॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 92-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാവണന്റെ പുത്രശോകം, സീതാവധോദ്യമം, സുപാർശ്വന്റെ തടയൽ

ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധവാർത്ത അറിയിക്കൽ, രാവണന്റെ മോഹാലസ്യവും വിലാപവും, അവന്റെ ഭീഷണമായ ക്രോധം, സീതയെ കൊല്ലാൻ വാളുമായുള്ള പാച്ചിൽ, സീതയുടെ വിലാപം, സുപാർശ്വന്റെ ഹിതോപദേശം

ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധം കേട്ട്, അതു ശരിയായി ഉറപ്പുവരുത്തിയ ശേഷം, പൗലസ്ത്യനായ രാവണന്റെ മന്ത്രിമാർ തിടുക്കത്തിൽ ദശഗ്രീവനെ അറിയിച്ചു: ‘മഹാരാജാവേ, വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ ലക്ഷ്മണൻ ഞങ്ങൾ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അങ്ങയുടെ മഹാതേജസ്വിയായ പുത്രനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്ത ശൂരനായ അങ്ങയുടെ പുത്രൻ, ദേവേന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ, ശൂരനായ ലക്ഷ്മണനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി കൊല്ലപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണനെ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയിട്ടാണ് അവൻ പരമലോകങ്ങളിലേക്കു പോയത്.’ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഘോരവും ഭയാനകവും ദാരുണവുമായ ആ വധം കേട്ട് രാവണൻ കടുത്ത മോഹാലസ്യത്തിലാണ്ടു. ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാജാവ് പുത്രശോകത്താൽ വ്യാകുലനും ദീനനുമായി. മന്ത്രിമാർ വാർത്തയെ മയപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ‘ശരങ്ങൾകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തി’, ‘പരമലോകങ്ങളിലേക്കു പോയി’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ വീരന്റെ സദ്ഗതി വർണിക്കുന്നു. ‘വിഭീഷണസഹായേന’ (വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ) എന്ന പരാമർശം രാവണന്റെ മനസ്സിൽ സഹോദരന്റെ ദ്രോഹത്തിന്റെ ഓർമ ഉണർത്തുന്നു. ‘മിഷതാം നഃ’ (ഞങ്ങൾ നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന വാക്ക് അവരുടെ ലജ്ജ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും രക്ഷിക്കാൻ അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല. രാവണന്റെ മോഹാലസ്യം അവന്റെ പുത്രസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു; കഠിനനെങ്കിലും അവൻ ഒരു പിതാവാണ്. മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കുകളിൽ ‘ശൂരഃ ശൂരേണ സംഗമ്യ’ (ശൂരൻ ശൂരനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി) എന്ന പ്രയോഗത്താൽ ഇരുവരുടെയും ശൗര്യം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് ഒരു ദുർബലനാലല്ല, ശൂരനാൽത്തന്നെയാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്. ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ ക്രോധത്തിൽനിന്നു സ്വയം രക്ഷിക്കാനും അവർ ശ്രമിക്കുന്നു, കാരണം അശുഭവാർത്ത പറയുന്നവൻ പലപ്പോഴും ശിക്ഷിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. ഇങ്ങനെയാണ് ശോകത്തിന്റെ ആരംഭം.

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ അവൻ വിലപിച്ചു: ‘ഹാ രാക്ഷസസേനാനായകാ, എന്റെ കുഞ്ഞേ, മഹാബലാ, ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച നീ ഇന്ന് എങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ വശത്തായി? ക്രുദ്ധനായാൽ നിന്റെ ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് കാലനെയും അന്തകനെയും പോലും, മന്ദരപർവതത്തിന്റെ ശൃംഗങ്ങളെപ്പോലും നീ പിളർക്കുമായിരുന്നല്ലോ; പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ പറയാനുണ്ടോ? മഹാബാഹോ, ഇന്നു നിന്നെ കാലധർമത്തിനു വിധേയനാക്കിയ വൈവസ്വതനായ യമരാജൻ ഇന്ന് എനിക്ക് ഏറെ മാനിക്കപ്പെടേണ്ടവനായിരിക്കുന്നു — ആ യമനുതന്നെയാണല്ലോ എന്റെ പുത്രനെ അപഹരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞത്. സകല ദേവഗണങ്ങൾക്കിടയിലും നല്ല യോദ്ധാക്കളുടെ വഴി ഇതാണ് — യജമാനനുവേണ്ടി കൊല്ലപ്പെടുന്ന പുരുഷൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് ഇന്നു സകല ദേവഗണങ്ങളും ലോകപാലന്മാരും മഹർഷിമാരും ഭയമില്ലാതെ സുഖമായി ഉറങ്ങും. ഇന്ന് മൂന്നു ലോകങ്ങളും മുഴുവൻ, കാടുകളോടുകൂടിയ ഭൂമിയും, ഒരൊറ്റ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇല്ലാതായതോടെ ശൂന്യമെന്നപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു. ഇന്ന് അന്തഃപുരത്തിൽ രാക്ഷസകന്യകമാരുടെ നിലവിളി ഞാൻ കേൾക്കും — പർവതഗുഹയിൽ പിടിയാനക്കൂട്ടത്തിന്റെ ചിന്നംവിളിപോലെ. ശത്രുതാപനാ, യുവരാജപദവിയെയും ലങ്കയെയും രാക്ഷസന്മാരെയും അമ്മയെയും എന്നെയും ഭാര്യമാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എവിടെപ്പോയി? വീരാ, ഞാൻ യമസദനത്തിലേക്കു പോയാൽ എന്റെ പ്രേതകർമങ്ങൾ നീയായിരുന്നു ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്നത്; എന്നാൽ നീ നേരെ വിപരീതമായി നിൽക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും രാഘവനും ജീവിച്ചിരിക്കെ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച മുള്ള് പിഴുതുകളയാതെ നീ എവിടെപ്പോയി?’ ഈ വിലാപത്തിൽ ഒരു പിതാവിന്റെ ഹൃദയം തുറന്നുകാട്ടപ്പെടുന്നു. ‘യമൻ ബഹുമാനിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ’ എന്നതിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — എന്റെ പുത്രനെ കൊല്ലാൻ കഴിവുള്ളവൻ തീർച്ചയായും മഹാൻതന്നെ. ‘വിപരീതേ വർതസേ’ (നീ വിപരീതമായി നിൽക്കുന്നു) എന്ന വാക്യത്തിൽ എല്ലാ പിതാക്കന്മാരുടെയും ദുഃഖമുണ്ട് — പിതാവിന്റെ ശ്രാദ്ധം പുത്രനാണു ചെയ്യേണ്ടത്, പുത്രന്റേത് പിതാവല്ല. ‘ശല്യമനുദ്ധൃത്യ’ (മുള്ള് പിഴുതുകളയാതെ) എന്ന പദത്താൽ സീതാപഹരണത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വൈരം തീർപ്പാകാതെ കിടക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുത്രന്റെ വീരമരണം സ്വർഗം നൽകുന്നതാണെന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ സ്വയം ആശ്വസിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ ശോകം ശമിക്കുന്നില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് രാവണൻ പുത്രന്റെ പരാക്രമം ഓർക്കുന്നു — അവൻ ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചു, കാലനെയും അന്തകനെയും പോലും പിളർക്കാൻ കഴിവുള്ളവനായിരുന്നു. അതിനാൽ ലക്ഷ്മണൻ അവനെ കൊന്നു എന്നത് രാവണനു വിശ്വസിക്കാനാവാത്തതാണ്. ദേവന്മാരുടെ സുഖനിദ്ര അവൻ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് ജീവിച്ചിരുന്നപ്പോൾ അവർ ഭയന്നിരുന്നു, ഇപ്പോൾ നിശ്ചിന്തരായി. ഈ ചിന്ത അവന്റെ ശോകത്തെ തീവ്രമാക്കുന്നു. അന്തഃപുരത്തിലെ രാക്ഷസിമാരുടെ നിലവിളി, പർവതഗുഹയിലെ പിടിയാനകളുടെ നാദംപോലെ, അവൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ കേൾക്കുന്നു. യുവരാജാവില്ലാതെ ലങ്കയുടെ ഭാവി അനിശ്ചിതമാണ്; അമ്മ മണ്ഡോദരിയും പിതാവ് രാവണനും ഭാര്യമാരും അനാഥരായി. ഇതെല്ലാം അവൻ ഓരോന്നായി എണ്ണുന്നു. ‘മമ നാമ ത്വയാ വീര’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ പുത്രന് പിതാവിനോടുള്ള കർത്തവ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പിതാവു മരിച്ചാൽ പുത്രനാണ് പ്രേതകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്. ഇന്നോ, നേരെ വിപരീതം. ഇങ്ങനെ ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവികക്രമം തകർന്നതായി രാവണൻ കാണുന്നു.

ഇങ്ങനെയും മറ്റും വിലപിച്ചു തളർന്ന രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനിൽ പുത്രവിയോഗത്തിൽനിന്നുണ്ടായ മഹാക്രോധം ആവേശിച്ചു. സ്വതവേ കോപിഷ്ഠനായ അവനെ പുത്രനെക്കുറിച്ചുള്ള മനോവ്യഥകൾ, വേനലിൽ സൂര്യനെ രശ്മികൾ എന്നപോലെ, വീണ്ടും ജ്വലിപ്പിച്ചു. നെറ്റിയിൽ ഒന്നിച്ചുചേർന്ന പുരികക്കൊടികളാൽ അവൻ യുഗാന്തത്തിൽ മുതലകളോടുകൂടിയ മഹാതിരമാലകളാൽ ഇളകുന്ന സമുദ്രംപോലെ ശോഭിച്ചു. ക്രോധത്താൽ കോട്ടുവായിടുന്ന അവന്റെ വായിൽനിന്ന്, വൃത്രന്റെ മുഖത്തുനിന്നെന്നപോലെ, പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നി വ്യക്തമായി ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് ഉയർന്നുവരുന്നതുപോലെ തോന്നി. പുത്രവധത്താൽ സന്തപ്തനും ക്രോധത്തിനു വശംവദനുമായ ശൂരനായ രാവണൻ ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിച്ച് വൈദേഹിയുടെ വധം ഉചിതമെന്നു തീരുമാനിച്ചു. സ്വതവേ ചുവന്നതും ക്രോധാഗ്നിയാൽ കൂടുതൽ ചുവന്നതുമായ അവന്റെ മഹാഘോരമായ കണ്ണുകൾ ജ്വലിച്ചു. സ്വതവേ ഘോരമായ അവന്റെ രൂപം ക്രോധാഗ്നിയാൽ പടർന്ന്, ക്രുദ്ധനായ രുദ്രന്റേതുപോലെ, സമീപിക്കാനാവാത്തതായി. ക്രുദ്ധനായ അവന്റെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ ഉതിർന്നു — ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ടു ദീപങ്ങളിൽനിന്ന് ജ്വാലയോടുകൂടിയ എണ്ണത്തുള്ളികൾ എന്നപോലെ. പല്ലുകടിക്കുന്ന അവന്റെ ദന്തനാദം ദാനവന്മാർ വലിച്ചു കടയുന്ന യന്ത്രത്തിന്റെ ശബ്ദംപോലെ കേൾക്കപ്പെട്ടു. കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനായി അവൻ ഏതേതു ദിക്കിലേക്കു നോക്കിയോ, അവിടെയെല്ലാം ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഒളിച്ചു. ചരാചരങ്ങളെ മുഴുവൻ തിന്നാനൊരുങ്ങുന്ന അന്തകനെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനായി എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കുന്ന അവനെ സമീപിക്കാൻ രാക്ഷസന്മാർ ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല. പിന്നീട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരെ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവരുടെ മധ്യത്തിൽ സംസാരിച്ചു. ഇവിടെ കവി ക്രോധത്തിന്റെ ശാരീരികലക്ഷണങ്ങൾ ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു — ചുളിഞ്ഞ പുരികം, വായിൽനിന്ന് അഗ്നി, ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, കണ്ണീർ, പല്ലുകടി, നോട്ടംകൊണ്ടുള്ള ഭയം. കണ്ണീർത്തുള്ളികളെ ദീപത്തിലെ എണ്ണത്തുള്ളികളോട് ഉപമിച്ചത് ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശോകവും ക്രോധവും ഒരേസമയം; കണ്ണീർപോലും അഗ്നിമയം. അവന്റെ നോട്ടമേൽക്കുമ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർപോലും ഒളിക്കുന്നു — സ്വജനങ്ങൾക്കുപോലും അവനെ സമീപിക്കാനാവുന്നില്ല. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ സീതാവധത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുത്രശോകം വിവേകത്തെ എങ്ങനെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ഈ ഭാഗത്തിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഉപമകളുടെ ബാഹുല്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — വേനലിലെ സൂര്യൻ, പ്രളയത്തിലെ സമുദ്രം, വൃത്രന്റെ മുഖം, രുദ്രൻ, കാലാഗ്നി, അന്തകൻ. ഇവയെല്ലാം വിനാശത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ്. പുത്രശോകം രാവണനെ സംഹാരരൂപത്തിലെത്തിക്കുന്നു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രകൃത്യാ കോപനം’ (സ്വതവേ കോപിഷ്ഠൻ) എന്ന പദത്താൽ ക്രോധം അവന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണെന്നും പുത്രശോകം വെറും ഇന്ധനം മാത്രമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രകൃത്യാ രക്തേ’ (സ്വതവേ ചുവന്ന) കണ്ണുകൾ ക്രോധത്താൽ ഇരട്ടി ചുവന്നു. പല്ലുകടിയുടെ ശബ്ദം സമുദ്രമഥനത്തിലെ യന്ത്രത്തിന്റെ ശബ്ദംപോലെ — ഈ ഉപമ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ ദേവദാനവന്മാരുടെ പാലാഴിമഥനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രളയകാലത്തു പ്രജകൾ എന്നപോലെ, അവന്റെ നോട്ടം ഭയന്ന് രാക്ഷസന്മാർ ഒളിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സൈനികരെ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്താൻ അവൻ സംസാരിക്കുന്നു — ഇതാണ് രാജാവിന്റെ ധർമം; ശോകത്തിലും അവൻ സൈന്യത്തിന്റെ നായകനാണ്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വൈദേഹ്യാ രോചയദ്വധം’ (വൈദേഹിയുടെ വധം ഉചിതമെന്നു കരുതി) എന്നും, മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ‘സീതാം ഹന്തും വ്യവസ്യത’ (സീതയെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ചു) എന്നും വായിക്കുന്നു — അച്ചടിയിൽ ഈ ആശയം രണ്ടുതവണ വരുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഒരിക്കൽ മാത്രം. ഈ ഭാഗത്ത് രാവണൻ ഇതുവരെ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, അവന്റെ രൂപം മാത്രമേ വർണിക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ — അങ്ങനെ വാക്കിനു മുമ്പേ കവി അവന്റെ ഭാവം കാണിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് പിന്നീടു വരുന്ന വാക്കിന് കൂടുതൽ ശക്തി ലഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശോകത്തിൽനിന്നു ക്രോധം, ക്രോധത്തിൽനിന്നു മോഹം, മോഹത്തിൽനിന്ന് അധർമസങ്കൽപ്പം — എന്ന മനസ്സിന്റെ പതനക്രമം ഇവിടെ വ്യക്തമായി കാണാം.

രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ ഞാൻ പരമമായ തപസ്സു ചെയ്ത് അതതു സന്ദർഭങ്ങളിൽ സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. ആ തപസ്സിന്റെ ഫലത്താലും സ്വയംഭൂവിന്റെ പ്രസാദത്താലും എനിക്ക് അസുരന്മാരിൽനിന്നോ ദേവന്മാരിൽനിന്നോ ഒരിക്കലും ഭയമില്ല. ബ്രഹ്മാവു തന്ന, ആദിത്യനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള എന്റെ കവചം ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളിൽ വജ്രമുഷ്ടികളാൽപ്പോലും ഭേദിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ആ കവചം ധരിച്ച് രഥത്തിലിരിക്കുന്ന എന്നെ ഇന്ന് ഈ യുദ്ധത്തിൽ സാക്ഷാൽ പുരന്ദരൻപോലും ആർ നേരിടും? അന്ന് പ്രസന്നനായ സ്വയംഭൂ ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങൾക്കായി എനിക്കു തന്ന, ശരങ്ങളോടുകൂടിയ ആ മഹാകാർമുകം — ആ ഭീമമായ വില്ല് — ഇന്ന് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വധത്തിനായി ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിനു വാദ്യങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ എടുത്തുകൊണ്ടുവരട്ടെ.’ ഇവിടെ രാവണൻ തന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു — കവചം, വില്ല്, അഭയം. അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം തപോബലത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്. എന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ദേവാസുരന്മാരിൽനിന്നു മാത്രമേ അഭയം നൽകുന്നുള്ളൂ, മനുഷ്യരിൽനിന്നല്ല — ഈ കാര്യം അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാക്ഷസിമാർ ഓർമിപ്പിക്കും. ‘തൂര്യശതൈഃ ഉത്ഥാപ്യതാം’ (നൂറു വാദ്യങ്ങളോടെ എടുപ്പിക്കട്ടെ) എന്ന വാക്യം വില്ലിന്റെ ഗൗരവവും യുദ്ധയാത്രയുടെ ഉത്സവസ്വഭാവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുത്രശോകം ഇവിടെ പ്രതികാരമായി പരിണമിക്കുന്നു. രാവണന്റെ തപസ്സു പ്രസിദ്ധമാണ് — പതിനായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്ത് ഓരോ ആയിരം വർഷവും അവൻ ഓരോ ശിരസ്സ് അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു എന്ന് ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ പറയുന്നു. അതിനാൽ ‘തേഷു തേഷ്വവകാശേഷു’ (അതതു സന്ദർഭങ്ങളിൽ) എന്ന പദം ആ സംഭവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ കവചം വജ്രത്താൽപ്പോലും ഭേദിക്കാനാവാത്തതാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനുപോലും അതിനെ മുറിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. രാവണൻ ഇവിടെ രണ്ടു വസ്തുക്കളെ മാത്രമാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത് — കവചവും വില്ലും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇനി അവൻതന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണത്തോടെ സൈനികർ ഭയന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ അവരുടെ മനസ്സിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കാനും അവന്റെ വാക്കുകൾ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. അവൻ പറയുന്നു — ഞാൻതന്നെ ഇന്ദ്രനിൽനിന്നുപോലും നിർഭയനാണ്, അതിനാൽ നിങ്ങൾ ഭയപ്പെടേണ്ട.

പുത്രവധത്താൽ സന്തപ്തനും ക്രൂരനും ക്രോധവശനുമായ ആ രാവണൻ ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിച്ച് സീതയെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ചെമ്പിച്ച കണ്ണുകളുള്ളവനും അതിഘോരനും ഘോരദർശനനും ദീനനുമായ അവൻ ദീനസ്വരത്തിൽ കരയുന്ന എല്ലാ നിശാചരന്മാരെയും നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘വനവാസികളെ വഞ്ചിക്കാനായി എന്റെ കുഞ്ഞ് മായകൊണ്ട് ഒന്നിനെ കൊന്നു; അവിടെ ‘ഇതു സീത’ എന്നു കാണിക്കുകയും ചെയ്തു. അതുതന്നെ ഞാൻ ഇന്നു സത്യമാക്കും; അത് എനിക്കു പ്രിയവുമാണ്. ആ ക്ഷത്രബന്ധുവിനെ അനുസരിക്കുന്ന വൈദേഹിയെ ഞാൻ നശിപ്പിക്കും.’ മന്ത്രിമാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ ഗുണസമ്പന്നവും നിർമലമായ ആകാശത്തിന്റെ കാന്തിയുള്ളതുമായ വാൾ വേഗത്തിൽ പിടിച്ചെടുത്ത് ഉറയിൽനിന്ന് ഊരി. പുത്രശോകത്താൽ മനസ്സ് അത്യന്തം കലങ്ങിയ രാവണൻ ഭാര്യമാരോടുകൂടി, മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ വാളുമെടുത്ത് പെട്ടെന്ന് മൈഥിലി ഇരിക്കുന്നിടത്തേക്കു പോകുന്നു; ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട് മന്ത്രിമാർ സിംഹനാദം മുഴക്കി. ക്രുദ്ധനായ ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട് അവർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്തു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് ഇവനെ കണ്ട് ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും വ്യഥിതരാകും. ക്രുദ്ധനായ ഇവനാൽ നാലു ലോകപാലന്മാരും ജയിക്കപ്പെട്ടു; മറ്റനേകം ശത്രുക്കൾ യുദ്ധങ്ങളിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന് രാവണൻ അനുഭവിക്കുന്നു; വിക്രമത്തിലും ബലത്തിലും ഭൂമിയിൽ ഇവനു തുല്യനായി ആരുമില്ല.’ അവർ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രാവണൻ അശോകവനികയിലുള്ള വൈദേഹിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഹിതബുദ്ധികളായ സുഹൃത്തുക്കൾ തടഞ്ഞിട്ടും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ, ആകാശത്തിൽ രോഹിണിയുടെ നേർക്ക് ഒരു ക്രൂരഗ്രഹമെന്നപോലെ, ഓടിയടുത്തു. രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെടുന്ന കളങ്കമറ്റ മൈഥിലി ശ്രേഷ്ഠമായ വാൾ ധരിച്ച ക്രുദ്ധനായ ആ രാക്ഷസനെ കണ്ടു. വാളുമായി, സുഹൃത്തുക്കൾ പലവട്ടം തടഞ്ഞിട്ടും പിന്തിരിയാതെ വരുന്ന അവനെ കണ്ട് ജനകാത്മജ വ്യഥിതയായി. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാസീതാവധം മുമ്പ് വാനരന്മാരെ മോഹിപ്പിക്കാൻ ചെയ്തതാണ്; ഇപ്പോൾ രാവണൻ അതിനെ ‘സത്യം’ ആക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇതാണ് പ്രതികാരത്തിന്റെ അന്ധത. ‘ക്ഷത്രബന്ധു’ എന്നത് രാമനെ നിന്ദിക്കുന്ന വാക്കാണ് — അധമനായ ക്ഷത്രിയൻ എന്നർഥം. മന്ത്രിമാരുടെ സിംഹനാദം അത്ഭുതകരമാണ് — അവനെ തടയാനല്ല, പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനാണ് അവർ ആർക്കുന്നത്, അവന്റെ ബലത്തെ സ്തുതിക്കുന്നതുപോലെ. രോഹിണിയുടെ നേർക്കു നീങ്ങുന്ന ക്രൂരഗ്രഹത്തിന്റെ ഉപമ സീതയുടെ നിർദോഷതയും രാവണന്റെ ക്രൗര്യവും കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ പ്രാണൻ അപകടത്തിലായി. ഇവിടെ രാവണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കുകൾ വിചിത്രമാണ് — അവർ അവന്റെ ബലം പ്രശംസിക്കുന്നു, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വ്യഥ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്ത്രീവധത്തിന്റെ അധർമത്തെക്കുറിച്ച് ഒന്നും പറയുന്നില്ല. ഇതു രാക്ഷസസഭയുടെ നൈതികപതനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ ഇച്ഛതന്നെ ധർമം. ലോകപാലന്മാരുടെമേലുള്ള വിജയം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രത്നങ്ങളുടെ ഭോഗം — ഇവ രാവണന്റെ പൂർവകീർത്തിയുടെ അടയാളങ്ങളാണ്; ഇപ്പോൾ അവ അർഥശൂന്യമാണ്. അവൻ ഭാര്യമാരോടുകൂടി പുറപ്പെടുന്നു — ഭാര്യമാരും അവനെ പിന്തുടരുന്നു, ഒരുപക്ഷേ തടയാനായി. ‘ഗുണസമ്പന്നം വിമലാംബരവർചസം’ എന്ന വാളിന്റെ വർണന — നിർമലമായ ആകാശംപോലെ തിളങ്ങുന്ന വാൾ — വിപരീതത്താൽ അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിന്റെ മാലിന്യം കാണിക്കുന്നു. ഹിതബുദ്ധികളായ സുഹൃത്തുക്കൾ അവനെ തടയുന്നു, എന്നാൽ അവൻ കേൾക്കുന്നില്ല; ക്രോധം ബുദ്ധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദീനോ ദീനസ്വരാൻ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ രാവണന്റെയും സൈനികരുടെയും ദൈന്യം ഒന്നുപോലെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരും ശോകത്താൽ പീഡിതർ. എങ്കിലും രാവണന്റെ ദൈന്യം വേഗംതന്നെ ക്രൂരതയായി പരിണമിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ സീത രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അശോകവനികയിൽത്തന്നെയായിരുന്നു. രാവണൻ വാളുമെടുത്ത് അവിടേക്ക് ഓടുന്നു, മന്ത്രിമാരും ഭാര്യമാരും പിന്നാലെ — ഈ ദൃശ്യം നാടകീയമാണ്. വായനക്കാരൻ സീതയുടെ പ്രാണനെക്കുറിച്ചു ചിന്താകുലനാകുന്നു. ‘വേഗേന’ (വേഗത്തിൽ), ‘സഹസാ’ (പെട്ടെന്ന്), ‘അഭിദുദ്രാവ’ (പാഞ്ഞടുത്തു), ‘അഭ്യധാവത’ (ഓടിയടുത്തു) എന്നീ വാക്കുകളാൽ കവി രാവണന്റെ ഗതി ആവർത്തിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതുവഴി തിടുക്കവും ഭയവും വർധിക്കുന്നു. സീത ദൂരെനിന്നുതന്നെ വാളേന്തിയ അവനെ കാണുന്നു; അവളുടെ വ്യഥ അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ വിലാപമായി പ്രകടമാകുന്നു. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിചുക്രുശുഃ’ (ആർത്തുവിളിച്ചു) എന്നതു മന്ത്രിമാരുടെ നാദമാണ്; സീതയ്ക്കാകട്ടെ അതു ഭയകാരണമാണ്.

ദുഃഖത്തിലാണ്ട സീത വിലപിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ ദുർബുദ്ധി എന്നോട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി സ്വയം പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രീതി കണ്ടാൽ, നാഥനുള്ളവളായ എന്നെ അനാഥയെപ്പോലെ ഇവൻ കൊല്ലും. ഭർത്താവിനോടു വിശ്വസ്തയായ എന്നെ ‘എന്റെ ഭാര്യയാകൂ’ എന്ന് ഇവൻ പലവട്ടം പ്രേരിപ്പിച്ചു; ഞാൻ ഉറച്ചുനിന്ന് നിരസിച്ചു. ഞാൻ വഴങ്ങാത്തതിനാൽ ഇവൻ വ്യക്തമായും നിരാശനായി, ക്രോധവും മോഹവും ബാധിച്ച് എന്നെ കൊല്ലാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, നരവ്യാഘ്രന്മാരായ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ, എന്റെ നിമിത്തം ഈ അനാര്യൻ ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തിയിരിക്കാം. കാരണം, ഹർഷംപൂണ്ട് സന്തോഷവാർത്ത വിളിച്ചുപറയുന്ന അനേകം രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ ഭൈരവനാദം ഞാൻ കേട്ടു. അയ്യോ കഷ്ടം, രാജപുത്രന്മാരുടെ ഈ വിനാശം എന്റെ നിമിത്തമാണല്ലോ. അല്ലെങ്കിൽ, പാപനിശ്ചയനും രൗദ്രനുമായ ഈ രാക്ഷസൻ പുത്രശോകത്താൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കൊല്ലാതെ എന്നെ കൊല്ലാൻ പോകുന്നതാവാം. ഹനുമാന്റെ ആ വാക്ക് നിസ്സാരയായ ഞാൻ അനുസരിച്ചില്ല; അന്ന് ആരാലും ജയിക്കപ്പെടാതെ അവന്റെ മുതുകിലേറി ഞാൻ പോയിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്നു ഭർത്താവിന്റെ മടിയിലിരുന്നുകൊണ്ട് ഞാൻ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടിവരില്ലായിരുന്നു. ഏകപുത്രയായ കൗസല്യ യുദ്ധത്തിൽ പുത്രൻ നശിച്ചു എന്നു കേൾക്കുമ്പോൾ അവളുടെ ഹൃദയം പൊട്ടിപ്പിളരും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ ജനനവും ബാല്യവും യൗവനവും ധർമകർമങ്ങളും രൂപവും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൾ ഓർക്കും. പുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ നിരാശയും ബോധമറ്റവളുമായി ശ്രാദ്ധം നൽകിയശേഷം അവൾ തീർച്ചയായും അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ജലത്തിൽ പ്രവേശിക്കും. ആരു നിമിത്തമാണോ കൗസല്യയ്ക്ക് ഈ ശോകം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരുന്നത്, പാപനിശ്ചയയും ദുഷ്ടയുമായ ആ കൂനി മന്ഥരയ്ക്കു ധിക്കാരം!’ സീതയുടെ വിലാപത്തിൽ അനേകം ഭാവങ്ങളുണ്ട് — സ്വന്തം മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയമല്ല, മറിച്ച് രാമലക്ഷ്മണന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, ഹനുമാന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കാത്തതിലുള്ള പശ്ചാത്താപം, കൗസല്യയുടെ ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കൽപ്പം, മന്ഥരയോടുള്ള നിന്ദ. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ അവളെ തന്റെ മുതുകിലേറ്റി രാമന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ പരപുരുഷസ്പർശം ആഗ്രഹിക്കാത്ത അവൾ അതു നിരസിച്ചു — അതിന്റെ ഓർമയാണ് ഇവിടെ. ‘സനാഥാം അനാഥാമിവ’ (നാഥനുള്ളവളെ അനാഥയെപ്പോലെ) എന്ന വിരോധം അവളുടെ കരുണയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം ദുഃഖം മറന്ന് അവൾ ഭർത്തൃമാതാവിന്റെ ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു — ഇത് അവളുടെ ശീലത്തിന്റെ ഉൽക്കർഷമാണ്. എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം മന്ഥരയാണെന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. ‘ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന തപസ്വിനിയായ മൈഥിലിയെ കണ്ട്’ — എന്ന വാക്യം അറുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ തുടങ്ങി അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ പൂർണമാകുന്നു. സീതയുടെ ഒന്നാമത്തെ ചിന്ത — ഞാൻ നിരസിച്ചതിനാൽ ഇവൻ എന്നെ കൊല്ലും. രണ്ടാമത്തേത് — അല്ലെങ്കിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കാം, കാരണം രാക്ഷസരുടെ ഹർഷനാദം കേട്ടു. വാസ്തവത്തിൽ ആ നാദം മന്ത്രിമാരുടെ സിംഹനാദമാണ്, വിജയഘോഷമല്ല; എന്നാൽ സീത അത് അറിയുന്നില്ല. മൂന്നാമത്തേത് — പുത്രശോകത്താൽ ഇവൻ എന്നെ കൊല്ലുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൾ മൂന്നു സാധ്യതകൾ ചിന്തിക്കുന്നു, എല്ലാം ദുഃഖകരം. കൗസല്യയെക്കുറിച്ചുള്ള അവളുടെ സങ്കൽപ്പം വിസ്തൃതമാണ് — ജനനം, ബാല്യം, യൗവനം, ധർമകർമങ്ങൾ, രൂപം എന്നിവ ഓർത്തുള്ള കരച്ചിൽ, ശ്രാദ്ധം, അഗ്നിപ്രവേശം അല്ലെങ്കിൽ ജലപ്രവേശം. ഇവിടെ രാമന്റെ അമ്മയോടുള്ള സീതയുടെ സ്നേഹവും ആദരവും കാണാം. മന്ഥരയോടുള്ള അവളുടെ ക്രോധം — അവളാണ് വനവാസത്തിനു കാരണം, വനവാസമാണ് അപഹരണത്തിനു കാരണം. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും പരമ്പര അവൾ പിന്തുടർന്നു കണ്ടെത്തുന്നു. ‘ക്ഷുദ്രയാ മയാ’ (നിസ്സാരയായ ഞാൻ) എന്ന ആത്മനിന്ദ അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു. അന്നത്തെ തീരുമാനം ധർമാനുസൃതമായിരുന്നിട്ടും അവൾ അതു വീണ്ടും പുനരാലോചിക്കുന്നു. ‘ഭർതുരങ്കഗതാ സതീ’ (ഭർത്താവിന്റെ മടിയിലിരിക്കുന്നവളായി) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ ഏക ആഗ്രഹം പ്രകടമാകുന്നു — പതിയുടെ സമീപത്തു കഴിയുക. അവളുടെ വിലാപം ദീർഘമാണ്, എന്നാൽ അതിൽ രാവണനോടു യാചിക്കുന്ന ഒരു വാക്കുപോലുമില്ല — അവൾ പ്രാണഭിക്ഷ യാചിക്കുന്നില്ല.

ചന്ദ്രനില്ലാതെ ക്രൂരഗ്രഹത്തിന്റെ പിടിയിലായ രോഹിണിയെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന തപസ്വിനിയായ മൈഥിലിയെ കണ്ട്, ആ സമയത്ത് രാവണന്റെ ശീലവാനും ശുചിയും മേധാവിയുമായ സുപാർശ്വൻ എന്ന അമാത്യൻ, മറ്റു മന്ത്രിമാർ തടഞ്ഞിട്ടും, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ രാവണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദശഗ്രീവാ, സാക്ഷാൽ വൈശ്രവണന്റെ അനുജനായ അങ്ങ് ക്രോധത്താൽ ധർമം ഉപേക്ഷിച്ച് വൈദേഹിയെ കൊല്ലാൻ എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? വീരനായ രാക്ഷസേശ്വരാ, വേദവിദ്യയും വ്രതവും പൂർത്തിയാക്കി സ്നാതകനായവനും സ്വകർമനിരതനുമായ അങ്ങ് ഒരു സ്ത്രീയുടെ വധം എന്തിനു ചിന്തിക്കുന്നു? രാജാവേ, രൂപസമ്പന്നയായ മൈഥിലിയെ ഒന്നു നോക്കൂ; ഞങ്ങളോടൊപ്പം ആ രാഘവന്റെമേൽത്തന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധം ചൊരിയൂ. ഇന്നു കൃഷ്ണപക്ഷചതുർദശിയാണ്; ഇന്നുതന്നെ ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്ത് നാളെ അമാവാസിയിൽ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വിജയത്തിനായി പുറപ്പെടൂ. ശൂരനും ധീമാനും രഥിയും ഖഡ്ഗധാരിയുമായ അങ്ങ് ശ്രേഷ്ഠമായ രഥത്തിലേറി ദാശരഥിയായ രാമനെ കൊന്ന് മൈഥിലിയെ നേടും.’ സുഹൃത്ത് അറിയിച്ച ധർമനിഷ്ഠമായ ആ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് ദുരാത്മാവായ രാവണൻ കൊട്ടാരത്തിലേക്കു പോയി; പിന്നീട് വീര്യവാനായ അവൻ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം വീണ്ടും സഭയിലേക്കു ചെന്നു. സുപാർശ്വന്റെ ഉപദേശം സമർഥമാണ് — അവൻ രാവണന്റെ കുലവും വിദ്യയും വ്രതവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, സ്ത്രീവധത്തിന്റെ അധർമം കാണിക്കുന്നു, എന്നിട്ട് ക്രോധത്തിന്റെ ഉചിതലക്ഷ്യമായി രാമനെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രത്യവേക്ഷസ്വ’ (നോക്കൂ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ സീതയുടെ സൗന്ദര്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അതായത്, അവളെ കൊന്നിട്ട് അങ്ങ് എന്തു നേടും? അമാവാസിയുടെ പരാമർശം യുദ്ധത്തിന്റെ കാലനിർണയമാണ്. മന്ത്രിമാർ തടഞ്ഞിട്ടും അവൻ സംസാരിക്കുന്നു എന്നത് അവന്റെ ധൈര്യവും സത്യവാദിത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ രാവണൻ ധർമ്യമായ വാക്കു സ്വീകരിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു അപൂർവനിമിഷമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘ശീലവാൻ, ശുചി, മേധാവി’ എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ സുപാർശ്വൻ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ രാവണന്റെ ഹിതൈഷിയായ മന്ത്രിയാണ്, മുഖസ്തുതിക്കാരനല്ല. ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ ഫലം സീതയുടെ ജീവരക്ഷയാണ്. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ സഭാപ്രവേശത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ സൈന്യത്തെ യുദ്ധത്തിന് അയയ്ക്കും. സുപാർശ്വൻ രാവണനെ ‘വേദവിദ്യാവ്രതസ്നാതൻ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ്, പുലസ്ത്യന്റെ പൗത്രനാണ്, വേദാധ്യയനം ചെയ്തവനാണ്. ‘സ്വകർമനിരതൻ’ എന്നും. ഇങ്ങനെ അവൻ രാവണന്റെ ആത്മാഭിമാനം ഉണർത്തുന്നു, അതുവഴി അവൻ നീചകർമത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയാൻ. ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ സ്ത്രീവധം മഹാപാപമാണ്, വിശേഷിച്ചും ജ്ഞാനിയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക