॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 93-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശ്രീരാമനാലുള്ള രാക്ഷസസേനാസംഹാരം

രാവണന്റെ സേനാപ്രേഷണം, വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ തുമുലയുദ്ധം, രക്തനദികൾ, ഗാന്ധർവാസ്ത്രത്താൽ മോഹിതരായ രാക്ഷസന്മാർ, രാമചക്രം, പകലിന്റെ എട്ടിലൊരു ഭാഗംകൊണ്ടു സേനയുടെ വിനാശം, ദേവന്മാരുടെ സ്തുതി

ദീനനും അത്യന്തം ദുഃഖിതനുമായ രാവണരാജാവ് സഭയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ക്രുദ്ധനായ സിംഹത്തെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, മുഖ്യാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. പുത്രവിയോഗത്താൽ ക്ഷീണിതനായ ആ മഹാബലനായ രാവണൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് എല്ലാ സേനാമുഖ്യന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളെല്ലാവരും സകല ആനകളോടും കുതിരകളോടുംകൂടി, രഥവ്യൂഹങ്ങളാലും കാലാളുകളാലും ശോഭിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെടുവിൻ. യുദ്ധത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമനെ വളഞ്ഞ്, വർഷകാലത്തു മേഘങ്ങൾ എന്നപോലെ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവനെ കൊല്ലാൻ നിങ്ങൾക്കു കഴിയും. അല്ലെങ്കിൽ, മഹായുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളുടെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ശരീരം പിളർന്ന രാമനെ നാളെ ലോകം നോക്കിനിൽക്കെ ഞാൻ കൊല്ലും.’ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ഈ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് ആ രാക്ഷസന്മാർ വേഗമേറിയ രഥങ്ങളോടും നാനാവിധ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളോടുംകൂടി പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാവണനെ ‘പ്രാഞ്ജലി’ (കൈകൂപ്പിയവൻ) എന്നു വർണിക്കുന്നതു വിചിത്രമാണ് — രാജാവ് സൈനികരോടു കൈകൂപ്പി അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് അവന്റെ ദൈന്യവും സൈനികരുടെ സഹായത്തിന്റെ ആവശ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയിൽ അവൻ സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ അനുഗ്രഹം യാചിക്കുന്നു. സിംഹത്തിന്റെ ഉപമ ക്രോധവും ദൈന്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — മുറിവേറ്റാലും സിംഹം സിംഹംതന്നെ. ‘ഏകം രാമം’ (ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമനെ) എന്ന പദം രാവണൻ രാമനെത്തന്നെയാണ് മുഖ്യശത്രുവായി കരുതുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ സുപാർശ്വൻ അമാവാസിയിലെ പുറപ്പാടിനെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ രാവണൻ ആദ്യം സൈന്യത്തെ അയയ്ക്കുന്നു, താൻ നാളെ വരുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടു വഴികളുണ്ട് — സൈന്യംതന്നെ രാമനെ കൊല്ലട്ടെ; അല്ലെങ്കിൽ സൈന്യം ശരങ്ങളാൽ അവന്റെ ശരീരം പിളർക്കട്ടെ, പിന്നെ ഞാൻ അവനെ കൊല്ലാം. ഇങ്ങനെ അവൻ ആദ്യം തന്റെ സൈനികരെ യുദ്ധത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു. സഭയിൽ അവന്റെ ആസനം ‘മുഖ്യം’ ആണ് — ശോകത്തിലും അവൻ രാജാവുതന്നെ. സിംഹാസനത്തിലിരുന്ന് അവൻ ആജ്ഞ നൽകുന്നു.

ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം പരിഘങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും ശരങ്ങളും വാളുകളും ശരീരം നശിപ്പിക്കുന്ന മഴുക്കളും വാനരന്മാരുടെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. വാനരന്മാരും മരങ്ങളും പാറകളും രാക്ഷസരുടെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. സൂര്യോദയത്തോടടുത്ത് രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും തമ്മിൽ മഹാഭീകരമായ ആ തുമുലയുദ്ധം നടന്നു. വാനരരാക്ഷസന്മാർ വിചിത്രങ്ങളായ ഗദകളാലും കുന്തങ്ങളാലും വാളുകളാലും മഴുക്കളാലും യുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം അടിച്ചു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം നടക്കവേ, രാക്ഷസരുടെയും വാനരരുടെയും ചോരയൊഴുക്കിനാൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ അത്ഭുതകരമായ മഹത്തായ പൊടിപടലം ശമിച്ചു. ആനകളും രഥങ്ങളും തീരങ്ങളായി, ശരങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങളായി, കൊടിമരങ്ങൾ വൃക്ഷങ്ങളായി — ഇങ്ങനെ ശരീരക്കൂമ്പാരങ്ങളെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടു രക്തനദികൾ ഒഴുകി. പിന്നീട് ചോരപ്രവാഹത്തിൽ കുളിച്ച ആ വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും ചാടിച്ചാടി യുദ്ധത്തിൽ കൊടികളും കവചങ്ങളും രഥങ്ങളും കുതിരകളും നാനാവിധ ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. പ്ലവംഗമന്മാർ രാക്ഷസരുടെ തലമുടിയും ചെവികളും നെറ്റിയും മൂക്കുകളും മൂർച്ചയുള്ള പല്ലുകളാലും നഖങ്ങളാലും കീറിമുറിച്ചു. കായ്ച്ചുനിൽക്കുന്ന മരത്തിലേക്കു പക്ഷികൾ എന്നപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ ഓരോ രാക്ഷസന്റെ നേർക്കും നൂറു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പാഞ്ഞടുത്തു. അപ്പോൾ പർവതസമാനരായ രാക്ഷസന്മാർ ഭാരമേറിയ ഗദകളാലും കുന്തങ്ങളാലും വാളുകളാലും മഴുക്കളാലും ഘോരരായ വാനരന്മാരെ അടിച്ചുകൊന്നു. രാക്ഷസരാൽ വധിക്കപ്പെടുന്ന വാനരന്മാരുടെ ആ മഹാസൈന്യം ശരണ്യനായ ദശരഥാത്മജൻ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. രക്തനദിയുടെ രൂപകം വിസ്തൃതമാണ് — ആനകളും രഥങ്ങളും തീരങ്ങൾ, ശരങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങൾ, കൊടികൾ തീരവൃക്ഷങ്ങൾ, ശവങ്ങൾ ഒഴുകുന്ന തടിക്കൂട്ടങ്ങൾ. ഇതുവഴി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത ഒരൊറ്റ ചിത്രത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പൊടി രക്തത്താൽ ശമിച്ചു എന്നതു വിരോധാഭാസമാണ് — ഭൂമി നനഞ്ഞതു വെള്ളത്താലല്ല, രക്തത്താലാണ്. വാനരന്മാർ സ്വഭാവമനുസരിച്ച് പല്ലുകളാലും നഖങ്ങളാലും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; പഴമരത്തിൽ പക്ഷികളെന്നപോലെ നൂറുകണക്കിനു പേർ ഓരോ രാക്ഷസനെയും ആക്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാക്ഷസന്മാരും ബലവാന്മാരാണ്; അതിനാൽ ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ രാമനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — ‘ശരണ്യൻ’ എന്നതു രാമന്റെ സ്വഭാവമാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധം സൂര്യോദയത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു — അതായത്, രാവണന്റെ ആജ്ഞ രാത്രിയിൽത്തന്നെ നൽകപ്പെട്ടു, സൈന്യം പുലർച്ചയ്ക്കുതന്നെ പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഒന്നാം ഘട്ടം വാനരന്മാർക്ക് അനുകൂലമാണ് — അവർ രഥങ്ങളും കൊടികളും തകർക്കുന്നു, പല്ലും നഖവുംകൊണ്ടു രാക്ഷസരെ വികൃതരാക്കുന്നു. രണ്ടാം ഘട്ടം രാക്ഷസർക്ക് അനുകൂലം — അവർ ഗദ മുതലായവകൊണ്ടു വാനരരെ കൊല്ലുന്നു. മൂന്നാം ഘട്ടം രാമന്റെ പ്രവേശം. ഇങ്ങനെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മൂന്നു പടികളിലായി കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ശരണാഗതിയാണ് രാമന്റെ ഇടപെടലിനു കാരണം — തന്റെ സൈനികർ ആപത്തിലാകുമ്പോൾത്തന്നെ അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇതാണ് നേതാവിന്റെ ആദർശം. ‘ആപ്ലുത്യാപ്ലുത്യ’ (ചാടിച്ചാടി) എന്ന ആവർത്തനം വാനരന്മാരുടെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ചാട്ടവും ചാപല്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധാരംഭത്തിൽ ഉയർന്ന പൊടി ആകാശം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിരുന്നു; രക്തപ്രവാഹത്താൽ ആ പൊടി ശമിച്ചു — ഇതിൽനിന്നു രക്തത്തിന്റെ അളവ് ഊഹിക്കാം. ഒരു രാക്ഷസന്റെ മേൽ നൂറു വാനരന്മാർ — ഈ സംഖ്യ വാനരന്മാരുടെ ബാഹുല്യവും രാക്ഷസരുടെ ഭീമാകാരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഒരു രാക്ഷസനെ ജയിക്കാൻ നൂറു വാനരന്മാർ വേണം. ഇങ്ങനെ വാനരന്മാരുടെ പരാക്രമവും മഹത്താണ്, എന്നാൽ രാമന്റെ ബലമില്ലാതെ രാക്ഷസരെ ജയിക്കാൻ അവർ പോരാ.

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ രാമൻ വില്ലെടുത്ത് രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ശരാഗ്നിയാൽ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നതിനാൽ, ആകാശത്തിൽ സൂര്യനെ മേഘങ്ങൾ എന്നപോലെ, ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച ആ രാമനെ മഹാഘോരരായ രാക്ഷസന്മാർക്കു സമീപിക്കാനായില്ല. യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ചെയ്ത അതിഘോരവും ദുഷ്കരവുമായ കർമങ്ങൾ മാത്രമേ നിശാചരന്മാർ കണ്ടുള്ളൂ, രാമനെ കണ്ടില്ല. മഹാസൈന്യത്തെ ഇളക്കുകയും മഹാരഥന്മാരെ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രാമനെ, കാട്ടിലൂടെ വീശുന്ന കാറ്റിനെയെന്നപോലെ, അവർ കണ്ടില്ല. ശരങ്ങളാൽ ഛേദിക്കപ്പെട്ടതും പിളർക്കപ്പെട്ടതും ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടതും തകർക്കപ്പെട്ടതും ശസ്ത്രങ്ങളാൽ പീഡിതവുമായ സ്വന്തം സൈന്യത്തെ മാത്രമേ അവർ കണ്ടുള്ളൂ, ശീഘ്രകാരിയായ രാമനെ കണ്ടില്ല. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്ന ഭൂതാത്മാവിനെ പ്രജകൾ കാണാത്തതുപോലെ, ശരീരങ്ങളിൽ പ്രഹരിക്കുന്ന രാഘവനെ അവർ കണ്ടില്ല. ‘ഇവൻ ആനപ്പടയെ കൊല്ലുന്നു, ഇവൻ മഹാരഥന്മാരെ കൊല്ലുന്നു, ഇവൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ കുതിരകളോടൊപ്പം കാലാളുകളെ കൊല്ലുന്നു’ എന്നിങ്ങനെ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം രാമനെപ്പോലെയെന്നു കരുതി, രാഘവനോടുള്ള സാദൃശ്യം നിമിത്തം കുപിതരായി അന്യോന്യം കൊന്നു. മഹാത്മാവായ രാമൻ പ്രയോഗിച്ച പരമമായ ഗാന്ധർവാസ്ത്രത്താൽ മോഹിതരായ അവർ, സൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനായിട്ടും രാമനെ കണ്ടില്ല. ആ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ചിലപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു രാമന്മാരെ കാണുന്നു, പിന്നെ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഒരൊറ്റ കാകുത്സ്ഥനെ മാത്രം കാണുന്നു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ വില്ലിന്റെ, കറങ്ങുന്ന സ്വർണത്തുമ്പിനെ കൊള്ളിവട്ടംപോലെ അവർ കണ്ടു, രാഘവനെ കണ്ടില്ല. ശരീരം നാഭി (ചക്രമധ്യം), ശക്തി ജ്വാല, ശരങ്ങൾ ആരക്കാലുകൾ, വില്ല് ചക്രവലയം, ഞാണൊലിയും കൈത്തല്ലൊലിയും അതിന്റെ ഘോഷം, തേജസ്സും ബുദ്ധിയും ഗുണങ്ങളും അതിന്റെ പ്രഭ, ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ ശക്തി അതിന്റെ അറ്റം — ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരെ കൊന്നൊടുക്കുന്ന ആ രാമചക്രത്തെ പ്രജകൾ കാലചക്രത്തെയെന്നപോലെ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ അദൃശ്യതയെ ഒരു ദാർശനിക ഉപമയാൽ വർണിക്കുന്നു — ആത്മാവ് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്നുവെങ്കിലും കാണപ്പെടാത്തതുപോലെ, രാമൻ ശത്രുശരീരങ്ങളിൽ പ്രഹരിക്കുന്നുവെങ്കിലും കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഗാന്ധർവാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവം മായപോലെയാണ് — രാക്ഷസന്മാർ സ്വജനങ്ങളെത്തന്നെ രാമനെന്നു കരുതി കൊല്ലുന്നു. രാമചക്രത്തിന്റെ രൂപകം വിസ്തൃതവും സുസംഗതവുമാണ് — ചക്രത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും രാമന്റെ ഏതെങ്കിലും ഗുണത്തിന്റെയോ അംഗത്തിന്റെയോ പ്രതിരൂപമാണ്. ഇതു കാലചക്രംപോലെ അനിവാര്യമാണ്. മുമ്പ് ഇന്ദ്രജിത്ത് മായയാൽ അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്തു; ഇപ്പോൾ രാമൻ ധർമാസ്ത്രത്താൽ അദൃശ്യനാണ് — ഈ വിരോധം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ‘ഇന്ദ്രിയാർഥേഷു തിഷ്ഠന്തം ഭൂതാത്മാനമിവ പ്രജാഃ’ (ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്ന ഭൂതാത്മാവിനെ പ്രജകൾ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ ഉപനിഷത്തുകളുടെ ചിന്തയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആത്മാവ് എല്ലായിടത്തുമുണ്ട്, എല്ലാം ചെയ്യുന്നു, എന്നാൽ കണ്ണുകൊണ്ടു കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ രാമൻ പരമാത്മാവിന്റെ പ്രതീകമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വാതം വനഗതം’ (കാട്ടിലൂടെ വീശുന്ന കാറ്റ്) എന്നതു മറ്റൊരു ഉപമ — കാറ്റു മരങ്ങളെ ഇളക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വയം കാണപ്പെടുന്നില്ല; അതിന്റെ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ മാത്രമേ അതിനെ അറിയുന്നുള്ളൂ. ‘സൂര്യനെ മേഘങ്ങൾ എന്നപോലെ’ — മേഘങ്ങൾക്കു സൂര്യനെ പ്രാപിക്കാനാവില്ല. ഇങ്ങനെ മൂന്ന് ഉപമകളാൽ രാമന്റെ അപ്രാപ്യതയും അദൃശ്യതയും ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസരുടെ പരസ്പരവധം അസ്ത്രത്തിന്റെ ഭയാനകഫലമാണ് — അവർ സ്വന്തം സൈന്യത്താൽത്തന്നെ നശിക്കുന്നു. രാമന്റെ വില്ലിന്റെ സ്വർണത്തുമ്പ് കൊള്ളിവട്ടംപോലെ കറങ്ങുന്നു — വില്ല് ഇടവിടാതെ കുലയ്ക്കുന്നതും എയ്യുന്നതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇവൻ കൊല്ലുന്നു’ എന്ന് രാക്ഷസന്മാർ മൂന്നു തവണ പറയുന്നു — ആനകളെ, രഥങ്ങളെ, കാലാളുകളെ — ഓരോ സൈനികനെയും രാമനെന്നു കരുതി. ഇങ്ങനെ അവരുടെ ഭ്രമം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ ആയിരം രാമന്മാർ, ചിലപ്പോൾ ഒരാൾ — ഇതു സ്വപ്നത്തിലെന്നപോലെ ദൃഷ്ടിഭ്രമത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. കവി രാമന്റെ രൂപം വർണിക്കുന്നില്ല, അവന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം മാത്രം; ഇതുവഴി അവന്റെ ദിവ്യത വർധിക്കുന്നു. യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വർണനകളിൽ ഒന്നാണ് ഈ ഭാഗം.

വായുവേഗമുള്ള രഥങ്ങളുടെ പതിനായിരം വരുന്ന സൈന്യം, വേഗശാലികളായ ആനകൾ പതിനെട്ടായിരം, ആരോഹകരോടുകൂടിയ കുതിരകൾ പതിനാലായിരം, രാക്ഷസരായ കാലാളുകൾ മുഴുവൻ രണ്ടു ലക്ഷം — കാമരൂപികളായ രാക്ഷസരുടെ ഈ സൈന്യങ്ങളെല്ലാം പകലിന്റെ എട്ടിലൊരു ഭാഗംകൊണ്ട് അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു കൊന്നൊടുക്കി. കുതിരകളും രഥങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ട്, കൊടികൾ തകർന്ന്, തളർന്നുപോയ, ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാർ ലങ്കാപുരിയിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. കൊല്ലപ്പെട്ട ആനകളാലും കാലാളുകളാലും കുതിരകളാലും ആ രണാങ്കണം ക്രുദ്ധനായ മഹാത്മാവായ രുദ്രന്റെ ക്രീഡാഭൂമിപോലെയായി. അപ്പോൾ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാമന്റെ ആ കർമത്തെ പൂജിച്ചു. പകലിന്റെ എട്ടിലൊരു ഭാഗം ഏകദേശം നാലു നാഴികയാണ് — ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ഒന്നര മണിക്കൂർ മാത്രം എന്നു വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത്ര ചുരുങ്ങിയ സമയത്ത് ഒരൊറ്റ യോദ്ധാവ് ഇത്ര വലിയ സൈന്യത്തെ കൊല്ലുന്നു — ഇത് അതിമാനുഷശക്തിയാണ്. ‘രുദ്രന്റെ ക്രീഡാഭൂമി’ എന്നതുകൊണ്ട് രുദ്രൻ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ശ്മശാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സംഖ്യകളുടെ വ്യക്തത യുദ്ധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിവരണംപോലെ തോന്നിക്കുന്നു. രഥങ്ങളുടെ വേഗം കാറ്റുപോലെ, ആനകളുടെ ബലം മഹത്തരം — എങ്കിലും ഒരാളാൽത്തന്നെ അവ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാർ ‘ശാന്തർ’ — അവരുടെ യുദ്ധേച്ഛ നശിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ ‘സാധു, സാധു’ എന്ന പ്രശംസ രാമന്റെ ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ അംഗീകാരമാണ്. ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസന്ദേശം — രാമൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ ശത്രുക്കൾ ക്ഷണത്തിൽ നശിക്കുന്നു. ശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ലങ്കയിൽ ചെന്ന് ഈ വൃത്താന്തം രാവണനെ അറിയിക്കും; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാക്ഷസിമാരുടെ വിലാപം കേൾക്കാം. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിനുശേഷം രാവണസൈന്യത്തിന്റെ അവസാനത്തെ മഹാനാശമാണ് ഈ വിജയം.

അതിനുശേഷം രാമൻ സുഗ്രീവനോടും ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണനോടും വാനരനായ ഹനുമാനോടും ഹരിശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാനോടും മൈന്ദനോടും ദ്വിവിദനോടും പറഞ്ഞു: ‘ഈ ദിവ്യമായ അസ്ത്രബലം എനിക്കോ ത്ര്യംബകനോ മാത്രമേയുള്ളൂ.’ രാക്ഷസരാജന്റെ ആ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ച്, ഇന്ദ്രതുല്യനും അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങളിൽ ക്ഷീണത്തെ ജയിച്ചവനുമായ മഹാത്മാവായ രാമൻ അപ്പോൾ ഹർഷംപൂണ്ട ദേവഗണങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടു. രാമന്റെ വാക്ക് വിനയപൂർണമാണ് — അവൻ തന്റെ ശക്തിയെ ശിവന്റെ ശക്തിയോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു, ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. സുഗ്രീവൻ മുതലായ ആറു പ്രമുഖരെ പേരെടുത്തു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവർ രാമന്റെ വിശ്വസ്തസഹചാരികളാണ്. ‘ജിതക്ലമഃ’ (ക്ഷീണത്തെ ജയിച്ചവൻ) എന്ന പദം രാമന്റെ തളർച്ചയില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്രയും യുദ്ധം ചെയ്തിട്ടും അവൻ തളർന്നില്ല. ത്ര്യംബകൻ ശിവനാണ് — മുക്കണ്ണൻ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക