സർഗ്ഗം
വിഭീഷണന്റെ പ്രോത്സാഹനവും ലക്ഷ്മണ-ഇന്ദ്രജിത്തുമാരുടെ ഘോരയുദ്ധവും
വിഭീഷണന്റെ ശരവർഷം, വാനരന്മാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കൽ, കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരുടെ എണ്ണൽ, ലക്ഷ്മണ-ഇന്ദ്രജിത്തുമാരുടെ ഇരുൾമൂടിയ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, സാരഥിയുടെ വധം, കുതിരകളെ ചതച്ചുകൊല്ലൽ
പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും മദംപൊട്ടിയ രണ്ടു മത്തഗജങ്ങളെപ്പോലെ ഇടവിടാതെ പൊരുതിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അവരുടെ യുദ്ധം കാണാനാഗ്രഹിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലേന്തിയ ബലവാനും ശൂരനുമായ രാവണസഹോദരൻ വിഭീഷണൻ യുദ്ധമുഖത്ത് നിലയുറപ്പിച്ചു. അവൻ വെറും കാഴ്ചക്കാരനായില്ല; അവിടെനിന്നുകൊണ്ട് വലിയ വില്ല് ഞാണൊലിപ്പിച്ച്, രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ കൂർത്ത മുനയുള്ള വലിയ ശരങ്ങൾ എയ്തു. അഗ്നിസ്പർശംപോലുള്ള, ലക്ഷ്യത്തിലുറപ്പിച്ച ആ ശരങ്ങൾ വന്നുവീണ് രാക്ഷസന്മാരെ ഓടിച്ചു — വജ്രങ്ങൾ മഹാപർവതങ്ങളെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ. സ്വജനങ്ങൾക്കെതിരായ യുദ്ധത്തിലും വിഭീഷണൻ ധർമപക്ഷം കൈവിടുന്നില്ല എന്ന് ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു. അവൻ മന്ത്രി മാത്രമല്ല, സ്വയം ഒരു യോദ്ധാവുമാണ്. അവന്റെ ബാണങ്ങൾ രാക്ഷസസേനയെ പിളർക്കുന്നു; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യം എളുപ്പമാകുന്നു. പുത്രനും (സഹോദരപുത്രനും) ചെറിയച്ഛനും ഒരേ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എതിർപക്ഷങ്ങളിൽ നിൽക്കുന്നത് ഒരു കരുണദൃശ്യമാണ്. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണന്റെ അരികിലായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവൻ സ്വയം ആയുധമെടുക്കുന്നു. ‘ശിഖിസംസ്പർശാഃ’ (അഗ്നിസ്പർശംപോലുള്ളവ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് ശരങ്ങളുടെ ദഹനശക്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വരചാപധരഃ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലേന്തിയവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ ധനുർവിദ്യയിലെ കൗശലവും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം.
വിഭീഷണന്റെ അനുചരന്മാരായ നാലു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരും ശൂലങ്ങളാലും വാളുകളാലും പട്ടിശങ്ങളാലും യുദ്ധത്തിൽ വീരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. ആ സ്വന്തം സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വിഭീഷണൻ, ധൈര്യമുള്ള ആനക്കുട്ടികളുടെ നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു കൊമ്പനാനയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ സമയമറിയുന്നവനും രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ അവൻ, രാക്ഷസവധം പ്രിയമായ വാനരന്മാരെ പ്രേരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, സമയത്തിന് ഉചിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വാനരേശ്വരന്മാരേ, ഈ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഒരുവൻ മാത്രമാണ് രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയമായി നിൽക്കുന്നത്; ഇതുമാത്രമാണ് അവന്റെ ബലത്തിൽ ശേഷിക്കുന്നത്. നിങ്ങൾ എന്തിനു നിൽക്കുന്നു? യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ.’ വിഭീഷണനു സമയം അറിയാം — ശത്രുവിന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം മുമ്പിലുള്ളപ്പോൾത്തന്നെയാണ് സർവശക്തിയോടെ ആക്രമിക്കേണ്ടത്. അവന്റെ വാക്ക് വാനരന്മാരുടെ മനസ്സിൽ ഉത്സാഹം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘കലഭാനാമിവ ദ്വിപഃ’ (ആനക്കുട്ടികൾക്കിടയിലെ കൊമ്പനാനയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് അവൻ സ്വന്തം അനുചരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നിഷ്ക്രിയത്വം നീക്കുകയാണ് ഈ വാക്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ‘പരായണം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം അവസാനത്തെ ആശ്രയം എന്നാണ് — അതു വീണാൽ മറ്റൊരു ആധാരവും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഈ നിമിഷം നിർണായകമാണെന്നും താമസിക്കരുതെന്നും അവൻ വാനരന്മാരെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. അവൻ സ്വയവും മുന്നിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു.
വിഭീഷണൻ തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘ഈ പാപിയായ രാക്ഷസൻ യുദ്ധമുഖത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ, രാവണനെ ഒഴിച്ച്, അവന്റെ ശേഷിക്കുന്ന ബലമെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടതായിത്തന്നെ കരുതണം. വീരനായ പ്രഹസ്തൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; മഹാബലനായ നികുംഭനും കുംഭകർണനും കുംഭനും നിശാചരനായ ധൂമ്രാക്ഷനും കൊല്ലപ്പെട്ടു.’ പിന്നെ അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ ഒരു നീണ്ട പട്ടിക ചൊല്ലുന്നു — ജംബുമാലി, മഹാമാലി, തീക്ഷ്ണവേഗൻ, അശനിപ്രഭൻ, സുപ്തഘ്നൻ, യജ്ഞകോപൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, സംഹ്രാദി, വികടൻ, അരിഘ്നൻ, തപനൻ, മന്ദൻ, പ്രഘാസൻ, പ്രഘസൻ, പ്രജംഘൻ, ജംഘൻ, ദുർധർഷനായ അഗ്നികേതു, രശ്മികേതു, വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ, ദ്വിജിഹ്വൻ, സൂര്യശത്രു, അകമ്പനൻ, സുപാർശ്വൻ, ചക്രമാലി, കമ്പനൻ, സത്ത്വവാന്മാരായ ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും. ‘അതിബലന്മാരായ ഈ അനേകം രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരെ കൊന്ന്, കൈകൾകൊണ്ടു സമുദ്രം നീന്തിക്കടന്ന നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഒരു ചെറിയ ഗോഷ്പദം (പശുവിന്റെ കുളമ്പടിയിലെ കുഴി) ചാടിക്കടക്കുവിൻ. നിങ്ങൾക്കു ജയിക്കാൻ ഇത്രമാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ; ബലദർപ്പം പൂണ്ട മറ്റു രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ഏറ്റുമുട്ടി കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു.’ സമുദ്രം കടന്നുകഴിഞ്ഞു, ഇനി ഗോഷ്പദം മാത്രം ബാക്കി എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ ക്ഷീണം ലഘൂകരിക്കുന്നു. ഈ എണ്ണൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേയുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. ഇവരിൽ പലരും മുൻസർഗങ്ങളിൽ വാനരന്മാരാലും രാമനാലും ലക്ഷ്മണനാലും കൊല്ലപ്പെട്ടവരാണ് — പ്രഹസ്തൻ നീലനാൽ, കുംഭകർണൻ രാമനാൽ, കുംഭൻ സുഗ്രീവനാൽ, നികുംഭൻ ഹനുമാനാൽ, ദേവാന്തകൻ ഹനുമാനാൽ, നരാന്തകൻ അംഗദനാൽ, ധൂമ്രാക്ഷനും അകമ്പനനും ഹനുമാനാൽ. ഇവരെ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിഭീഷണൻ വാനരന്മാരുടെ ആത്മവിശ്വാസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. പേരുകളുടെ നീണ്ട നിര സേനാനാശത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ഭവനം മിക്കവാറും ശൂന്യമായിക്കഴിഞ്ഞു. ‘ബലദർപ്പിതാഃ’ (ബലദർപ്പം പൂണ്ടവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ഗർവവും അതിന്റെ ഫലമായ നാശവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വന്തം കർമങ്ങൾ കേട്ട് വാനരന്മാരും വീണ്ടും ഉത്സാഹിതരാകുന്നു. ‘ഗോഷ്പദം’ എന്നാൽ പശുവിന്റെ കാലടിയാൽ ഭൂമിയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചെറിയ കുഴി; അതിൽ കെട്ടിനിൽക്കുന്ന വെള്ളം ഒരു കുട്ടിപോലും ചാടിക്കടക്കും. നൂറു യോജന സമുദ്രം കടന്നവൻ ഗോഷ്പദത്തെ ഭയപ്പെടുമോ? — ഇതാണ് വിഭീഷണന്റെ യുക്തി. ഇതുകൊണ്ട് വാനരന്മാരിൽ ‘ജയം ഏതാണ്ട് ഉറപ്പായി’ എന്ന ഭാവം അവൻ ജനിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം ക്ഷീണിതരായ സൈനികർ ലക്ഷ്യം അടുത്തെത്തിയെന്നു കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ പുതിയ ബലം നേടുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ നേതൃത്വത്തിന്റെ കൗശലം കാണാം — ആദ്യം ചെയ്തതിന്റെ സ്മരണ, പിന്നെ ശേഷിക്കുന്നതിന്റെ അല്പത്വം, ഒടുവിൽ നേരിട്ടുള്ള ആജ്ഞ. അതിനുശേഷം ജയിക്കാൻ രാവണൻ ഒരുവൻ മാത്രം.
വിഭീഷണൻ തന്റെ മനസ്സിലെ ക്ലേശം വ്യക്തമായി പറയുന്നു: ‘എന്റെ ജനയിതാവിന്റെ പുത്രന്റെ പുത്രനെ, സഹോദരന്റെ മകനെ, കൊല്ലുന്നത് എനിക്ക് ഉചിതമല്ല. എങ്കിലും രാമനുവേണ്ടി ദയ വെടിഞ്ഞ് ഞാൻ അവനെ കൊല്ലുമായിരുന്നു. പക്ഷേ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ കണ്ണീർ എന്റെ കണ്ണുകളെ മറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ അവനെ ശമിപ്പിക്കും (ഒടുക്കും). വാനരന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് ഇവന്റെ അരികിലുള്ള ഭൃത്യന്മാരെ കൊല്ലുവിൻ.’ അതിയശസ്വിയായ ആ രാക്ഷസൻ ഇങ്ങനെ വാനരന്മാരെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ധർമസങ്കടം കരുണയോടെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — കർത്തവ്യം അവന് അറിയാം, പക്ഷേ സ്നേഹവും നശിച്ചിട്ടില്ല. അവൻ തന്റെ ദൗർബല്യം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; പകരം കാര്യം വിഭജിക്കുന്നു — പ്രധാനശത്രുവിനെ ലക്ഷ്മണന്, സേവകരെ വാനരന്മാർക്ക്. ഈ വാക്ക് അവന്റെ സത്യസന്ധതയും കാണിക്കുന്നു. ‘ഘൃണാമപാസ്യ’ എന്നിടത്ത് ‘ഘൃണാ’ എന്ന പദത്തിന് ദയ എന്നാണ് അർഥം.
വിഭീഷണനാൽ പ്രേരിതരായ വാനരപ്രമുഖന്മാർ സന്തോഷിച്ചു, വാലുകൾ ചുഴറ്റി. പിന്നെ ആ കപിശാർദൂലന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും ആർത്തുവിളിച്ചുകൊണ്ട്, മേഘങ്ങളെ കണ്ട മയിലുകളെപ്പോലെ, പലതരം നാദങ്ങൾ മുഴക്കി. ജാംബവാനും തന്റെ എല്ലാ യൂഥങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; അവർ കല്ലുകളാലും നഖങ്ങളാലും പല്ലുകളാലും രാക്ഷസന്മാരെ പ്രഹരിച്ചു. (രാക്ഷസന്മാരെ) കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന ആ ഋക്ഷാധിപനെ മഹാബലന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ ഭയം വെടിഞ്ഞ്, പലതരം ആയുധങ്ങളുമായി വളഞ്ഞു; ശരങ്ങൾ, പരശുക്കൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, വടികൾ, തോമരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ യുദ്ധത്തിൽ ജാംബവാനെ പ്രഹരിച്ചു. ക്രുദ്ധരായ ദേവാസുരന്മാരുടേതുപോലെ, കപികളും രാക്ഷസരും തമ്മിലുള്ള ആ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഭീകരവും മഹാശബ്ദമുള്ളതും ഘോരവുമായി. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ഹനുമാനും പർവതത്തിൽനിന്ന് ഒരു സാലവൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത്, തന്റെ മുതുകിൽനിന്നു ലക്ഷ്മണനെ ഇറക്കിവച്ച്, ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു. ചെറിയച്ഛനോടു ഘോരയുദ്ധം ചെയ്തിട്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും ലക്ഷ്മണന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. പിന്നെ ആ വീരന്മാരായ ലക്ഷ്മണനും രാക്ഷസനും യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി. ലക്ഷ്മണൻ ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയത് മുമ്പു വർണിച്ചു; ഇവിടെ അവൻ ഇറങ്ങുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വൃദ്ധനായിട്ടും ജാംബവാൻ മുന്നിൽ നിന്നു പൊരുതുന്നു; രാക്ഷസന്മാർ അവനെ വളഞ്ഞ് പല ശസ്ത്രങ്ങളാലും പ്രഹരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ രാക്ഷസസേനയെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ നിൽക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നാദവും വാലുകളുടെ ചുഴറ്റലും ആർപ്പുവിളിയും അവരുടെ സന്തോഷത്തിന്റെ ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളാണ്. മേഘങ്ങളെ കണ്ട മയിലുകളെപ്പോലെ എന്ന ഉപമകൊണ്ട് മഴക്കാലത്തിന്റെ ആനന്ദം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ പരാക്രമം വീണ്ടും വൃക്ഷായുധംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് — അവൻ പർവതത്തിൽനിന്നു സാലം പിഴുതെടുത്ത് രാക്ഷസന്മാരെ കൊല്ലുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ വാനരപ്രമുഖന്മാരും അവരവരുടെ സ്ഥാനത്തു പൊരുതുന്നു; ലക്ഷ്മണ-ഇന്ദ്രജിത്തുമാരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു. ചെറിയച്ഛനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ഒരു ഫലവും ഉണ്ടായില്ല; അതിനാൽ അവൻ മുഖ്യശത്രുവിന്റെ നേർക്കു തിരിച്ചുവരുന്നു. രാക്ഷസന്മാരും ഭയം വെടിഞ്ഞ് പൊരുതുന്നു, ഓടിപ്പോകുന്നില്ല — ഇതുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിന്റെ കാഠിന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവാസുരയുദ്ധത്തോടുള്ള ഉപമ ഈ സംഗ്രാമത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും പ്രാധാന്യവും കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ ദേവന്മാരെപ്പോലെ, രാക്ഷസന്മാർ അസുരന്മാരെപ്പോലെ — ധർമവും അധർമവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം എന്നാണ് ഭാവം. ഇവിടെ കവി ഒരേസമയം അനേകം ദൃശ്യങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ഒരിടത്ത് വിഭീഷണൻ, മറ്റൊരിടത്ത് ജാംബവാൻ, വേറൊരിടത്ത് ഹനുമാൻ, നടുവിൽ ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും. ഇങ്ങനെ രണഭൂമിയുടെ വിസ്തൃതമായ ചിത്രം വായനക്കാരന്റെ മുമ്പിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണന്റെ വാക്കിന്റെ ഫലം ഉടൻതന്നെ കാണുന്നു — വാനരന്മാർ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
മഹാബലന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരും ശരപ്രവാഹങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു; ശരജാലങ്ങളാൽ ഇടയ്ക്കിടെ മറഞ്ഞുപോയി — വേനലവസാനം കരുത്തരായ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെടുന്നതുപോലെ. അവരുടെ കൈവേഗംകൊണ്ട് ബാണങ്ങൾ എടുക്കുന്നതോ, തൊടുക്കുന്നതോ, വില്ലു പിടിക്കുന്നതോ, എയ്യുന്നതോ, വലിക്കുന്നതോ, ഞാൺ നിർത്തുന്നതോ, മുഷ്ടി വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നതോ, ലക്ഷ്യം വയ്ക്കുന്നതോ ഒന്നും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — ഫലം മാത്രമേ കാണപ്പെട്ടുള്ളൂ. വില്ലിന്റെ വേഗത്തോടെ പ്രയോഗിച്ച ബാണജാലങ്ങളാൽ ആകാശം എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞപ്പോൾ രൂപങ്ങളൊന്നും തെളിഞ്ഞില്ല. ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയെ നേരിട്ടു, രാവണി ലക്ഷ്മണനെയും നേരിട്ടു; പരസ്പരമുള്ള ആ പോരാട്ടത്തിൽ ഉഗ്രമായ ഒരു അവ്യവസ്ഥ (ആരു മുന്നിലെന്നു തീരുമാനിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥ) ഉണ്ടായി. അവർ ഇരുവരും വേഗത്തിൽ എയ്ത മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ ആകാശം ഇടതടവില്ലാതെ ഇരുട്ടു മൂടിയതുപോലെയായി. അവരിൽനിന്നു വീണുകൊണ്ടിരുന്ന നൂറുകണക്കിനു ശരങ്ങളാൽ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞു; എല്ലാം ഇരുട്ടിൽ മൂടി, വലിയ ഭീതി പരന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചതുപോലെ ഇരുട്ടു മൂടിയ ലോകത്തിൽ ചോരപ്രവാഹങ്ങളാകുന്ന ആയിരക്കണക്കിനു മഹാനദികൾ ഒഴുകി. ദാരുണരായ മാംസഭോജികൾ ഭീകരശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കി. അപ്പോൾ കാറ്റു വീശിയില്ല, അഗ്നി ജ്വലിച്ചില്ല. ‘ലോകങ്ങൾക്കു സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ’ എന്നു മഹർഷിമാർ ഉരുവിട്ടു; ഗന്ധർവന്മാർ ചാരണന്മാരോടൊപ്പം സന്തപ്തരായി (ആകാശത്തിൽ) ഒത്തുകൂടി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത പ്രകൃതിയുടെ സ്തംഭനത്തിലൂടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — കാറ്റും അഗ്നിയും തങ്ങളുടെ കർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണോ രാവണിം പ്രാപ്യ’ (ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയെ നേരിട്ടു) എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം വാക്കുകളുടെ ക്രമത്തിന്റെ ആവർത്തനത്താൽത്തന്നെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇരുവരും ധനുർവിദ്യയിൽ പാരംഗതരാണ്; അതിനാൽ ആരുടെയും പരാജയം പെട്ടെന്നു കാണുന്നില്ല. ശരങ്ങളുടെ ഇടതൂർച്ചകൊണ്ട് പകലും രാത്രിപോലെയായി — സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചതുപോലെ. ചോരപ്പുഴകൾ, മാംസഭോജികളുടെ ഭീകരശബ്ദങ്ങൾ, നിശ്ചലമായ കാറ്റ്, ജ്വലിക്കാത്ത അഗ്നി — ഇവയെല്ലാം പ്രളയത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾപോലെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് മഹർഷിമാർ ലോകങ്ങളുടെ സ്വസ്തിക്കായി പ്രാർഥിക്കുന്നതും ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും ഭയന്ന് ആകാശത്തിൽ ഒത്തുകൂടുന്നതും. ഈ ഭാഗത്തു വർണിച്ച യുദ്ധം ഒരു മനുഷ്യനും രാക്ഷസനും തമ്മിലുള്ളതല്ല, ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളറിയുന്ന രണ്ടുപേർ തമ്മിലുള്ളതുപോലെ തോന്നുന്നു. കൈവേഗത്തിന്റെ വർണന ധനുർവേദത്തിലെ എട്ടു ക്രിയകൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണുന്നു; ഇതുകൊണ്ട് കവി തന്റെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനവും കാണിക്കുന്നു. ‘അവ്യവസ്ഥാ ഭവത്യുഗ്രാ’ (ഉഗ്രമായ അവ്യവസ്ഥയുണ്ടായി) എന്ന വാക്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ആരു ജയിക്കുന്നു എന്നു തീരുമാനിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നാണ്; ഓരോ നിമിഷവും ഒരാൾ മറ്റേയാളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് അദൃശ്യയുദ്ധം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായകൊണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ബാണങ്ങളുടെ ഇടതൂർച്ചകൊണ്ടുതന്നെ ഇരുവരും അദൃശ്യരാകുന്നു. ഈ ഭേദം പ്രധാനമാണ് — ഇവിടെ മായയല്ല, ശുദ്ധമായ കൗശലമാണ്. പരിസ്ഥിതിയുടെ ഭീകരമായ വർണന യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രതയെ ലോകവ്യാപിയാക്കുന്നു, കാരണം ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും അതിന്റെ ഫലം കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശാന്തി വിജയത്തിലൂടെ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ എന്നാണ് ഭാവം. ചോരപ്പുഴകൾ എന്ന അതിശയോക്തിയും സൈനികരുടെ വലിയ നഷ്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഇരുസേനകളിലെയും യോദ്ധാക്കളും അവിടെ വീഴുന്നു. ‘സ്വസ്ത്യസ്തു ലോകേഭ്യഃ’ (ലോകങ്ങൾക്കു സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ) എന്ന മഹർഷിമാരുടെ വാക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ ലോകവ്യാപിയായ ഭയം വ്യക്തമാക്കുന്നു, കാരണം എല്ലാ പ്രാണികളും അതിന്റെ ഫലത്താൽ ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.
പിന്നെ സൗമിത്രി രാക്ഷസസിംഹത്തിന്റെ സ്വർണാഭരണമണിഞ്ഞ നാലു കറുത്ത കുതിരകളെ നാലു ശരങ്ങളാൽ എയ്തു. പിന്നെ മഞ്ഞനിറമുള്ളതും മൂർച്ചയേറിയതും പൂർണമായി വലിച്ചെയ്തതും നല്ല തൂവലുള്ളതും നന്നായി തിളങ്ങുന്നതും മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യവുമായ മറ്റൊരു ഭല്ലംകൊണ്ട്, (രഥവുമായി) ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന സാരഥിയുടെ തല ശ്രീമാനായ രാഘവനായ ലക്ഷ്മണൻ കൈവേഗത്താൽ ഉടലിൽനിന്ന് അറുത്തുമാറ്റി. ആ ബാണം ഞാണടിയുടെ ശബ്ദത്താൽ ഇടിമിന്നൽപോലെ മുഴങ്ങി. സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ മന്ദോദരീപുത്രൻ സ്വയം സാരഥ്യം ഏറ്റെടുത്തു; വീണ്ടും വില്ലും കൈയിലെടുത്തു. യുദ്ധം കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്നവർക്ക് ആ സാരഥ്യം അദ്ഭുതമായി — ഒരുവൻതന്നെ കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു, യുദ്ധവും ചെയ്യുന്നു. കുതിരകളിൽ കൈകൾ വ്യാപൃതമായിരിക്കുമ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവനെ എയ്തു; വീണ്ടും വില്ലിൽ വ്യാപൃതനായിരിക്കുമ്പോൾ കുതിരകളിൽ ശരങ്ങൾ എയ്തു. ആ പഴുതുകളിലൂടെ ഭയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവനെ അതിവേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സൗമിത്രി ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ പീഡിപ്പിച്ചു. സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് രാവണപുത്രൻ യുദ്ധത്തിലെ ഉത്സാഹം കൈവിട്ടു; വിഷണ്ണനായി. ശത്രുവിന്റെ ഇരട്ടപ്രവൃത്തിയെ ലക്ഷ്മണൻ പഴുതായി ഉപയോഗിക്കുന്നു — ഇതാണ് യുദ്ധനീതിയുടെ സൂക്ഷ്മത. സാരഥി രഥിയുടെ പകുതി ബലമാണ്; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ രഥി കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലും വില്ലുപയോഗിക്കുന്നതിലുമായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന് ഇതറിയാം; അതിനാൽ ആദ്യം കുതിരകളെയും പിന്നെ സാരഥിയെയും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ഭല്ലത്തിന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ — മഞ്ഞനിറം, മൂർച്ച, പൂർണമായി വലിച്ചെയ്തത്, നല്ല തൂവൽ, നല്ല തിളക്കം, മഹേന്ദ്രവജ്രതുല്യം — ആ ബാണത്തിന്റെ പ്രഭാവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വയം സാരഥ്യം ഏറ്റെടുക്കുന്നത് അവന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു; പക്ഷേ അവന്റെ വിഷാദം ആസന്നമായ പരാജയത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. യുദ്ധത്തിൽ ആദ്യമായി അവൻ ഉത്സാഹം കൈവിടുന്നു. ‘ലാഘവാത്’ (കൈവേഗത്താൽ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ കൈവേഗംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം. ‘ശ്രീമാൻ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മന്ദോദരീസുതൻ’ എന്ന് അമ്മയുടെ പേരുചേർത്തുള്ള നിർദേശം കരുണം ജനിപ്പിക്കുന്നു — അവന്റെ അമ്മയും വൈകാതെ വിലപിക്കും. സാരഥ്യത്തെ ‘അദ്ഭുതം’ എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നത് കവിയുടെ നിഷ്പക്ഷത കാണിക്കുന്നു; ശത്രുവിന്റെ ശൗര്യവും അദ്ദേഹം പ്രശംസിക്കുന്നു. എന്നാൽ കുതിരകളിലും വില്ലിലും ഒരേസമയം വ്യാപൃതനായ അവൻ രണ്ടിടത്തും ദുർബലനാകുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ ഓരോ നിമിഷവും അവന്റെ പഴുതിൽ എയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണന് ‘ശീഘ്രകൃത്തമഃ’ (അതിവേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം. ഇങ്ങനെ രഥത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ആധാരം നഷ്ടമായി.
മുഖം വാടിയ ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട് വാനരയൂഥപന്മാർ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായി ലക്ഷ്മണനെ പ്രശംസിച്ചു. പിന്നെ പ്രമാഥി, രഭസൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ നാലു വാനരേശ്വരന്മാർ സഹിക്കവയ്യാതെ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു. അതിമഹാവീര്യരും ഭീമവിക്രമരുമായ ആ വാനരന്മാർ വേഗം ചാടിയുയർന്ന് അവന്റെ നാലു ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളുടെമേൽ വീണു. പർവതംപോലുള്ള ആ വാനരന്മാർ കയറിയിരുന്ന കുതിരകളുടെ വായകളിൽനിന്നു ചോര വ്യക്തമായി ഒഴുകി. ആ കുതിരകൾ ചതഞ്ഞ്, ഒടിഞ്ഞ്, ജീവൻ പോയി നിലത്തു വീണു. ആ വാനരന്മാർ കുതിരകളെ കൊന്ന്, മഹാരഥവും തകർത്ത്, വീണ്ടും വേഗത്തിൽ ചാടി ലക്ഷ്മണന്റെ അരികിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട, സാരഥി ചതഞ്ഞുപോയ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി രാവണി ശരവർഷത്തോടെ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങൾ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ കാൽനടയായി, യുദ്ധത്തിൽ മൂർച്ചയുള്ള ഉത്തമശരങ്ങൾ എയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന അവനെ മഹേന്ദ്രതുല്യനായ ലക്ഷ്മണൻ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ കഠിനമായി പിളർത്തു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. രഥമില്ലാതായിട്ടും ഇന്ദ്രജിത്ത് ഓടിപ്പോകുന്നില്ല — അവന്റെ ശൗര്യവും കവി കുറച്ചുകാണിക്കുന്നില്ല. നാലു വാനരന്മാർ നാലു കുതിരകളുടെമേൽ ഒരേസമയം വീഴുന്നു — നന്നായി ആലോചിച്ച ഒരൊറ്റ നീക്കം. അവരുടെ ഭാരത്താൽ കുതിരകളുടെ വായിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്നു; അവ പ്രാണൻ വെടിയുന്നു. രഥം തകർത്തിട്ട് വാനരന്മാർ വീണ്ടും ലക്ഷ്മണന്റെ അരികിലേക്കു മടങ്ങുന്നു — ഇതുകൊണ്ട് അച്ചടക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നിലത്തു നിൽക്കുമ്പോഴും ഇന്ദ്രജിത്ത് ശരവർഷം നിർത്തുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ‘മഹേന്ദ്രപ്രതിമഃ’ (മഹേന്ദ്രതുല്യൻ) എന്ന വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത്വധത്തിന്റെ മുൻസൂചനയാണ്, കാരണം ഇന്ദ്രന്റെ ശത്രുവിനെ ഇന്ദ്രതുല്യനായ ഒരുവനു മാത്രമേ ജയിക്കാനാകൂ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ സംഘർഷം അവസാനിക്കും. പ്രമാഥി, രഭസൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ വാനരയൂഥപന്മാരെ മുമ്പും യുദ്ധങ്ങളിൽ പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. കുതിരകളുടെ മരണവും രഥത്തിന്റെ തകർച്ചയും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളുടെയും നാശമാണ്. എന്നിട്ടും അവൻ കൈയിൽ വില്ലേന്തി ലക്ഷ്മണനെ ആക്രമിക്കുന്നു, ശരണം യാചിക്കുന്നില്ല. ഇതു വീരന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് രഥമില്ലാത്തവനായിത്തീരുന്നതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അവന്റെ അന്ത്യവും അടുത്തിരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥