങ്ങൾ കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘ഭർതൃവാക്യേന’ (യജമാനന്റെ വാക്കിനാൽ) ബാഹ്യവും, ‘സ്വേന വീര്യേണ’ (സ്വന്തം വീര്യത്താൽ) ആന്തരികവും. വാനരന്മാരും നിഷ്ക്രിയരല്ല; അവർ പാറകൾകൊണ്ടു തിരിച്ചടിക്കുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധം ഇരുപക്ഷത്തുനിന്നുമുള്ളതുതന്നെ.

അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ മഹോദരൻ സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ മഹായുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ കൈകളും കാലുകളും തുടകളും ഛേദിച്ചു. പിന്നീട് രാക്ഷസരാൽ ഏറെ പീഡിതരായ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി — ചിലർ പലായനം ചെയ്തു, ചിലർ സുഗ്രീവനെ ആശ്രയിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യം തകർന്നതു കണ്ട് സുഗ്രീവൻ ഉടനെ മഹോദരന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. മഹാതേജസ്വിയായ വാനരേശ്വരൻ പർവതസമാനമായ ഘോരവും വലുതുമായ ഒരു ശില എടുത്ത് അവനെ കൊല്ലാനായി എറിഞ്ഞു. പെട്ടെന്നു വന്നുവീഴുന്ന, തടുക്കാനാവാത്ത ആ ശില കണ്ട് മഹോദരൻ പരിഭ്രമിക്കാതെ ബാണങ്ങളാൽ അതിനെ പിളർത്തു. ആ രാക്ഷസന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ആയിരം കഷണങ്ങളായി മുറിഞ്ഞ ആ ശില അപ്പോൾ കലങ്ങിപ്പറക്കുന്ന കഴുകന്മാരുടെ വട്ടംപോലെ നിലത്തുവീണു. ശില പിളർന്നതു കണ്ട് ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന സുഗ്രീവൻ ഒരു സാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞു; അതിനെയും അവൻ പല കഷണങ്ങളാക്കി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഒന്നാം ഘട്ടം ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങളുടെ മത്സരമാണ് — സുഗ്രീവന്റെ പ്രകൃതിദത്തമായ ആയുധങ്ങൾ (ശില, സാലവൃക്ഷം) മഹോദരന്റെ ബാണങ്ങളാൽ നിഷ്ഫലമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘അസംഭ്രാന്തഃ’ (പരിഭ്രമിക്കാതെ) എന്ന പദം മഹോദരന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — പർവതസമാനമായ ശില വന്നുവീഴുന്നതു കണ്ടിട്ടും അവൻ ഇളകുന്നില്ല. ആയിരമായി മുറിഞ്ഞ ശിലയുടെ കഷണങ്ങൾ വീഴുന്നതു കഴുകന്മാരുടെ വട്ടംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ഇതു കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിക്ക് ഉദാഹരണമാണ്; കാറ്റിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന കറുത്ത കഷണങ്ങൾ ആകാശത്തു വട്ടമിട്ടു പറക്കുന്ന കഴുകന്മാരെപ്പോലെ. വാനരന്മാരുടെ പലായനം ‘ചിലർ… ചിലർ’ എന്നു രണ്ടായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭയന്നവർ ദൂരേക്ക് ഓടുന്നു, ധീരരാകട്ടെ രാജാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ സൈന്യത്തിന്റെ ആശ്രയമാണെന്നു സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഓരോ തിരിച്ചടിയിലും സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധം വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം ശില, പിന്നെ സാലം, പിന്നെ പരിഘം; അവൻ പിന്മാറുന്നില്ല. മഹോദരന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ അവയവങ്ങളിലാണ് — കൈകളിൽ, കാലുകളിൽ, തുടകളിൽ — പതിക്കുന്നത്; അവൻ വാനരരെ കൊല്ലുകയല്ല, അംഗഹീനരാക്കുകയാണ്; അതുവഴി അവരുടെ യുദ്ധശേഷി നശിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വരവ് ‘അനന്തരം’ — ഉടനടി; സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ ദുഃഖം കണ്ടാൽ രാജാവ് താമസം സഹിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ രണ്ടു നായകന്മാരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു.

ശൂരനും ശത്രുസൈന്യത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവനുമായ മഹോദരൻ ശരങ്ങളാൽ ഈ സുഗ്രീവനെ പിളർത്തു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ സുഗ്രീവൻ നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന ഒരു പരിഘം കണ്ടു. ജ്വലിക്കുന്ന ആ പരിഘം ചുഴറ്റി അവനെ കാണിച്ചുകൊണ്ട് ഉഗ്രവേഗത്തോടെ പരിഘംകൊണ്ട് അവന്റെ ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളെ കൊന്നു. കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട ആ മഹാരഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങിയ വീരരാക്ഷസനായ മഹോദരൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഗദയെടുത്തു. ഗദയും പരിഘവും കൈകളിലേന്തിയ ആ രണ്ടു വീരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി — രണ്ടു മൂരിക്കുട്ടന്മാരെപ്പോലെ, മിന്നലോടുകൂടിയ രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്. പിന്നീട് ക്രുദ്ധനായ നിശാചരൻ മഹോദരൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന ഗദ സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. അതിഘോരമായ ആ ഗദ വന്നുവീഴുന്നതു കണ്ട് രോഷത്താൽ കണ്ണുചുവന്ന മഹാബലനായ സുഗ്രീവൻ മഹായുദ്ധത്തിൽ പരിഘമുയർത്തി; വാനരേശ്വരൻ പരിഘംകൊണ്ട് അവന്റെ ഗദയെ അടിച്ചു; അവന്റെ പരിഘം ആ വേഗത്താൽ ഒടിഞ്ഞ് നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് തേജസ്വിയായ സുഗ്രീവൻ നിലത്തുനിന്ന് എല്ലാവശത്തും സ്വർണാലംകൃതമായ ഘോരമായ ഇരുമ്പുമുസലം എടുത്തു. ‘തസ്യ ദർശയൻ’ (അവനെ കാണിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം സുഗ്രീവന്റെ വെല്ലുവിളി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ആദ്യം പരിഘം ശത്രുവിനെ കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു; ഇതു വീരന്മാരുടെ രീതിയാണ്. ആദ്യം രഥാശ്വങ്ങൾ കൊല്ലപ്പെടുന്നു, മുൻസർഗത്തിൽ വിരൂപാക്ഷന്റെ ആനയെന്നപോലെ; ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവന്റെ യുദ്ധനീതി സ്ഥിരമാണ് — ആദ്യം ശത്രുവിന്റെ വാഹനം നശിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ യുദ്ധം സമനിലത്തിൽ നടക്കുന്നു. ‘ഗോവൃഷപ്രഖ്യൗ’ (രണ്ടു മൂരിക്കുട്ടന്മാരെപ്പോലുള്ളവർ) എന്ന ഉപമ രണ്ടു വീരന്മാരുടെയും ബലത്തിന്റെയും ഗർവിന്റെയും സമത കാണിക്കുന്നു; ‘സവിദ്യുതൗ ഘനൗ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങൾ) എന്നതാകട്ടെ അവരുടെ കൈകളിലെ ആയുധങ്ങൾ മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങുന്നു എന്നും. 20–21 ശ്ലോകങ്ങൾ (ഗദയെറിയൽ, അതിന്റെ തടുക്കൽ) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ശസ്ത്രങ്ങൾ വീരന്മാർക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും ആയുധങ്ങളാകുന്നു — പരിഘവും മുസലവും വാളും നിലത്തുനിന്നുതന്നെ എടുക്കപ്പെടുന്നു. ‘തരസാ ഭിന്നഃ’ (വേഗത്താൽ ഒടിഞ്ഞു) എന്ന പദത്താൽ പരിഘം ഒടിഞ്ഞതു പ്രഹരത്തിന്റെ വേഗംകൊണ്ടുതന്നെയാണെന്നു വ്യക്തം. ഇതുവഴി യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും തീവ്രതയും വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ഗദയുടെ ‘ഭാസ്കരാഭാസാ’ (സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ സ്വർണാലങ്കാരവും വേഗംകൊണ്ടുണ്ടായ തേജസ്സും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ പരിഘം ഗദയെ തടുക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വയം ഒടിയുന്നു — ഇതു സമബലരുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിന്റെ ഫലമാണ്. മുസലത്തിന്റെ ‘ആയസം’ (ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളത്), ‘ഹേമഭൂഷിതം’ (സ്വർണാലംകൃതം) എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതും ദൃഢവും സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതും — രാക്ഷസരുടെ ശസ്ത്രങ്ങൾപോലും രാജവൈഭവമുള്ളവയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു.

അവൻ ആ മുസലം ഉയർത്തി എറിഞ്ഞു; മറ്റേയാളും തന്റെ ഗദ എറിഞ്ഞു; ആ രണ്ട് ആയുധങ്ങളും അന്യോന്യം കൂട്ടിമുട്ടി തകർന്നു നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് ആയുധങ്ങൾ തകർന്ന, തേജസ്സും ബലവും നിറഞ്ഞ ആ രണ്ടുപേരും ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികളെപ്പോലെ മുഷ്ടികളുമായി ഏറ്റുമുട്ടി. അപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അന്യോന്യം ഇടിച്ചു; കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ട് അന്യോന്യം അടിച്ച് നിലത്തുവീണു. പിന്നെ വേഗം ചാടിയെഴുന്നേറ്റു, പരസ്പരം അടിച്ചു; തോൽക്കാത്ത ആ വീരന്മാർ കൈകൾകൊണ്ട് അന്യോന്യം എടുത്തെറിഞ്ഞു. ബാഹുയുദ്ധത്തിൽ ശത്രുതാപനരായ ആ രണ്ടുപേരും തളർന്നു. പിന്നീട് മഹാവേഗനായ രാക്ഷസൻ മഹോദരൻ അടുത്തുകിടന്നിരുന്ന ഒരു വാൾ പരിചയോടൊപ്പം എടുത്തു. അതുപോലെ കൂടുതൽ വേഗമുള്ള വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവനും പരിചയോടൊപ്പം വീണുകിടന്ന ഒരു മഹാഖഡ്ഗം എടുത്തു. പിന്നീട് രോഷം ദേഹമാകെ വ്യാപിച്ച, ശസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണരായ ആ രണ്ടുപേരും ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ വാളുകളുയർത്തി ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അന്യോന്യം പാഞ്ഞടുത്തു. അന്യോന്യം അത്യന്തം ക്രുദ്ധരും ജയത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവരുമായ ഇരുവരും അതിവേഗം വലത്തോട്ടു വട്ടംചുറ്റി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ശസ്ത്രം തകർന്നാൽ മുഷ്ടിയുദ്ധം, പിന്നെ കൈത്തലയുദ്ധം, പിന്നെ ബാഹുയുദ്ധം; തളർന്നപ്പോൾ വീണ്ടും ഖഡ്ഗയുദ്ധം. ‘ദീപ്താവിവ ഹുതാശനൗ’ (ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികളെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ രണ്ട് അഗ്നികൾ കൂടിച്ചേരുന്നതുപോലെ അവരുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിനെ കാണിക്കുന്നു. ‘ജഗ്മതുസ്തൗ ശ്രമം വീരൗ’ (ആ വീരന്മാർ തളർന്നു) എന്ന അർധശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — ഈ പാഠത്തിൽ തളർച്ചതന്നെയാണ് വാളെടുക്കാനുള്ള കാരണം. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് — മഹോദരന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും വാളെടുക്കൽ ഒരേ വാക്യത്തിൽ. ‘ദക്ഷിണം മണ്ഡലം’ (വലത്തോട്ടുള്ള വട്ടം) എന്നതു ഖഡ്ഗയുദ്ധത്തിലെ സാങ്കേതികമായ ഒരു ചുവടാണ് — അവസരം തേടി ശത്രുവിനെ വൃത്താകൃതിയിൽ ചുറ്റിനീങ്ങൽ. ‘ശസ്ത്രവിശാരദൗ’ (ശസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണർ) എന്ന പദത്താൽ ഇരുവരും കുശലരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ തീർപ്പുണ്ടാകുന്നതു കൗശലംകൊണ്ടല്ല, ക്ഷണികമായ ഒരു പിഴവുകൊണ്ടായിരിക്കും. ‘ഹൃഷ്ടൗ’ (ഹർഷത്തോടെ) എന്ന പദം വിചിത്രമാണ് — പ്രാണസങ്കടത്തിലും വീരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു; ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഇതാണ്. വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള വീഴ്ചയും എഴുന്നേൽക്കലും അവരുടെ അപരാജിതത്വം കാണിക്കുന്നു; ആർക്കും മറ്റേയാളെ നിലത്ത് അമർത്തിനിർത്താനാവുന്നില്ല. വാളെടുക്കുന്നതിലും സമത — മഹോദരൻ ‘മഹാവേഗൻ’, സുഗ്രീവൻ ‘വേഗവത്തരൻ’ (കൂടുതൽ വേഗമുള്ളവൻ); ഇവിടെ ‘തരപ്’ പ്രത്യയത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ നേരിയ മേൽക്കൈ സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

ശൂരനും മഹാവേഗനും സ്വന്തം വീര്യത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നവനും ദുർബുദ്ധിയുമായ മഹോദരൻ സുഗ്രീവന്റെ മഹാകവചത്തിൽ ആ വാൾ വെട്ടിയിറക്കി. കവചത്തിൽ തറച്ചുപോയ വാൾ അവൻ വലിച്ചെടുക്കുന്നതിനിടെ കപിശ്രേഷ്ഠൻ വാളുകൊണ്ട് ശിരസ്ത്രാണത്തോടും കുണ്ഡലങ്ങളോടുംകൂടിയ അവന്റെ ശിരസ്സ് അറുത്തെടുത്തു. ശിരസ്സറ്റ് നിലത്തുവീണ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രനെ കണ്ട് അവന്റെ സൈന്യം അവിടെ കാണാനില്ലാതായി — എല്ലാവരും ഓടിപ്പോയി. അവനെ കൊന്ന് വാനരന്മാരോടൊപ്പം സന്തുഷ്ടനായി ആ വാനരൻ ഗർജിച്ചു; ദശഗ്രീവൻ ക്രുദ്ധനായി, രാഘവൻ ഹൃഷ്ടനായി ശോഭിച്ചു. മുഖം വാടി, മനസ്സു തളർന്ന്, ഭയത്താൽ വിറച്ച എല്ലാ രാക്ഷസരും അപ്പോൾ ഓടിപ്പോകുന്നു. ഒരു മഹാപർവതത്തിന്റെ ചിതറിയ ഒരു ഭാഗംപോലെ മഹോദരനെ നിലത്തു വീഴ്ത്തി, സൂര്യപുത്രനായ സുഗ്രീവൻ അവിടെ ശോഭയോടെ വിളങ്ങി — സ്വതേജസ്സാൽ ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്ത സൂര്യനെപ്പോലെ. പിന്നീട് യുദ്ധമുഖത്തിൽ വിജയം നേടിയ വാനരേന്ദ്രനെ ദേവ-സിദ്ധ-യക്ഷസംഘങ്ങളും ഭൂമിയിലുള്ള ഭൂതസംഘങ്ങളും ഹർഷംനിറഞ്ഞ് നോക്കിനിന്നു. നിർണായകനിമിഷം ഒരൊറ്റ പിഴവാണ് — മഹോദരന്റെ വാൾ സുഗ്രീവന്റെ ദൃഢമായ കവചത്തിൽ തറച്ചുപോയി; അതു വലിച്ചെടുക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനിടെ സുഗ്രീവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു. ‘വീര്യശ്ലാഘീ’ (സ്വന്തം വീര്യത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നവൻ), ‘ദുർമതിഃ’ (ദുർബുദ്ധി) എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അവന്റെ ദോഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആത്മപ്രശംസയും അവിവേകവും. ‘കുണ്ഡലോപഗതം ശിരഃ’ (കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടിയ ശിരസ്സ്) എന്ന വർണന മരണത്തിലും രാക്ഷസന്റെ രാജവൈഭവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. 36–38 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവയിൽ രണ്ടെണ്ണം ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — 37 ഉപജാതി, 38 പുഷ്പിതാഗ്ര. 37-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സൂര്യാത്മജനായ’ സുഗ്രീവൻ ‘സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്നതിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — സൂര്യപുത്രൻ തന്റെ പിതാവിന്റെ തേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. 38-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഹരുഷസമാകുലിതൈഃ’ എന്നത് ഛന്ദസ്സിനു വേണ്ടി സ്വരഭക്തി ചേർത്ത രൂപമാണ്. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ രണ്ടാമത്തെ സേനാപതിയും കൊല്ലപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ മഹാപാർശ്വൻ. ‘ചുക്രോധ ച ദശഗ്രീവോ ബഭൗ ഹൃഷ്ടശ്ച രാഘവഃ’ (ദശഗ്രീവൻ ക്രുദ്ധനായി, രാഘവൻ ഹൃഷ്ടനായി ശോഭിച്ചു) എന്ന ഒരൊറ്റ അർധശ്ലോകത്തിൽ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും പ്രതികരണം — ഒരാളുടെ ക്രോധം, മറ്റേയാളുടെ ഹർഷം — സംക്ഷേപിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസരുടെ പലായനം നായകന്റെ വീഴ്ചയോടെ സൈന്യത്തിനുണ്ടായ മനോഭംഗം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും യക്ഷന്മാരും ഭൂതങ്ങളും സുഗ്രീവനെ നോക്കിനിൽക്കുന്നു — അവന്റെ വിജയം മൂന്നു ലോകങ്ങളും സാക്ഷിയായാണ് നടന്നത്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക