സർഗ്ഗം
ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധം
ഇന്ദ്രജിത്ത് പുതിയ രഥത്തിൽ മടങ്ങിവരുന്നു, ലക്ഷ്മണൻ വില്ലു മുറിക്കുന്നു, സാരഥിയെ വധിക്കുന്നു, വിഭീഷണന്റെ പരാക്രമം, ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ പ്രതിരോധം, ഐന്ദ്രാസ്ത്രത്താൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശിരച്ഛേദം, ദേവന്മാരുടെയും വാനരന്മാരുടെയും ഹർഷം
കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ നിലത്തു നിന്നുകൊണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ നിശാചരൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി തേജസ്സോടെ ജ്വലിച്ചു — പരാജയം അവന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുക മാത്രമാണു ചെയ്തത്. ആ രണ്ടു ധനുർധരന്മാർ, ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും, ബാണങ്ങളാൽ പരസ്പരം കഠിനമായി കൊല്ലാനാഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, വിജയത്തിനായി പുറപ്പെട്ട രണ്ടു കാട്ടുകൊമ്പന്മാരെപ്പോലെയായിരുന്നു. രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും പരസ്പരം കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് അവിടെയുമിവിടെയും പാഞ്ഞുനടന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങളുടെ യജമാനനെ കൈവിട്ടില്ല — ഇരുപക്ഷത്തും നിഷ്ഠ ദൃഢമായിരുന്നു. കാട്ടുകൊമ്പന്മാരുടെ ഉപമകൊണ്ട് ഇരുവരുടെയും തുല്യബലവും സൈനികരുടെ സ്വാമിഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഇന്ദ്രജിത്ത് കാൽനടക്കാരനായി; ഇവിടെ അവൻ ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടവനല്ല, കൂടുതൽ ജ്വലിക്കുന്നവനാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളും ഓരോന്നായി നശിക്കുന്നു, എന്നിട്ടും അവന്റെ തേജസ്സ് ശമിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനഭാഗം എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നെ രാവണപുത്രൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും സന്തോഷിപ്പിച്ചും പ്രശംസിച്ചും ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, കനത്ത ഇരുട്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പരന്നിരിക്കുന്നു; ഇവിടെ സ്വന്തക്കാരനെയോ ശത്രുവിനെയോ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല. അതിനാൽ വാനരന്മാരെ മോഹിപ്പിക്കാൻ നിങ്ങൾ ധൈര്യത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ. ഞാനാകട്ടെ ഒരു രഥത്തിൽ കയറി വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേക്കു വരും. ഞാൻ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ മഹാത്മാക്കളായ ഈ വനവാസികൾ യുദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കാൻ വേണ്ടതു നിങ്ങൾ ചെയ്യുവിൻ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശത്രുഘാതകനായ രാവണപുത്രൻ വനവാസികളെ കബളിപ്പിച്ച് രഥത്തിനുവേണ്ടി ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മനോഹരവും സ്വർണാലംകൃതവും പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും ശരങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയതും കുതിരകളെ അറിയുന്നവനും വിശ്വസ്തനും ഹിതോപദേഷ്ടാവുമായ സാരഥി നയിക്കുന്നതുമായ ഒരു രഥം അലങ്കരിച്ച് അവൻ അതിൽ കയറി. മുഖ്യരായ രാക്ഷസഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വീരനായ മന്ദോദരീപുത്രൻ, കൃതാന്തന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതനായവനെപ്പോലെ, നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങിയ അവൻ അതിതേജസ്സുള്ള വേഗമേറിയ കുതിരകളോടെ വിഭീഷണനോടുകൂടിയ ലക്ഷ്മണന്റെ നേർക്കു ചെന്നു. ഈ പ്രസംഗം മുഴുവൻ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. കവി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ചാതുര്യം കാണിക്കുന്നു — ഇരുട്ടു മുതലെടുത്ത് അവൻ തന്റെ സൈനികരെ വാനരന്മാരെ മോഹിപ്പിക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നു. ‘കൃതാന്തബലചോദിതഃ’ (കൃതാന്തന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൻ സ്വന്തം മരണത്തിലേക്കുതന്നെയാണ് പോകുന്നത് എന്നാണ്. സാരഥിയുടെ ‘ആപ്തോപദേശിനാ’ (വിശ്വസ്തനും ഹിതോപദേഷ്ടാവുമായ) എന്ന വിശേഷണം, മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ട സാരഥിയുടെ സ്ഥാനത്തു വന്ന പുതിയവന്റെ യോഗ്യത കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ തിരിച്ചുവരവ് അവന്റെ ദുരാഗ്രഹവും പരാജയം സമ്മതിക്കാനുള്ള വിസമ്മതവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിനു മറ്റൊരു അർഥവുമുണ്ട്. മുമ്പ് ഇന്ദ്രജിത്ത് മായയാൽ അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്തു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ഇരുട്ടിന്റെ ആശ്രയത്താൽ മാത്രം വാനരന്മാരെ കബളിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ സൈനികർക്ക് ‘ധൈര്യത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ’ എന്ന ആജ്ഞ ലഭിക്കുന്നു — അതായത് സാഹസത്തോടെ, നിർഭയമായി, വാനരന്മാർ അവന്റെ അസാന്നിധ്യം അറിയാതിരിക്കാൻ. ഈ യുദ്ധതന്ത്രം അവന്റെ ബുദ്ധിമത്ത കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ കബളിപ്പിക്കലും അവനെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. അവൻ നഗരത്തിൽ ചെന്ന് പുതിയ രഥം കൊണ്ടുവരുന്നു, പിതാവിനോടു സഹായം ചോദിക്കുന്നില്ല — അവന്റെ അഭിമാനം ഇവിടെ കാണാം. അവൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇത് അവസാനത്തെ ശ്രമമാണെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ രഥവർണന — പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും ശരങ്ങളും നിറഞ്ഞത്, സ്വർണത്താൽ അലംകൃതം, ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയത് — ആ രഥം യുദ്ധത്തിന് എല്ലാവിധത്തിലും സജ്ജമാണ്. എന്നിട്ടും ആ രഥത്തിന്റെയും അന്ത്യം അടുത്തുതന്നെ. ‘സമിതിഞ്ജയഃ’ (യുദ്ധങ്ങളിൽ ജയിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുൻവിജയങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അനേകം യുദ്ധങ്ങളിൽ അവൻ അജയ്യനായിരുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോഴും ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ വരുന്നു.
പിന്നെ രഥത്തിലിരിക്കുന്ന രാവണപുത്രനെ കണ്ട് സൗമിത്രിയും മഹാവീര്യരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസനായ വിഭീഷണനും ആ ബുദ്ധിമാന്റെ വേഗം കണ്ട് അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു — ചുരുങ്ങിയ സമയംകൊണ്ട് അവൻ പുതിയ രഥം ഒരുക്കി മടങ്ങിവന്നിരുന്നു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണിയും യുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും വാനരയൂഥപന്മാരെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തി. വില്ല് വട്ടത്തിലാക്കി (നിരന്തരം വലിച്ചുകൊണ്ട്), പരമമായ വേഗം കൈക്കൊണ്ട്, സമിതിഞ്ജയനായ അവൻ ക്രുദ്ധനായി വാനരന്മാരെ കൊന്നു. ആ നാരാചങ്ങളേറ്റുകൊണ്ടിരുന്ന ഭീമവിക്രമരായ വാനരന്മാർ, പ്രജകൾ പ്രജാപതിയെ എന്നപോലെ, സൗമിത്രിയെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. അപ്പോൾ യുദ്ധകോപത്താൽ ജ്വലിച്ച രഘുനന്ദനൻ കൈവേഗം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ വില്ല് മുറിച്ചു. അവൻ മറ്റൊരു വില്ലെടുത്ത് തിടുക്കത്തിലെന്നപോലെ ഞാൺ കെട്ടി; അതും ലക്ഷ്മണൻ മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. പിന്നെ വില്ലു മുറിഞ്ഞ ഈ രാവണിയെ സൗമിത്രി സർപ്പവിഷംപോലുള്ള അഞ്ചു ശരങ്ങളാൽ മാറിൽ എയ്തു. ‘മണ്ഡലീകൃതധനുഃ’ (വില്ല് വട്ടത്തിലാക്കിയവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വില്ല് നിരന്തരം വലിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ ലക്ഷ്മണനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നത് അവന്റെ രക്ഷകത്വം കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ പരാക്രമം ഇരട്ടിയായി കാണുന്നു — ഒരിക്കലല്ല, രണ്ടുവട്ടം അവൻ ശത്രുവിന്റെ വില്ലു മുറിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വേഗം ആശ്ചര്യകരമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ വേഗവും ആശ്ചര്യകരമാണ്. വാനരന്മാർ പീഡിതരാകുമ്പോൾ, പ്രജകൾ പ്രജാപതിയെ എന്നപോലെ, ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ ഉപമ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്ഥാനം ഉയർത്തുന്നു — അവൻ വെറുമൊരു യോദ്ധാവല്ല, രക്ഷകനും പാലകനുമാണ്. മാറിൽ അഞ്ചു ശരങ്ങൾ തറച്ചു എന്നത് അവന്റെ പ്രഹരത്തിന്റെ ഗൗരവമാണ്. ‘ആശീവിഷവിഷോപമൈഃ’ (സർപ്പവിഷംപോലുള്ളവയാൽ) എന്ന വിശേഷണം ശരങ്ങളുടെ മാരകത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവ സർപ്പവിഷംപോലെ പ്രാണഹരങ്ങളാണ്. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇതുകൊണ്ടും തോൽക്കുന്നില്ല; അവൻ വീണ്ടും പുതിയ വില്ലെടുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും പരസ്പരമത്സരം വർധിക്കുന്നു. ഇവിടെ വിഭീഷണനും വിസ്മയിച്ചു എന്നു പറയുന്നു — സഹോദരപുത്രന്റെ കൗശലം അവന് അറിയാമെങ്കിലും അവന്റെ വേഗം അവനെയും ആശ്ചര്യപ്പെടുത്തുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളാണ് — ഇത് അച്ചടിയുടെ സ്വരൂപമാണ്.
മഹാചാപത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ ബാണങ്ങൾ അവന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് ചുവന്ന മഹാസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. വില്ലു മുറിഞ്ഞ രാവണി വായിൽനിന്നു ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, ദൃഢമായ ഞാണുള്ളതും കൂടുതൽ ബലമുള്ളതുമായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലെടുത്തു. ലക്ഷ്മണനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, പരമമായ വേഗം കൈക്കൊണ്ട്, പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) മഴ ചൊരിയുന്നതുപോലെ അവൻ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. ഇന്ദ്രജിത്ത് എയ്ത, അതിദുരാസദമായ ആ ശരവർഷം ശത്രുനാശകനായ ലക്ഷ്മണൻ പരിഭ്രമമില്ലാതെ തടഞ്ഞു. മഹാതേജസ്വിയായ രഘുനന്ദനൻ പരിഭ്രമമില്ലാതെതന്നെ രാവണിക്ക് തന്റെ പരാക്രമം കാണിച്ചുകൊടുത്തു — അത് അദ്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ ശീഘ്രാസ്ത്രപ്രയോഗം പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ ആ രാക്ഷസന്മാരെയെല്ലാം ഓരോരുത്തരെയും മൂന്നു ശരങ്ങൾവീതം എയ്തു; രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രനെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ശത്രുഘാതിയും ബലവാനുമായ ശത്രുവിനാൽ കഠിനമായി മുറിവേറ്റ അവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ നേർക്ക് ഇടവിടാതെ അനേകം ശരങ്ങൾ അയച്ചു. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ അവ എത്തുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ധർമാത്മാവുമായ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ആ രഥിയുടെ സാരഥിയുടെ തല, മുട്ടുകൾ താഴ്ന്ന ഒരു ഭല്ലംകൊണ്ട് അറുത്തുമാറ്റി. സാരഥിയില്ലാത്ത കുതിരകൾ അവിടെ പതറാതെ വട്ടംചുറ്റി ഓടിക്കൊണ്ട് രഥം വലിച്ചു — അത് അദ്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു. അമർഷത്തിനു വശംവദനായ, ദൃഢവിക്രമനായ സൗമിത്രി ശരങ്ങളാൽ അവന്റെ കുതിരകളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് തിരിച്ചെയ്തു. ആ കർമം സഹിക്കാനാവാതെ രാവണപുത്രൻ അമർഷണനായ (ക്ഷമയില്ലാത്ത) ആ സൗമിത്രിയെ പത്തു ബാണങ്ങളാൽ എയ്തു. എന്നാൽ അവന്റെ വജ്രതുല്യവും സർപ്പവിഷംപോലുള്ളതുമായ ശരങ്ങൾ സ്വർണപ്രഭയുള്ള കവചത്തിലെത്തി ഇല്ലാതായി. രണ്ടാമതും സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നവും വിഫലമാകുന്നു. സാരഥിയില്ലാത്ത കുതിരകളും പരിശീലനം ലഭിച്ചവയായതിനാൽ വട്ടംചുറ്റി ഓടുന്നു; ഇതും അദ്ഭുതമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ കവചം ശത്രുവിന്റെ സർപ്പവിഷംപോലുള്ള ബാണങ്ങളെപ്പോലും നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി അതീവ വേഗമുള്ളതാണ്. ഇന്ദ്രജിത്ത് ചോര ഛർദിക്കുന്നത് അവന്റെ ഗുരുതരമായ ആഘാതം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ പുതിയതും കൂടുതൽ ദൃഢവുമായ വില്ലെടുത്ത് ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശരങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ‘അസംഭ്രാന്തൻ’ (പരിഭ്രമമില്ലാത്തവൻ) — ഈ പദം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ സ്ഥിരതയും മനഃശാന്തിയും ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം രക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സഹായികളായ രാക്ഷസന്മാരെയും ഓരോരുത്തരെ മൂന്നു ശരങ്ങൾവീതം എയ്യുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാണങ്ങൾ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ മുറിക്കപ്പെടുന്നു — ‘അപ്രാപ്താൻ’ (എത്തുന്നതിനുമുമ്പ്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്. ഇവിടെ വീണ്ടും സാരഥിയുടെ വധം — ആദ്യത്തവൻ മുൻസർഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ഇവൻ രണ്ടാമത്തവൻ. എന്നിട്ടും കുതിരകൾ പരിശീലനം ലഭിച്ചവയാണ്; സാരഥിയില്ലാതെയും അവ രഥം വട്ടത്തിൽ വലിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പത്തു ബാണങ്ങൾ ലക്ഷ്മണന്റെ കവചത്തിലെത്തി, അഗ്നിയിൽ മഞ്ഞെന്നപോലെ ഇല്ലാതാകുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ അരികിൽ ദൈവികമായ ഒരു രക്ഷയുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കവി ഇതു വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല, സംഭവക്രമംകൊണ്ടുതന്നെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചും മുപ്പത്തൊന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ അച്ചടിയിൽ മൂന്നു പാദങ്ങളുള്ളവയായി കാണുന്നു. ‘അസൂതാഃ ഹയാഃ അവിക്ലവാഃ’ (സാരഥിയില്ലാത്ത, പതറാത്ത കുതിരകൾ) എന്ന വർണന പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, വ്യാകുലപ്പെടുന്നില്ല, സ്വയംതന്നെ വട്ടംചുറ്റുന്നു. ഇതു കണ്ട് രഥം നിശ്ചലമാകാൻ ലക്ഷ്മണൻ അവയെയും ശരങ്ങളാൽ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ക്രോധം കൂടുതൽ വർധിക്കുന്നു; അവൻ പത്തു ശരങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഒരു സൂക്ഷ്മകാര്യമുണ്ട് — ലക്ഷ്മണൻ മുഖ്യശത്രുവിനെ മാത്രമല്ല, ശത്രുവിന്റെ സഹായികളെയും എയ്യുന്നു. ഇതാണ് സമഗ്രമായ യുദ്ധദൃഷ്ടി.
ലക്ഷ്മണന്റെ കവചം അഭേദ്യമാണെന്നു കരുതി, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വേഗത്തിൽ അസ്ത്രപ്രയോഗം പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, നല്ല തൂവലുള്ള മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ നെറ്റിയിൽ എയ്തു. നെറ്റിയിൽ തറച്ച ആ ശരങ്ങളോടെ, യുദ്ധമുഖത്ത് യുദ്ധം ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന രഘുനന്ദനൻ മൂന്നു കൊടുമുടികളുള്ള പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു — വേദനപോലും അവന്റെ ശോഭ കുറച്ചില്ല. അങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ ഉടൻതന്നെ അഞ്ചു ശരങ്ങളാൽ അവനെ തിരിച്ചെയ്തു; വില്ലു വലിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ മുഖത്തു പ്രഹരിച്ചു. മഹാബലമുള്ള വില്ലുകളേന്തിയ, ഭീമവിക്രമരായ വീരന്മാർ ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും ബാണങ്ങളാൽ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു. പിന്നെ ചോരപുരണ്ട അവയവങ്ങളുള്ള ആ രണ്ടു വീരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ പൂത്ത രണ്ടു പ്ലാശുമരങ്ങളെപ്പോലെ (കിംശുകങ്ങളെപ്പോലെ) ശോഭിച്ചു. ജയത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച ആ ധനുർധരന്മാർ പരസ്പരം അടുത്തുചെന്ന് ഘോരബാണങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും എയ്തു. ‘ത്രിശൃംഗഃ പർവതഃ’ (മൂന്നു കൊടുമുടികളുള്ള പർവതം) എന്ന ഉപമയാൽ മൂന്നു ബാണങ്ങൾ കൊടുമുടികളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. കിംശുകോപമ ചുവന്ന നിറവും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — ഭീകരമായ യുദ്ധത്തിലും കവി സൗന്ദര്യം കാണുന്നു. ‘കൃതഭാവൗ ജയേ’ (ജയത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇരുവരുടെയും ദൃഢനിശ്ചയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കവചം പിളർക്കാൻ കഴിയാതെവന്നപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് കവചമില്ലാത്ത നെറ്റിയെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ ചാതുര്യം. എന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ പതറുന്നില്ല; അവന്റെ നെറ്റിയിൽ തറച്ച മൂന്നു ശരങ്ങൾ കൊടുമുടികളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. അവനും ഉടൻതന്നെ മറുപടി നൽകുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കുണ്ഡലമണിഞ്ഞ മുഖം അഞ്ചു ശരങ്ങളാൽ എയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുവരും മുഖത്തു പ്രഹരമേറ്റ്, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ്, വസന്തത്തിൽ പൂത്ത രണ്ടു കിംശുകവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇരുവരും ജയത്തിനായി ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്തവരാണ്; അതിനാൽ യുദ്ധം ശമിക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ കവിയുടെ ദൃഷ്ടി നിഷ്പക്ഷമാണ് — ഇരുവരുടെയും ശൗര്യം തുല്യമായി വർണിക്കുന്നു. എങ്കിലും ധർമപക്ഷത്തുള്ള ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ജയിക്കുമെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം. കുണ്ഡലത്തിന്റെ പരാമർശം ഇവിടെ നടത്തിയിരിക്കുന്നു; ശിരച്ഛേദസമയത്ത് അതു വീണ്ടും വരും. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം തുല്യമായിത്തന്നെ തുടരുന്നു.
പിന്നെ യുദ്ധകോപത്താൽ നിറഞ്ഞ രാവണപുത്രൻ വിഭീഷണനെ ശുഭമായ മുഖത്ത് മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ എയ്തു. രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണനെ ഇരുമ്പുമുനയുള്ള മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ എയ്തശേഷം അവൻ ആ വാനരയൂഥപന്മാരെ എല്ലാവരെയും ഓരോ ശരംവീതം എയ്തു. ആ ദുരാത്മാവായ രാവണിയോടു ക്രുദ്ധനായ മഹാതേജസ്വിയായ വിഭീഷണൻ ഗദകൊണ്ട് അവന്റെ കുതിരകളെ ശക്തിയായി അടിച്ചുകൊന്നു. സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ട, കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി മഹാതേജസ്വിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെറിയച്ഛന്റെ നേർക്ക് ഒരു ശക്തി എറിഞ്ഞു. അതു വരുന്നതു കണ്ട് സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അതിനെ മുറിച്ച് പത്തു കഷണങ്ങളാക്കി നിലത്തു വീഴ്ത്തി. ദൃഢമായ വില്ലേന്തിയ ക്രുദ്ധനായ വിഭീഷണൻ കുതിരകൾ നഷ്ടപ്പെട്ട അവന്റെ മാറിൽ വജ്രസ്പർശത്തിനു തുല്യമായ അഞ്ചു ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു പായുന്ന, സ്വർണത്തൂവലുള്ള ആ ബാണങ്ങൾ അവന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് ചോരപുരണ്ട്, ചുവന്ന മഹാസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയായി. ഇവിടെ ചെറിയച്ഛനും സഹോദരപുത്രനും തമ്മിൽ നേരിട്ടുള്ള സംഘർഷമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെറിയച്ഛനെ കൊല്ലാൻ ശക്തി എറിയുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ അവനെ രക്ഷിക്കുന്നു. മുമ്പ് സഹോദരപുത്രനെ വധിക്കുന്നതിൽ വിഭീഷണൻ മടിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ അവനും അവനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. മൂന്നാംവട്ടവും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഗദകൊണ്ടു കുതിരകളെ കൊന്നത് വിഭീഷണന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ധനുർധരൻ മാത്രമല്ല, ഗദായുദ്ധത്തിലും കുശലനാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശക്തി ലക്ഷ്മണൻ ഖണ്ഡിച്ചു എന്നത് ലക്ഷ്മണന്റെ മിത്രരക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ശരണാഗതനായി സ്വീകരിച്ചവനാകയാൽ അവൻ വിഭീഷണനെ സ്വന്തം പ്രാണനെപ്പോലെ കാക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ അഞ്ചു ബാണങ്ങൾ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് ചോരപുരണ്ട സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ചെറിയച്ഛനും സഹോദരപുത്രനും പരസ്പരം പ്രഹരിക്കുന്നു — ഈ ദൃശ്യം രാവണകുലത്തിന്റെ വിനാശത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ‘നിമിത്തഗാഃ’ (ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു പായുന്നവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ബാണങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യഗാമിത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഏറിയപങ്കും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേയുള്ളൂ. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സഹകരണം ഇവിടെ കാണാം — ഒരാൾ കുതിരകളെ കൊല്ലുന്നു, മറ്റേയാൾ ശക്തി മുറിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ ഇവിടെ സ്വപക്ഷത്തോടുള്ള തന്റെ നിഷ്ഠ വാക്കുകൊണ്ടല്ല, പ്രവൃത്തികൊണ്ടുതന്നെ തെളിയിക്കുന്നു.
ആ ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെറിയച്ഛനോട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, രാക്ഷസരുടെ നടുവിൽവച്ച്, യമൻ നൽകിയ ഉത്തമമായ ഒരു ശരമെടുത്തു. അവൻ തൊടുത്ത ആ മഹാബാണം കണ്ട് ഭീമപരാക്രമിയായ ലക്ഷ്മണനും മറ്റൊരു ബാണമെടുത്തു — അമിതാത്മാവായ കുബേരൻ സ്വയം സ്വപ്നത്തിൽ നൽകിയതും ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനും സഹിക്കാനും ആവാത്തതുമായ ഒന്ന്. പരിഘങ്ങൾപോലുള്ള അവരുടെ കൈകളാൽ ശക്തിയായി വലിക്കപ്പെട്ട ആ രണ്ടു ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലുകൾ രണ്ടു ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളെപ്പോലെ കൂകി. അവർ വില്ലുകളിൽ തൊടുത്ത് വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ട് ഉത്തമസായകങ്ങൾ ശോഭയാൽ അതിയായി ജ്വലിച്ചു. വില്ലുകളിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ രണ്ടു ബാണങ്ങൾ ആകാശത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മുഖത്തോടുമുഖം ഇടിച്ച് ശക്തിയോടെ കൂട്ടിമുട്ടി. ഘോരരൂപമുള്ള ആ രണ്ടു ശരങ്ങളുടെ കൂട്ടിമുട്ടലുണ്ടായി; അതിൽനിന്നു പുകയും തീപ്പൊരികളുമുള്ള ദാരുണമായ അഗ്നി ജനിച്ചു. മഹാഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ രണ്ടും പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി യുദ്ധത്തിൽ നൂറു കഷണങ്ങളായി ഭൂമിയിൽ വീണു. യുദ്ധമുഖത്ത് ശരങ്ങൾ പ്രതിഹതമായതു കണ്ട് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും ലജ്ജിതരും രോഷാകുലരുമായി. പിന്നെ അത്യന്തം രോഷാകുലനായ സൗമിത്രി വാരുണാസ്ത്രം എടുത്തു; യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന മഹേന്ദ്രജിത്ത് (ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ) രൗദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; അതിനാൽ ആ പരമാദ്ഭുതമായ വാരുണാസ്ത്രം തടയപ്പെട്ടു. പിന്നെ ക്രുദ്ധനും മഹാതേജസ്വിയും സമിതിഞ്ജയനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലോകത്തെ ചുരുക്കിക്കളയുന്നതുപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആഗ്നേയാസ്ത്രം തൊടുത്തു; വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ സൗരാസ്ത്രംകൊണ്ടു തടഞ്ഞു. അസ്ത്രം തടയപ്പെട്ടതു കണ്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാവണി ശത്രുക്കളെ പിളർക്കുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ആസുരബാണം എടുത്തു. ആ വില്ലിൽനിന്നു തിളങ്ങുന്ന കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഭുശുണ്ഡികൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, പരശുക്കൾ എന്നിവ പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിൽ സകല ഭൂതങ്ങൾക്കും തടുക്കാനാവാത്തതും സകല ശസ്ത്രങ്ങളെയും പിളർക്കുന്നതുമായ ആ ഘോരമായ ആസുരാസ്ത്രം കണ്ട് തേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണൻ മാഹേശ്വരാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ തടഞ്ഞു. അവർ തമ്മിൽ അദ്ഭുതകരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ യുദ്ധം നടന്നു; ആകാശത്തിലിരുന്ന ഭൂതങ്ങൾ ലക്ഷ്മണനെ ചുറ്റിനിന്നു. ഭൈരവനാദങ്ങൾ മുഴങ്ങിയ ആ ഭീകരമായ വാനരരാക്ഷസയുദ്ധത്തിൽ വിസ്മയിച്ച അനേകം ഭൂതങ്ങളാൽ ആകാശം നിറഞ്ഞു ശോഭിച്ചു. ഋഷിമാരും പിതൃക്കളും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ഗരുഡന്മാരും സർപ്പങ്ങളും ശതക്രതുവിനെ (ഇന്ദ്രനെ) മുന്നിൽ നിർത്തി യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ രക്ഷിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധം മാനുഷികതലത്തിൽനിന്നു ദിവ്യതലത്തിലെത്തുന്നു — യമൻ, കുബേരൻ, വരുണൻ, രുദ്രൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ, അസുരന്മാർ, മഹേശ്വരൻ എന്നിങ്ങനെ എല്ലാ ദേവതകളും അസ്ത്രരൂപത്തിൽ യുദ്ധക്കളത്തിൽ സന്നിഹിതരാണ്. ഓരോ അസ്ത്രവും ഒരു പ്രത്യസ്ത്രത്താൽ തടയപ്പെടുന്നു — ജലം രൗദ്രത്താൽ, അഗ്നി സൗരത്താൽ, ആസുരം മാഹേശ്വരത്താൽ. ഇരുവരും അസ്ത്രവിദ്യയിൽ തുല്യരാണെന്നും അതിനാൽ തീരുമാനം അസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, ധർമബലംകൊണ്ടായിരിക്കുമെന്നും ഈ ക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ലക്ഷ്മണനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നത് അവന്റെ പക്ഷത്തിനുള്ള ദൈവികമായ അംഗീകാരം കാണിക്കുന്നു. യമൻ നൽകിയ ശരവും കുബേരൻ നൽകിയ ശരവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ശ്രദ്ധേയമാണ് — യമൻ തെക്കേ ദിക്കിന്റെ പാലകൻ, കുബേരൻ വടക്കേ ദിക്കിന്റേത്; രണ്ടു ദിക്പാലകരുടെ ശസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം തകർക്കുന്നു. കുബേരൻ രാവണന്റെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനാണെന്ന് ഓർക്കണം — അവൻ നൽകിയ ശരമാണ് ഇപ്പോൾ രാവണപുത്രനെതിരെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്. വില്ലുകൾ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളെപ്പോലെ കൂകുന്നു എന്ന ഉപമ ഞാണൊലിയുടെ മാധുര്യവും ഭീകരതയും കാണിക്കുന്നു. ശരങ്ങളുടെ മുഖാമുഖമുള്ള ഇടി, പുകയും തീപ്പൊരിയുമുള്ള അഗ്നി, നൂറു കഷണങ്ങളായുള്ള തകർച്ച — ഇതെല്ലാം രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളുടെ കൂട്ടിമുട്ടൽപോലെയാണ്. ഇരു യോദ്ധാക്കളും സ്വന്തം ശസ്ത്രത്തിന്റെ നിഷ്ഫലത കണ്ട് ലജ്ജിതരും ക്രുദ്ധരുമാകുന്നു. പിന്നെ അസ്ത്രങ്ങളുടെ പരമ്പര ആരംഭിക്കുന്നു. വാരുണാസ്ത്രം ജലമയമാണ്, അതു രൗദ്രത്താൽ തടയപ്പെട്ടു; ആഗ്നേയം ലോകത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലുള്ളതാണ്, അതു സൗരത്താൽ; ആസുരം സർവശസ്ത്രമയമാണ്, കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഭുശുണ്ഡികൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, പരശുക്കൾ എന്നിവ വർഷിക്കുന്നു, അതു മാഹേശ്വരത്താൽ. ഈ സംഘർഷം കാണാൻ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും ആകാശത്തിൽ ഒത്തുകൂടി. ഋഷിമാരും പിതൃക്കളും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ഗരുഡന്മാരും സർപ്പങ്ങളും ഇന്ദ്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ലക്ഷ്മണനെ രക്ഷിക്കുന്നു — അതായത് അവന്റെ വിജയം സമസ്തലോകത്തിന്റെയും ആഗ്രഹമാണ്. ഈ ഭാഗത്തെ അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇതു ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. അൻപത്താറാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളാണ് — ഇത് അച്ചടിയുടെ സ്വരൂപമാണ്. ഈ യുദ്ധവർണനയിൽ കവി ക്രമേണ വർധിക്കുന്ന തീവ്രത കാണിക്കുന്നു. ആദ്യം സാധാരണ ബാണങ്ങൾ, പിന്നെ ദിക്പാലകർ നൽകിയ ശരങ്ങൾ, പിന്നെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ, ഒടുവിൽ മാഹേശ്വരം. ഓരോ പടിയിലും ഇന്ദ്രജിത്ത് ആക്രമിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണൻ തടയുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ വിനാശകരങ്ങളാണ് — ജലപ്രളയം, അഗ്നിദാഹം, ശസ്ത്രവർഷം; ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ രക്ഷാകരങ്ങളും. ഇതുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആക്രമണത്തിലല്ല, ധർമരക്ഷണത്തിലാണ് ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആകാശത്തിലെ ഭൂതസമൂഹം, ഭൈരവനാദം, വിസ്മയിച്ച കാഴ്ചക്കാരുടെ ബാഹുല്യം — ഇതെല്ലാം യുദ്ധഭൂമിയെ ഒരു രംഗമഞ്ചംപോലെയാക്കുന്നു; അവിടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും പ്രേക്ഷകരാണ്. ‘രോമഹർഷണം’ (രോമാഞ്ചജനകം) എന്ന പദംകൊണ്ട് കാഴ്ചക്കാരുടെ രോമാഞ്ചം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശതക്രതുവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തിയത് ഇന്ദ്രന്റെ വ്യക്തിപരമായ താൽപര്യവും കാണിക്കുന്നു — സ്വന്തം ശത്രുവിന്റെ വധം കാണാൻ അവൻ സ്വയം വന്നിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ലക്ഷ്മണന്റെ സഹായികളാണ്; രാക്ഷസപക്ഷത്താകട്ടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സ്വന്തം ബലം മാത്രം. ഈ സംഘർഷത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഒരിക്കലും ആദ്യം ദിവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; അവൻ മറുപടി നൽകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ മര്യാദ — ആക്രമിക്കപ്പെട്ടവൻ മാത്രം പ്രതികരിക്കുന്നു. ഈ മര്യാദയുടെ ഫലം മുന്നോട്ട് ഐന്ദ്രാസ്ത്രത്തിൽ കാണാം.
പിന്നെ രാഘവാനുജൻ മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ ബാണം തൊടുത്തു — അഗ്നിക്കു തുല്യമായ സ്പർശമുള്ളതും രാവണപുത്രനെ പിളർക്കുന്നതും നല്ല തൂവലുള്ളതും ഉരുണ്ട ഉടലുള്ളതും നല്ല മുട്ടുകളുള്ളതും നന്നായി നിർമിച്ചതും സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതും ശരീരത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തുന്നതും തടുക്കാനാവാത്തതും സഹിക്കാനാവാത്തതും രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്നതും സർപ്പവിഷംപോലുള്ളതും ദേവസംഘങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഒന്ന്. പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ വീര്യവാനും പച്ചക്കുതിരകളുള്ളവനും മഹാതേജസ്വിയുമായ പ്രഭുവായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദാനവന്മാരെ ജയിച്ചത് ആ ശരംകൊണ്ടാണ്. പിന്നെ യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്ത ആ ഐന്ദ്രാസ്ത്രം — ആ ശ്രേഷ്ഠശരം — ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലിൽ വലിച്ചുകൊണ്ട്, ശ്രീമാനായ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ കാര്യം സാധിക്കുന്ന ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ധർമാത്മാവും സത്യസന്ധനും പൗരുഷത്തിൽ എതിരില്ലാത്തവനുമാണെങ്കിൽ, ഈ രാവണിയെ കൊല്ലുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ, നേരെ പായുന്ന ആ ബാണം ചെവിവരെ വലിച്ച്, ഐന്ദ്രാസ്ത്രവുമായി യോജിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നേർക്കു എയ്തു. ആ ബാണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ, ശിരസ്ത്രാണമണിഞ്ഞതും ശോഭയുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളുള്ളതുമായ തല ഉടലിൽനിന്നു പറിച്ചെടുത്ത് നിലത്തു വീഴ്ത്തി. കഴുത്തിൽനിന്ന് അറ്റ്, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ, രാക്ഷസപുത്രന്റെ ആ വലിയ തല നിലത്ത് ഉരുക്കിയ പൊന്നുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ട ആ രാവണപുത്രൻ, കവചവും ശിരസ്ത്രാണവും അണിഞ്ഞവനായി, വില്ല് ദൂരെ തെറിച്ചുപോയി, ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ സത്യക്രിയയാണ് — രാമന്റെ ധർമവും സത്യവും പൗരുഷവും തന്നെയാണ് അവന്റെ ബാണത്തിന്റെ ബലം. ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ ഇന്ദ്രന്റെതന്നെ അസ്ത്രത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതു കാവ്യനീതിയാണ്. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘നരശ്രേഷ്ഠോഽഭിസന്ദധേ… കാലോ ലോകക്ഷയേ യഥാ’ (നരശ്രേഷ്ഠൻ തൊടുത്തു… ലോകനാശത്തിലെ കാലനെപ്പോലെ) എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ കൂടുതലുണ്ട്; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലാകട്ടെ അവയ്ക്കു പകരം ‘ശരശ്രേഷ്ഠം ധനുശ്രേഷ്ഠേ വികർഷൻ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലിൽ ശ്രേഷ്ഠശരം വലിച്ചുകൊണ്ട്) എന്നു ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ അവസാനബാണം പന്ത്രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഈ നീണ്ട പട്ടിക ആ ബാണത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും അവസാനപ്രഹരത്തിന്റെ ഗൗരവവും കാണിക്കുന്നു. ആ ബാണം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രാചീനവിജയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്; അതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിൽ അതിന്റെ പ്രയോഗം അത്യന്തം ഉചിതമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് സത്യക്രിയയുടെ രൂപത്തിലാണ് — എന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ സത്യവാനാണെങ്കിൽ എന്റെ ബാണം വിജയിക്കട്ടെ. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വന്തം ബലമല്ല, രാമന്റെ ധർമമാണ് പ്രമാണമാക്കുന്നത്. ഇതുകൊണ്ട് ഭ്രാതൃഭക്തിയാണ് അവന്റെ പരമമായ ആദർശമെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ‘ലക്ഷ്മീവാൻ’ (ശ്രീമാൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ശോഭയും വിജയലക്ഷ്മിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നിലത്തു വീണ തല ഉരുക്കിയ പൊന്നുപോലെ — സ്വർണംപോലെ തിളങ്ങുന്നു, ചോരയിൽ നനഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കവചവും ശിരസ്ത്രാണവും വില്ലും എല്ലാം നിഷ്ഫലമായി. അറുപത്തൊൻപതും എഴുപതും ശ്ലോകങ്ങൾക്കു മൂന്നു പാദങ്ങളാണ്. ഈ വധത്തിന്റെ വർണന ചുരുങ്ങിയതാണ്, പക്ഷേ മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് എല്ലാം അവസാനിച്ചു. നീണ്ട യുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനം ക്ഷണികമായ ഒരു തീരുമാനം. അവന്റെ ശരീരം കവചത്തോടൊപ്പം നിലത്തു വീഴുന്നു, വില്ല് ദൂരെ തെറിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ യോദ്ധാവ്, അവന്റെ പ്രത്യാശയുടെ അവസാനത്തെ ആധാരം, ഇപ്പോൾ ഇല്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ, ഇടിമിന്നൽ വീഴുന്നതുപോലെ. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിനുശേഷം ബാണം ഉടൻതന്നെ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നു.
അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ വിഭീഷണനോടൊപ്പം എല്ലാ വാനരന്മാരും, വൃത്രവധത്തിൽ ദേവന്മാരെന്നപോലെ, സന്തോഷിച്ച് ആർത്തുവിളിച്ചു. പിന്നെ ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാരുടെയും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരുടെയും ഗന്ധർവാപ്സരസ്സുകളുടെയും ജയഘോഷം ഉയർന്നു. അവൻ വീണുവെന്നറിഞ്ഞ് ആ വലിയ രാക്ഷസസേന, വിജയാഭിമാനികളായ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടി. വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന രാക്ഷസന്മാർ ശസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ബോധംകെട്ടവരെപ്പോലെ, ലങ്കയുടെ നേർക്ക് ഓടിപ്പോയി. ഭയന്ന അവർ നൂറുകണക്കിന്, പട്ടിശങ്ങളും വാളുകളും പരശുക്കളും എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, പല ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. വാനരന്മാരാൽ പീഡിതരായി ഭയന്ന ചിലർ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു, ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ വീണു, ചിലർ പർവതത്തെ ആശ്രയിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കണ്ടപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരിൽ ഒരുവനെപ്പോലും (അവിടെ) കാണാനുണ്ടായില്ല. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ രശ്മികൾ നിൽക്കാത്തതുപോലെ, അവൻ വീണപ്പോൾ ആ രാക്ഷസന്മാർ ദിക്കുകളിലേക്കു പോയി. ആ മഹാബാഹു രശ്മികൾ ശമിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ, കെട്ടുപോയ അഗ്നിപോലെ, ജീവൻ വേർപെട്ടവനായി കിടന്നു. രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ വീണപ്പോൾ ലോകം വലിയ പീഡകളിൽനിന്നു ശാന്തി നേടി, ശത്രുനാശം വന്നതിനാൽ സന്തോഷിച്ചു. പാപകർമിയായ ആ രാക്ഷസൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭഗവാനായ ശക്രൻ എല്ലാ മഹർഷിമാരോടുമൊപ്പം സന്തോഷിച്ചു. ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ ദുന്ദുഭിനാദം കേട്ടു; നൃത്തം ചെയ്യുന്ന അപ്സരസ്സുകളും മഹാത്മാക്കളായ ഗന്ധർവന്മാരും പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു — അത് അദ്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു. സർവലോകത്തിനും ഭയമുണ്ടാക്കിയിരുന്ന ആ ക്രൂരകർമി കൊല്ലപ്പെട്ടു വീണപ്പോൾ ജലവും ആകാശവും നിർമലമായി, (എല്ലാം) ശാന്തമായി; ദേവദാനവന്മാർ സന്തോഷിച്ച് അവിടെയെത്തി. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഒന്നിച്ച് തൃപ്തരായി പറഞ്ഞു: ‘ബ്രാഹ്മണർ ദുഃഖമകന്ന്, കലുഷം ശമിച്ച്, സഞ്ചരിക്കട്ടെ.’ പിന്നെ എതിരില്ലാത്ത ബലമുള്ള ആ നൈരൃതശ്രേഷ്ഠൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് സന്തുഷ്ടരായ വാനരയൂഥപന്മാർ യുദ്ധക്കളത്തിൽ (ലക്ഷ്മണനെ) അഭിനന്ദിച്ചു. വിഭീഷണനും ഹനുമാനും ഋക്ഷയൂഥപനായ ജാംബവാനും വിജയത്തിൽ അഭിനന്ദിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനെ സ്തുതിച്ചു. ആർത്തുവിളിച്ചും ചാടിയും ഗർജിച്ചും, ലക്ഷ്യം നേടിയ വാനരന്മാർ രഘുപുത്രനെ ചുറ്റിനിന്നു. വാലുകൾ ചുഴറ്റിയും (കൈകൾ) കൊട്ടിയും വാനരന്മാർ ‘ലക്ഷ്മണൻ ജയിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ഉറക്കെ മുഴക്കി. സന്തുഷ്ടമനസ്കരായ വാനരന്മാർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് രാഘവനെ ആശ്രയിച്ചുള്ള, പലതരം ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സത്കഥകൾ പറഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ആ ദുഷ്കരമായ കർമം കണ്ട് അവന്റെ പ്രിയസുഹൃത്തുക്കൾ സന്തോഷിച്ചു; ഇന്ദ്രശത്രു കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ട് ദേവന്മാരും പരമമായ മനസ്സന്തോഷം നേടി. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം അസ്തമിച്ച സൂര്യന്റെയും കെട്ടുപോയ അഗ്നിയുടെയും ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ തേജസ്സ് വലുതായിരുന്നുവെന്ന് കവി സമ്മതിക്കുന്നു. അവന്റെ വധത്താൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും നിർഭയമായി, ജലവും ആകാശവും നിർമലമായി — ഇതെല്ലാം രാവണന്റെയും ആസന്നമായ വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നൃത്തവും ജയഘോഷവും സൈനികരുടെ സ്വാഭാവികമായ സന്തോഷം കാണിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ പലായനം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ചിലർ ലങ്കയിലേക്ക്, ചിലർ സമുദ്രത്തിലേക്ക്, ചിലർ പർവതത്തിലേക്ക്. ആയിരങ്ങളിൽ ഒരുവൻപോലും നിൽക്കുന്നില്ല — ഇതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് സേനയുടെ ആധാരമായിരുന്നുവെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ രശ്മികളെന്നപോലെ രാക്ഷസന്മാർ അദൃശ്യരാകുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ഹർഷം പ്രത്യേകം പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചിട്ടാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് ഈ പേരു നേടിയത്. ‘ബ്രാഹ്മണർ നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കട്ടെ’ എന്ന ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് ഇന്ദ്രജിത്ത് യജ്ഞങ്ങൾക്കു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവനായിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ജയഘോഷം ‘ലക്ഷ്മണോ ജയതി’ (ലക്ഷ്മണൻ ജയിക്കുന്നു) എന്നാണ് — ഇതാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയം. അവരുടെ കഥകൾ ‘രാഘവാശ്രയാഃ’ (രാഘവനെ ആശ്രയിച്ചുള്ളവ) ആണ് — രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ളവ. എല്ലാ മിത്രങ്ങളും ലക്ഷ്മണനെ സ്തുതിക്കുന്നു — വിഭീഷണനും ഹനുമാനും ജാംബവാനും. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ ഹർഷം വീണ്ടും പറയുന്നു — ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിലും അവസാനത്തിലും ലോകവ്യാപിയായ ആനന്ദം. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ പുഷ്പവൃഷ്ടിയുടെയും ദുന്ദുഭിയുടെയും വർണന കൂടുതലാണ്. ജലം നിർമലം, ആകാശം തെളിഞ്ഞത് — ഇതു പ്രകൃതിയുടെ പ്രസാദമാണ്; മുൻസർഗത്തിൽ കാറ്റു വീശാതെയും അഗ്നി ജ്വലിക്കാതെയും ഇരുന്നതിനു വിപരീതമായി ഇവിടെ ശാന്തി. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ പ്രകൃതി സ്തംഭിച്ചു, അവസാനത്തിൽ പ്രസന്നമായി. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും സന്തോഷിച്ചു എന്നതു വിചിത്രമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അത്യാചാരം എല്ലാവർക്കും ദുഃഖകരമായിരുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. വാനരന്മാരുടെ ആലിംഗനവും നൃത്തവും വാൽചുഴറ്റലും സിംഹനാദവും അവരുടെ സ്വഭാവമനുസരിച്ചുള്ള ഹർഷപ്രകടനമാണ്. അവർ ‘ലബ്ധലക്ഷർ’ ആണ് — നേടാനാഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്യം നേടിയവർ. ഈ സർഗത്തിന്റെ ശേഷഭാഗം ലക്ഷ്മണന്റെ സ്തുതിതന്നെയാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഈ വൃത്താന്തം അറിയിക്കും. ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തോടെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഒരു പ്രധാന അധ്യായം അവസാനിച്ചു — കുംഭകർണനുശേഷം രാവണന്റെ രണ്ടാമത്തെ വലിയ സ്തംഭം വീണു. ഇപ്പോൾ രാവണൻ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു; അവന്റെ ശോകവും ക്രോധവും വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തെ കവി ഒരു വിജയമായി മാത്രമല്ല, ലോകശാന്തിയുടെ കാരണമായും കാണിക്കുന്നു. ഋഷിമാർ നിർഭയർ, ബ്രാഹ്മണർ നിശ്ചിന്തർ, ദേവന്മാർ സുഖികൾ — ഇതാണ് ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. അവസാനത്തെ പുഷ്പിതാഗ്രാശ്ലോകത്തിൽ ‘അസുകരം കർമ’ (ദുഷ്കരമായ കർമം) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യത്തിന്റെ ദുഷ്കരത വീണ്ടും പറയുന്നു. ‘ശാന്തരശ്മിരിവാദിത്യഃ’ (രശ്മികൾ ശമിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയ്ക്കു രണ്ടർഥമുണ്ട് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ തേജസ്സ് സൂര്യനെപ്പോലെ വലുതായിരുന്നു; അവന്റെ അന്ത്യവും സൂര്യാസ്തമയംപോലെ നിശ്ചിതമായിരുന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ ലോകം ഇരുട്ടിലാഴുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ വിപരീതമാണ് — രാക്ഷസന്റെ അസ്തമയത്തിൽ ലോകം പ്രകാശം നേടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് കവി ലോകത്തിന് ‘പ്രശാന്തപീഡാബഹുലഃ’ (വലിയ പീഡകളിൽനിന്നു ശാന്തി നേടിയത്) എന്ന വിശേഷണം നൽകുന്നത്. ശക്രൻ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം സന്തോഷിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ പഴയ വൈരം അവസാനിച്ചു. ആകാശത്തിൽ ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങുന്നു, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു — സ്വർഗത്തിൽ ഉത്സവം. ഭൂമിയിൽ വാനരന്മാർ, ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാർ — രണ്ടു ലോകങ്ങളിലും ഒരേ ആനന്ദം. വാനരന്മാർ ‘രാഘവാശ്രയാഃ സത്കഥാഃ’ പറയുന്നു — അതായത് രാമന്റെ ഗുണകഥകൾ; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ എല്ലാ വിജയത്തിന്റെയും മൂലം രാമനാണെന്നു വ്യക്തം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥