സർഗ്ഗം
രാക്ഷസിമാരുടെ വിലാപം
ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാരുടെയും രാക്ഷസിമാരുടെയും ഒത്തുചേരൽ, ശൂർപ്പണഖയുടെ നിന്ദ, രാമന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ, വിഭീഷണവചനത്തോടുള്ള അനാദരം, മനുഷ്യരിൽനിന്നുള്ള അഭയം യാചിക്കാതിരുന്നത്, ദേവന്മാർക്കായി മഹാദേവൻ നൽകിയ വരം, ശരണമില്ലായ്മ
രാവണൻ അയച്ച ആയിരക്കണക്കിന് ആനകൾ, ആരോഹകരോടുകൂടിയ ആയിരക്കണക്കിനു കുതിരകൾ, അഗ്നിവർണമുള്ളതും കൊടികളോടുകൂടിയതുമായ ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങൾ, ഗദയും പരിഘവുംകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരും സ്വർണക്കൊടികളാൽ വിചിത്രരും കാമരൂപികളും ശൂരരുമായ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാർ — ഇവരെല്ലാം അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ, ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. അതു കണ്ടും കേട്ടും പരിഭ്രാന്തരായ, ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാരും രാക്ഷസിമാരും ഒത്തുചേർന്ന് ദീനരും ചിന്താകുലരുമായി. വിധവകളും പുത്രന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടവരും ബന്ധുക്കൾ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുമായ രാക്ഷസിമാർ ഒന്നിച്ചുകൂടി നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ദുഃഖാർത്തരായി വിലപിച്ചു. മുൻസർഗത്തിൽ വർണിച്ച സേനാനാശം ഇവിടെ ലങ്കയിലെ വീടുകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാ’ (അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്നവനാൽ) എന്നതു രാമന്റെ വിശേഷണമാണ് — അവൻ ഇതു പ്രയാസമില്ലാതെതന്നെ ചെയ്തു. യുദ്ധഭൂമിയുടെ ദൃശ്യത്തിൽനിന്നു കവി വീടിന്റെ ദൃശ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — യോദ്ധാക്കളുടെ മരണത്തിന്റെ ഫലം സ്ത്രീകളുടെ വിലാപമാണ്. വിധവകൾ, പുത്രഹീനകൾ, ബന്ധുഹീനകൾ — മൂന്നുവിധം ദുഃഖം. ഈ സർഗത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നത് രാക്ഷസിമാരാണ്, പുരുഷന്മാരല്ല — ഇതൊരു വിശേഷമായ വീക്ഷണകോണാണ്. ആദ്യത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരൊറ്റ ദീർഘവാക്യമാണ് — കൊല്ലപ്പെട്ട ആന, കുതിര, രഥം, രാക്ഷസർ എന്നിവരുടെ പട്ടിക, പിന്നെ അവരുടെ വധം ചെയ്തവനായ രാമൻ, ഒടുവിൽ കാഴ്ചയുടെയും കേൾവിയുടെയും ഫലമായി രാക്ഷസിമാരുടെ പരിഭ്രമം. ഇങ്ങനെ വാക്യഘടനയിലൂടെത്തന്നെ കവി ഭാരം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രഥങ്ങൾ ‘അഗ്നിവർണം’, കൊടികൾ ‘സ്വർണമയം’ — ഇത്രയും സമൃദ്ധി ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു നശിച്ചു. രാമന്റെ ശരങ്ങളും ‘ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചവ’ — ശത്രുവിന്റെ സ്വർണം സ്വർണത്താൽത്തന്നെ നശിക്കുന്നു എന്നൊരു സൂക്ഷ്മവിരോധം.
‘വൃദ്ധയും ഭീകരരൂപിണിയും ഒട്ടിയ വയറുള്ളവളുമായ ശൂർപ്പണഖ കാട്ടിൽ കാമദേവനു തുല്യമായ രൂപമുള്ള രാമനെ എങ്ങനെ സമീപിച്ചു? സുകുമാരനും മഹാസത്ത്വനും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായ അവനെ കണ്ട്, ലോകം വധിക്കേണ്ടവളും ഹീനരൂപിണിയുമായ അവൾ എങ്ങനെ കാമാതുരയായി? സർവഗുണങ്ങളും ഇല്ലാത്തവളും വികൃതമുഖിയുമായ ആ രാക്ഷസി ഗുണവാനും മഹൗജസ്സും സുമുഖനുമായ രാമനെ എങ്ങനെ കാമിച്ചു? ഈ ജനത്തിന്റെ ഭാഗ്യക്കുറവുകൊണ്ട്, ചുളിവുകൾ വീണവളും നരച്ച മുടിയുള്ളവളുമായ അവൾ, സർവലോകങ്ങളും നിന്ദിക്കുന്ന പരിഹാസ്യമായ അകാര്യം — രാക്ഷസന്മാരുടെയും ദൂഷണന്റെയും ഖരന്റെയും വിനാശത്തിനായി — ചേർച്ചയില്ലാത്തവളായ അവൾ രാഘവനെ ധർഷിക്കാൻ മുതിർന്നു. അവൾ നിമിത്തമാണ് രാവണൻ ഈ മഹാവൈരം ഉണ്ടാക്കിയത്; ദശഗ്രീവനായ രാക്ഷസൻ വധത്തിനായിട്ടാണ് ആ സീതയെ കൊണ്ടുവന്നത്. ദശഗ്രീവനു ജനകാത്മജയായ സീതയെ ലഭിക്കുന്നുമില്ല; ബലവാനായ രാഘവനോട് ഒടുങ്ങാത്ത വൈരം കെട്ടിവയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.’ രാക്ഷസിമാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ എല്ലാ വിപത്തിന്റെയും മൂലം ശൂർപ്പണഖയാണ് — വൃദ്ധയും വിരൂപയുമായിരിക്കെ അവൾ സുന്ദരനായ രാമനെ കാമിച്ചു. ഈ നിന്ദ രൂപത്തെ മാത്രമല്ല, അവളുടെ അവിവേകത്തെയുമാണ്. ‘വധായ’ (വധത്തിനായി) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — സീതയെ കൊണ്ടുവന്നതു രാക്ഷസരുടെതന്നെ വധത്തിനായി. ‘അക്ഷയം വൈരം’ (ഒടുങ്ങാത്ത വൈരം) — ഈ വൈരം യുദ്ധമില്ലാതെ ശമിക്കില്ല. രാക്ഷസിമാരും രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നു — സുകുമാരൻ, മഹാസത്ത്വൻ, സർവഭൂതഹിതത്തിൽ തത്പരൻ. ഇതു ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുള്ള പ്രശംസയാണ്. ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതെല്ലാം അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവങ്ങളാണ് — ശൂർപ്പണഖയുടെ വരവ്, ഖരദൂഷണവധം, സീതാപഹരണം. ശൂർപ്പണഖയുടെ വിശേഷണങ്ങൾ — വൃദ്ധ, ഭീകര, ഒട്ടിയ വയറുള്ളവൾ, വികൃതമുഖി, ചുളിവുവീണവൾ, നരച്ച മുടിയുള്ളവൾ, ഹീനരൂപിണി — രാമന്റെ വിശേഷണങ്ങളുമായി തുലനം ചെയ്താണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത് — കാമദേവതുല്യരൂപൻ, സുകുമാരൻ, സുമുഖൻ, ഗുണവാൻ, മഹൗജസ്സ്. ഈ വിപരീതഭാവം അവളുടെ കാമത്തിന്റെ അനൗചിത്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘ജനസ്യാസ്യാല്പഭാഗ്യത്വാത്’ (ഈ ജനത്തിന്റെ ഭാഗ്യക്കുറവുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസിമാർ സ്വജാതിയുടെ ദുർഭാഗ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — ഇതു ദൈവവിധിയാണ്. ഇങ്ങനെ അവർ രാവണനെ നേരിട്ടു നിന്ദിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അവന്റെ സഹോദരിയെ നിന്ദിച്ച് പരോക്ഷമായി അവന്റെ ദോഷവും കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവർ കാരണപരമ്പര വ്യക്തമായി നിരൂപിക്കുന്നു.
‘വൈദേഹിയെ ആഗ്രഹിച്ച വിരാധനെന്ന രാക്ഷസനെ കണ്ട് രാമൻ ഒറ്റയ്ക്ക് അവനെ കൊന്നു — അതുതന്നെ മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. ജനസ്ഥാനത്തിൽ ഭീമകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഖരനും ദൂഷണനും ത്രിശിരസ്സും യുദ്ധത്തിൽ സൂര്യസമാനമായ ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു — അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. യോജനനീളമുള്ള കൈകളുള്ളവനും ചോര കുടിക്കുന്നവനുമായ കബന്ധൻ ക്രോധത്തോടെ അലറിയിട്ടും കൊല്ലപ്പെട്ടു — അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. സഹസ്രനയനന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) പുത്രനും മേരുതുല്യനും ബലവാനുമായ ബാലിയെ രാമൻ കൊന്നു — അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. ഋശ്യമൂകത്തിൽ ദീനനും ആശകൾ തകർന്നവനുമായി കഴിഞ്ഞിരുന്ന സുഗ്രീവനെ രാജ്യം പ്രാപിപ്പിച്ചു — അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ, ധർമാർഥങ്ങളോടുകൂടിയതും എല്ലാ രാക്ഷസരുടെയും ഹിതകരവും യുക്തവുമായ വാക്ക് മോഹംകൊണ്ട് അവനു രുചിക്കുന്നില്ല. ധനദന്റെ (കുബേരന്റെ) അനുജനായ രാവണൻ വിഭീഷണന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ ഈ ലങ്ക ദുഃഖാർത്തയായി ശ്മശാനമായിത്തീരുമായിരുന്നില്ല. മഹാബലനായ കുംഭകർണനെ രാഘവൻ കൊന്നു എന്നും, ദുർധർഷനായ അതികായനെ ലക്ഷ്മണൻ കൊന്നു എന്നും, പ്രിയപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നും കേട്ടിട്ടും രാവണൻ ബോധവാനാകുന്നില്ല.’ ‘പര്യാപ്തം തന്നിദർശനം’ (അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം) എന്ന പദം അഞ്ചുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നതു രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകൾക്കു തീവ്രത നൽകുന്നു — ഒരൊറ്റ തെളിവുതന്നെ മതി, എന്നാൽ അനേകം തെളിവുകൾകൊണ്ടും രാവണൻ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. ഉദാഹരണങ്ങൾ കാലക്രമത്തിലാണ് — വിരാധൻ, ജനസ്ഥാനം, കബന്ധൻ, ബാലി, സുഗ്രീവൻ — രാമന്റെ വനവാസകഥയുടെ സംക്ഷേപം. വിഭീഷണന്റെ പരാമർശം രാക്ഷസിമാരും അവന്റെ ഉപദേശം ശരിയെന്നു കരുതിയിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളേയുള്ളൂ — അതികായന്റെ പരാമർശം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ബാലിയുടെ ‘സഹസ്രനയനാത്മജൻ’ എന്ന വിശേഷണം — അവൻ ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനാണ്, എങ്കിലും രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതായത് ഇന്ദ്രന്റെ ബലംപോലും രാമന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കില്ല. കബന്ധന്റെ ‘യോജനബാഹു’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ഉദാഹരണം വ്യത്യസ്തമാണ് — ഇവിടെ രാമന്റെ സംഹാരശക്തിയല്ല, രക്ഷാശക്തിയാണ് — ദീനനെ അവൻ രാജ്യം പ്രാപിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നവനും മിത്രങ്ങളെ രക്ഷിക്കുന്നവനുമാണ് എന്ന രണ്ടും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. വിഭീഷണനും ഇതുപോലെതന്നെ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. രാവണന്റെ ‘മോഹം’തന്നെയാണ് പ്രശ്നത്തിന്റെ മൂലം — ഹിതവചനം കേട്ടിട്ടും അവൻ അതു സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. രാക്ഷസിമാർക്ക് ഈ സംഭവങ്ങൾ അറിയാം — രാമന്റെ കീർത്തി ലങ്കയിലും പരന്നിരുന്നു, രാവണൻ മാത്രമേ അതു സ്വീകരിക്കാതിരുന്നുള്ളൂ എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘എന്റെ മകൻ, എന്റെ സഹോദരൻ, എന്റെ ഭർത്താവ് യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ — ഈ നിലവിളി രാക്ഷസിമാരുടെ ഓരോ കുടുംബത്തിലും കേൾക്കുന്നു. ശൂരനായ രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ അവിടവിടെയായി ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും കൊല്ലപ്പെട്ടു, കാലാളുകളും കൊല്ലപ്പെട്ടു. രുദ്രനോ വിഷ്ണുവോ ശതക്രതുവായ മഹേന്ദ്രനോ സാക്ഷാൽ അന്തകനോ ആണ് രാമരൂപത്തിൽ നമ്മെ കൊല്ലുന്നത്. രാമനാൽ നമ്മുടെ പ്രമുഖവീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട നാം ജീവിതത്തിൽ നിരാശരാണ്; ഭയത്തിന്റെ അവസാനം കാണാതെ അനാഥരായി നാം വിലപിക്കുന്നു. രാമന്റെ കൈയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന ഈ മഹാഘോരമായ ഭയം, മഹാവരം ലഭിച്ച ശൂരനായ ദശഗ്രീവൻ അറിയുന്നില്ല. യുദ്ധത്തിൽ രാമനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട അവനെ രക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ പിശാചന്മാർക്കോ രാക്ഷസന്മാർക്കോ കഴിയില്ല. ഓരോ യുദ്ധത്തിലും രാവണന് ഉത്പാതങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്; അവ രാമനാൽ രാവണന്റെ നാശം വിളിച്ചോതുന്നു. പ്രസന്നനായ പിതാമഹൻ രാവണനു ദേവദാനവരാക്ഷസരിൽനിന്ന് അഭയം നൽകി; മനുഷ്യരിൽനിന്നുള്ള അഭയം അവൻ യാചിച്ചില്ല. അതിനാൽ രാക്ഷസരുടെയും രാവണന്റെയും ജീവിതം അവസാനിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഘോരമായ മനുഷ്യഭയം നിസ്സംശയം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ രാക്ഷസിമാർ രാമനെ ദിവ്യനായി കരുതുന്നു — മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള രുദ്രനോ വിഷ്ണുവോ ഇന്ദ്രനോ യമനോ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിലെ പഴുത് അവർ വ്യക്തമായി കാണുന്നു — അവജ്ഞകൊണ്ട് രാവണൻ മനുഷ്യരെ ഗണിച്ചില്ല; അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ നാശകാരണം. ‘രണേ രണേ ഉത്പാതാഃ’ — ഓരോ യുദ്ധത്തിലും അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ. ‘ദത്തമഹാവരഃ’ (മഹാവരം ലഭിച്ചവൻ) എന്നതിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — മഹാവരംതന്നെയാണ് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനു കാരണം. ‘എന്റെ മകൻ, എന്റെ സഹോദരൻ, എന്റെ ഭർത്താവ്’ എന്നിങ്ങനെ ‘മമ’ (എന്റെ) എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നതു വ്യക്തിപരമായ ദുഃഖം കാണിക്കുന്നു — ഓരോ സ്ത്രീയും സ്വന്തം ആളെ ഓർക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാർ രാമനെ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടില്ല; എങ്കിലും അവന്റെ കർമങ്ങൾ കേട്ട് അവനെ ദിവ്യനെന്നു കരുതുന്നു. ‘തം ന ദേവാ ന ഗന്ധർവാഃ’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ രാവണനെയും രക്ഷിക്കുക അസാധ്യമെന്നു വ്യക്തമാണ്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിൽ മനുഷ്യരെ ഗണിക്കാതിരുന്നതു രാവണന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ ഫലമാണ് — അവൻ മനുഷ്യരെ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളായിട്ടേ കരുതിയിരുന്നുള്ളൂ, ശത്രുക്കളായിട്ടല്ല. ഇപ്പോൾ ആ നിസ്സാരനായ മനുഷ്യൻതന്നെ അവന്റെ മൃത്യുവായിരിക്കുന്നു. ഇതാണ് കാവ്യനീതി. ‘ഹതപ്രവീരാഃ’ (പ്രമുഖവീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടവർ) എന്ന പദത്താൽ ലങ്കയിലെ എല്ലാ പ്രമുഖവീരന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനാഥാഃ’ — രാവണൻ ജീവിച്ചിരിക്കെയും അവർ തങ്ങളെ അനാഥരായി കരുതുന്നു, കാരണം അവന്റെ സംരക്ഷണത്തിലുള്ള വിശ്വാസം അവർ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
‘വരദാനത്താൽ ബലവാനായ ഈ രാക്ഷസനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ദേവന്മാർ ജ്വലിക്കുന്ന തപസ്സുകളാൽ പിതാമഹനെ ആരാധിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ ഹിതത്തിനായി സന്തുഷ്ടനായ മഹാത്മാവായ പിതാമഹൻ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും ഈ മഹത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നുമുതൽ സകല ദാനവരാക്ഷസന്മാരും ഭയംനിറഞ്ഞവരായി എന്നും നിരന്തരം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കും.’ പിന്നീട് ഇന്ദ്രൻ മുന്നിട്ട സകല ദേവന്മാരും ഒത്തുചേർന്ന് വൃഷഭധ്വജനും ത്രിപുരാന്തകനുമായ മഹാദേവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ ദേവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി രാക്ഷസക്ഷയം വരുത്തുന്ന ഒരു നാരി ജനിക്കും.’ ദേവന്മാരാൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട ഈ സീത, പണ്ടു വിശപ്പു ദാനവന്മാരെ എന്നപോലെ, രാക്ഷസനാശിനിയായി രാവണനോടുകൂടി നമ്മെയെല്ലാം വിഴുങ്ങും.’ രാക്ഷസിമാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ സീത ദേവന്മാരുടെ പ്രാർഥനയാൽ അവതരിച്ച ദൈവികശക്തിയാണ്. ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് ‘ഭയേന പ്രഭൃതാഃ’ (ഭയംനിറഞ്ഞവർ) എന്നാണ് — അതായത് രാക്ഷസന്മാർ ഭയത്തോടെ സഞ്ചരിക്കും. അതിനുശേഷം ശിവന്റെ വരം — ഒരു നാരി രാക്ഷസക്ഷയം വരുത്തും. ഈ പുരാകഥ വൾഗേറ്റിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഉണ്ട്. വിശപ്പു ദാനവരെ വിഴുങ്ങുന്നു എന്ന ഉപമയും ഒരു പുരാണകഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാക്ഷസിമാർ മറ്റൊരിടത്തും വിസ്തരിച്ചു പറയാത്ത ഒരു പുരാകഥ ഓർക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ആദ്യം ബ്രഹ്മാവിനെയും പിന്നീടു ശിവനെയും പ്രാർഥിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഭാവി പറയുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, ശിവൻ ഉപായം നൽകുന്നു — ഒരു നാരി. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ ആഗമനം ദൈവനിയോഗമാണെന്നാണ് രാക്ഷസിമാരുടെ വിശ്വാസം. രാവണന്റെ സീതാപഹരണം അവന്റെ സ്വേച്ഛയാലല്ല, ദൈവത്തിന്റെ പദ്ധതിയാലാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ‘രാക്ഷസഘ്നീ’ (രാക്ഷസരെ നശിപ്പിക്കുന്നവൾ) എന്നതു സീതയുടെ വിശേഷണമാണ് — അവൾ സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല, എങ്കിലും അവൾ കാരണം രാക്ഷസന്മാർ നശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസിമാരുടെ വിലാപത്തിലും ധർമവിജയത്തിന്റെ ഉറപ്പു കാണാം.
‘വിനയമില്ലാത്തവനും ദുർബുദ്ധിയുമായ രാവണന്റെ ദുർനയത്താൽ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ഈ ഘോരമായ ആർത്തനാദം — ഈ വിനാശം — വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. യുഗാന്തത്തിൽ കാലനാലെന്നപോലെ രാഘവനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട നമുക്ക് ശരണം നൽകാൻ കഴിയുന്ന ആരെയും ലോകത്തിൽ നാം കാണുന്നില്ല. കാട്ടുതീയാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട കാട്ടിലെ പിടിയാനകളെപ്പോലെ, മഹാഭയത്തിൽ നിൽക്കുന്ന നമുക്ക് ഒരു ശരണവുമില്ല. ആ മഹാത്മാവായ പൗലസ്ത്യൻ വിഭീഷണൻ സമയോചിതമായതു ചെയ്തു — ആരിൽനിന്നാണോ ഭയം കണ്ടത്, അവനെത്തന്നെ അവൻ ശരണം പ്രാപിച്ചു.’ ഇങ്ങനെ എല്ലാ നിശാചരസ്ത്രീകളും പരസ്പരം കൈകളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ആർത്തരും അതിഭയത്താൽ പീഡിതരുമായി വിഷാദിച്ചു; അപ്പോൾ ഉറക്കെ അതിദാരുണമായി നിലവിളിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെ രാക്ഷസിമാർ വിഭീഷണന്റെ തീരുമാനത്തെ ‘പ്രാപ്തകാലം’ (സമയോചിതം) എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു — അവൻ സമയത്തിനനുസരിച്ചതു ചെയ്തു. ഈ വിരോധം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണൻ ദ്രോഹിയെന്നു കരുതുന്ന സഹോദരനെത്തന്നെ പ്രജകൾ ബുദ്ധിമാനായി കരുതുന്നു. കാട്ടുതീയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പിടിയാനകളെപ്പോലെ അവർ നിരുപായരാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. 39–40 ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘നിഷ്ടാനകഃ’ എന്ന ശബ്ദം ആർത്തനാദം, വിനാശം എന്നീ അർഥങ്ങളിലാണ്. യുഗാന്തത്തിലെ കാലനെപ്പോലെ രാമൻ — ഈ ഉപമ രാമന്റെ അനിവാര്യത വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്തു കരയുന്നു — ഈ കൂട്ടായ ശോകം ലങ്കയുടെ സമഗ്രദുഃഖത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ നിലവിളി കേട്ട് രാവണൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥