സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അരികിലെത്തുന്നു; സുഷേണന്റെ ചികിത്സ
ലക്ഷ്മണന്റെ മടങ്ങിവരവ്, വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്ത്വധം അറിയിക്കുന്നു, രാമന്റെ ഹർഷവും ആലിംഗനവും, രാവണന്റെ പുറപ്പാടിനെക്കുറിച്ചുള്ള അനുമാനം, സുഷേണൻ ലക്ഷ്മണന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും ശരീരത്തിൽനിന്നു ശരങ്ങൾ നീക്കുന്നു
ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന്, ചോരയിൽ കുതിർന്ന അവയവങ്ങളോടെ, ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ സന്തുഷ്ടനായി. യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ ശരീരം മുറിവുകൾ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; എന്നിട്ടും മനസ്സിൽ ഹർഷംതന്നെ. പിന്നെ വീര്യവാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ അവൻ ജാംബവാനെയും ഹനുമാനെയും എല്ലാ വനവാസികളെയും ഒന്നിച്ചുകൂട്ടി, സുഗ്രീവനും രാഘവനും എവിടെയോ അവിടേക്കു വേഗം വന്നു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും താങ്ങിപ്പിടിച്ചാണ് അവൻ വന്നത് — ക്ഷീണവും ആഘാതവും കാരണം അവൻ അവരുടെ താങ്ങു സ്വീകരിച്ചു എന്നു ഭാവം. പിന്നെ രാമന്റെ അരികിലെത്തി സൗമിത്രി നമസ്കരിച്ച്, ഇന്ദ്രന്റെ അരികിൽ അനുജനായ ഉപേന്ദ്രൻ നിൽക്കുന്നതുപോലെ, ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിൽ നിന്നു. ആ വീരൻ നെടുവീർപ്പിടുന്നതുപോലെ വന്ന്, മഹാത്മാവായ രാഘവനോട് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഘോരമായ വധം പറഞ്ഞു. പിന്നെ സന്തുഷ്ടനായ വിഭീഷണൻ ‘മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയുടെ തല അറുത്തു’ എന്ന് രാമനെ അറിയിച്ചു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയം കാണാം — മഹത്തായ ഒരു കാര്യം ചെയ്തിട്ടും അവൻ ആദ്യം ജ്യേഷ്ഠനെ നമസ്കരിക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. ശക്രന്റെയും ഉപേന്ദ്രന്റെയും ഉപമ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ബന്ധത്തെ ദിവ്യമാക്കുന്നു. ‘നിഷ്ടനന്നിവ’ (നെടുവീർപ്പിടുന്നതുപോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ വേദനയും ക്ഷീണവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വധത്തെക്കുറിച്ചു വ്യക്തമായി അറിയിക്കുന്നത് വിഭീഷണനാണ്, കാരണം ലക്ഷ്മണൻ സ്വപ്രശംസ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ മിത്രംതന്നെ വീരന്റെ കീർത്തി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ജയിച്ചിട്ടും അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു മുന്നിൽ പോകുന്നില്ല, എല്ലാ സഹചരന്മാരോടുമൊപ്പം ഒന്നിച്ചു വരുന്നു — ഇതുകൊണ്ട് വിജയം എല്ലാവരുടേതുമാണെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജാംബവാന്റെയും ഹനുമാന്റെയും വിഭീഷണന്റെയും പരാമർശം അവരുടെ സഹായത്തിന്റെ സ്മരണയാണ്. നികുംഭിലയിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യജ്ഞം മുടക്കാൻ ലക്ഷ്മണനെ അയച്ചതിനാൽ രാമൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു.
ലക്ഷ്മണൻ ചെയ്ത ഇന്ദ്രജിത്ത്വധം കേട്ടമാത്രയിൽ മഹാവീര്യനായ രാമൻ അതുല്യമായ ഹർഷം നേടി; ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നന്നായി ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്; നീ ദുഷ്കരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. രാവണിയുടെ വിനാശത്താൽ നാം ജയിച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നു മനസ്സിലാക്കുക.’ വീര്യവാനായ ആ രാമൻ, കീർത്തി വർധിപ്പിക്കുന്നവനും ലജ്ജിച്ചുനിൽക്കുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണനെ സ്നേഹത്തോടെ ബലമായി മടിയിലിരുത്തി, ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, മടിയിൽ ഇരുത്തി, മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സ്നേഹമയനായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി. ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനും ശസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റവനും നെടുവീർപ്പിടുന്നവനും ശ്വാസംമുട്ടലാൽ ക്ലേശിക്കുന്നവനുമായ ആ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് രാമൻ ദുഃഖതപ്തനായി. പിന്നെ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ ഇവന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, വീണ്ടും തിടുക്കത്തിൽ തലോടി, ആശ്വസിപ്പിച്ച് ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹം വിശദമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — വിജയത്തിന്റെ ഹർഷവും സഹോദരന്റെ വേദനയെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖവും ഒരേസമയം. ‘ലജ്ജമാനം’ (ലജ്ജിച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയം വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു — പ്രശംസ കേട്ട് അവൻ ലജ്ജിക്കുന്നു. മടിയിലിരുത്തലും ശിരസ്സിൽ മുകരലും പിതാവിന്റേതുപോലുള്ള വാത്സല്യത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. അവൻ സുരക്ഷിതനാണെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കുന്നു. ‘ജിതമിത്യുപധാരയ’ (നാം ജയിച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നു മനസ്സിലാക്കുക) എന്ന വാക്യം യുദ്ധത്തിന്റെ നിർണായകനിമിഷം അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘ശസ്തം’ എന്ന പദത്തിന് ശസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റവൻ എന്നാണ് അർഥം. രാമൻ ‘നന്നായി’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നില്ല, അവന്റെ കർമത്തിന്റെ ഫലവും വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നാശത്താൽ യുദ്ധം ഏതാണ്ടു ജയിച്ചുകഴിഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. സഹോദരന്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച ശരങ്ങൾ കണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹർഷം ദുഃഖത്തോടു കലരുന്നു — ഈ മാനുഷികഭാവം രാമന്റെ സ്വഭാവത്തെ സജീവമാക്കുന്നു.
രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ദുഷ്കരകർമിയായ നീ പരമകല്യാണകരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. പുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ ഇന്ന് രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവനായിത്തന്നെ ഞാൻ കരുതുന്നു. ആ ദുരാത്മാവ് കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ ഇന്നു ഞാൻ ശത്രുവിന്റെമേൽ വിജയിയാണ്. വീരാ, ഭാഗ്യവശാൽ ക്രൂരനായ രാവണന്റെ വലതുകൈ നീ യുദ്ധത്തിൽ അറുത്തുകളഞ്ഞു; കാരണം അവനായിരുന്നു അവന്റെ ആശ്രയം. വിഭീഷണനും ഹനുമാനും യുദ്ധത്തിൽ മഹത്തായ കർമം ചെയ്തു. മൂന്നു രാപ്പകലുകൾകൊണ്ട് ഏതുവിധമോ ആ വീരൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ഇന്നു ഞാൻ ശത്രുവില്ലാത്തവനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു; രാവണൻ നിശ്ചയമായും പുറപ്പെട്ടുവരും. പുത്രൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ട് അവൻ വലിയ സൈന്യവ്യൂഹത്തോടെ പുറപ്പെടും. പുത്രവധത്താൽ സന്തപ്തനായി പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന ആ ദുർജയനായ രാക്ഷസാധിപനെ വലിയ സൈന്യത്താൽ വളഞ്ഞ് ഞാൻ കൊല്ലും. ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ നാഥനായ (രക്ഷകനായ) നീ ആ ശക്രജേതാവിനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നതിനാൽ സീതയും ഭൂമിയും എനിക്കു നേടാൻ പ്രയാസമുള്ളവയല്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തെ രാവണന്റെ വലതുകൈ അറുക്കുന്നതിനോട് ഉപമിക്കുന്നു — ഈ ഉപമ രാജനീതിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. വിഭീഷണന്റെയും ഹനുമാന്റെയും സഹായവും അദ്ദേഹം മറക്കുന്നില്ല; ഇങ്ങനെ എല്ലാവരുടെയും ശ്രേയസ്സ് അദ്ദേഹം അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘ബലവ്യൂഹേന മഹതാ’ (വലിയ സൈന്യവ്യൂഹത്തോടെ) എന്ന പാദത്തിന്റെ ആവർത്തനം അച്ചടിയിൽ കാണുന്നു; അതു നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ശത്രുവിന്റെ മനസ്സ് രാമനു നന്നായി അറിയാം — പുത്രശോകം അവനെ ക്രോധത്തോടെ യുദ്ധത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കും. ‘ത്വയാ നാഥേന’ (നാഥനായ നിന്നാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ തന്റെ രക്ഷകനായി കരുതുന്നു — ഇതു പരമമായ ബഹുമതിയാണ്. ‘അഹോരാത്രൈസ്ത്രിഭിഃ’ (മൂന്നു രാപ്പകലുകൾകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഇന്ദ്രജിത്തുമായുള്ള യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മൂന്നു പകലുകളും രാത്രികളും. ‘നിരമിത്രഃ കൃതോഽസ്മ്യദ്യ’ (ഇന്നു ഞാൻ ശത്രുവില്ലാത്തവനായി) എന്ന വാക്യം രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്ത് കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ രാവണൻ ഏകനായതുപോലെയാണ്. ഈ ഭാഗത്തെ അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്.
ആ രാഘവൻ സഹോദരനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സന്തോഷത്തോടെ സുഷേണനെ വിളിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, മിത്രവത്സലനായ ഈ സൗമിത്രി ശരങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തനാകണം; അവൻ പൂർണസ്വസ്ഥനാകുന്നതുപോലെ നീ ചികിത്സിക്കുക. വിഭീഷണനോടൊപ്പം സൗമിത്രിയെയും വേഗം ശരമുക്തനാക്കുക. മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന ശൂരന്മാരായ ഋക്ഷവാനരസൈന്യങ്ങളിൽ ശരങ്ങൾ തറച്ചും മുറിവേറ്റും ഇവിടെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന മറ്റുള്ളവരെയും നീ പ്രയത്നപൂർവം സുഖികളാക്കുക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാത്മാവായ വാനരയൂഥപൻ സുഷേണൻ ലക്ഷ്മണനു മൂക്കിലൂടെ ഒരു പരമൗഷധം നൽകി. അതിന്റെ ഗന്ധം ശ്വസിച്ചമാത്രയിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശരമുക്തനായി; വേദനയകന്ന്, മുറിവുകൾ ഉണങ്ങിയവനായി. പിന്നെ രാഘവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് അവൻ വിഭീഷണൻ മുതലായ സുഹൃത്തുക്കളെയും എല്ലാ വാനരമുഖ്യന്മാരെയും ചികിത്സിച്ചു. പിന്നെ ശരങ്ങൾ നീങ്ങി, ക്ഷീണമകന്ന്, സ്വാഭാവികാവസ്ഥ വീണ്ടെടുത്ത സൗമിത്രി ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ജ്വരമകന്ന് അവിടെ സന്തോഷിച്ചു. സ്വന്തം സഹോദരനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുമ്പോഴും രാമൻ മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത കൈവിടുന്നില്ല — എല്ലാ സൈനികരും ചികിത്സയ്ക്ക് അർഹരാണ്. സുഷേണൻ വാനരന്മാരുടെ വൈദ്യനാണ്; അവന്റെ ഔഷധം മൂക്കിലൂടെത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഗന്ധംകൊണ്ടുമാത്രം ശരങ്ങൾ പുറത്തുവരുന്നു, മുറിവുകൾ ഉണങ്ങുന്നു. ഇതൊരു ദിവ്യൗഷധംപോലെയാണ്. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടി ‘വിശല്യോഽയം’ (ഇവൻ ശരമുക്തൻ) എന്നു വ്യക്തമായി വായിക്കുന്നു (സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘സശല്യഃ’ — ശരം തറച്ചവൻ); ഇവിടെ ‘വിശല്യഃ’ എന്നതിനെ സാധിക്കേണ്ട അവസ്ഥയായി — ‘ശരമുക്തനാകണം’ എന്ന് — യോജിപ്പിക്കണം, തൊട്ടുപിന്നാലെ ‘വിശല്യഃ ക്രിയതാം’ (ശരമുക്തനാക്കുക) എന്നു വരുന്നതുപോലെ. നിമിഷംകൊണ്ടുള്ള ആരോഗ്യലാഭം യുദ്ധത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിനായി ലക്ഷ്മണനെ സജ്ജനാക്കുന്നു. സുഷേണൻ വാനരന്മാരുടെ പ്രസിദ്ധനായ വൈദ്യനും ഔഷധികളെ അറിയുന്നവനും സുഗ്രീവന്റെ ഭാര്യാപിതാവുമാണ്. ഇവിടെ ഔഷധം അവന്റെ കൈവശംതന്നെയുണ്ട്, ദൂരെനിന്നു കൊണ്ടുവരേണ്ടതില്ല. ഇതാണ് ചികിത്സകന്റെ ആദർശം — അവൻ ക്ഷമയോടെ എല്ലാവരെയും ചികിത്സിക്കുന്നു. അവന്റെ കൗശലത്താൽ ലക്ഷ്മണൻ മാത്രമല്ല, മുറിവേറ്റ എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും ആരോഗ്യം നേടുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ വൈദ്യന്റെ പ്രാധാന്യം ഈ ഭാഗം കാണിക്കുന്നു. ‘നസ്തഃ’ എന്ന പദത്തിന് മൂക്കിലൂടെ എന്നാണ് അർഥം. രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ വിഭീഷണനെ പ്രത്യേകം പരാമർശിക്കുന്നു — അവനും യുദ്ധത്തിൽ മുറിവേറ്റിരുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്ത് മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ അവനെ മുഖത്ത് എയ്തിരുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളെയും കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത രാമന്റെ സ്വഭാവമാണ്.
അപ്പോൾത്തന്നെ രാമനും വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും വീര്യവാനായ ഋക്ഷപതി ജാംബവാനും രോഗമകന്ന് എഴുന്നേറ്റുനിൽക്കുന്ന സൗമിത്രിയെ കണ്ട് സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഏറെനേരം സന്തോഷിച്ചു. മഹാത്മാവായ ദാശരഥി രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ആ അതിദുഷ്കരമായ കർമത്തെ ബഹുമാനിച്ചു; ശക്രജിത്ത് (ഇന്ദ്രജിത്ത്) വീഴ്ത്തപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ട് വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനും യുദ്ധക്കളത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായി. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — ആദ്യത്തേതു വംശസ്ഥം, രണ്ടാമത്തേത് ഉപജാതി. സർഗാന്ത്യത്തിൽ എല്ലാവരും സന്തുഷ്ടരാണ്; യുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്തിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പുമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ സർഗം ആനന്ദത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; രാവണന്റെ വരവ് പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥