സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണ-ഇന്ദ്രജിത്തുമാരുടെ വാഗ്യുദ്ധവും ശരയുദ്ധവും
ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ക്രോധവും ആത്മപ്രശംസയും, ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി, ആദ്യത്തെ ശരവിനിമയം, വിഭീഷണന്റെ സൂചന, കവചഭംഗം, ഇരുവരുടെയും നീണ്ട ഘോരയുദ്ധം, വിഭീഷണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലയുറപ്പിക്കുന്നു
വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാവണി പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു; ക്രോധത്തോടെ മുന്നോട്ടു ചാടുകയും ചെയ്തു. ആയുധങ്ങളും വാളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, നന്നായി അലങ്കരിച്ചതും കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയതുമായ വലിയ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അവൻ കാലാന്തകനെപ്പോലെയായിരുന്നു. ഭീമബലനായ അവൻ വളരെ വലുതും വിശാലവും വേഗമുള്ളതും ദൃഢവും ഭീകരവുമായ വില്ലും ശത്രുനാശകമായ ശരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു നിന്നു. രഥത്തിലിരിക്കുന്നവനും നന്നായി അലംകൃതനും ശത്രുഘാതകനും ബലവാനും മഹാധനുർധരനുമായ രാവണപുത്രൻ, അലങ്കരിച്ച ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്നവനും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവനുമായ സൗമിത്രിയെ വിഭീഷണനോടൊപ്പം കണ്ടു; അത്യന്തം രോഷാകുലനായി അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘വാനരശാർദൂലന്മാരേ, എന്റെ പരാക്രമം കാണുവിൻ. ഇന്ന് എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന, ആർക്കും തടുക്കാനാവാത്ത ശരവർഷം, ആകാശത്തുനിന്നു പെയ്യുന്ന മഴപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങൾ ഏൽക്കേണ്ടിവരും. ഇന്ന് എന്റെ മഹാചാപത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ബാണങ്ങൾ, അഗ്നി പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരത്തെ എന്നപോലെ, നിങ്ങളുടെ ശരീരങ്ങളെ നശിപ്പിക്കും. മൂർച്ചയുള്ള സായകങ്ങളാലും ശൂലം, ശക്തി, ഋഷ്ടി, തോമരം എന്നിവയാലും പിളർന്ന നിങ്ങളെയെല്ലാം ഇന്നു ഞാൻ യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും. യുദ്ധത്തിൽ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിയുന്ന, വേഗമേറിയ കൈകളുള്ള, മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്ന എന്റെ മുമ്പിൽ ആർ നിൽക്കും? മുമ്പ് രാത്രിയുദ്ധത്തിൽ വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ, അനുചരന്മാരോടുകൂടി, ബോധംകെടുത്തി നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരെയും ഞാൻ നിലത്തു കിടത്തി; നിനക്ക് അത് ഓർമയില്ലേ? അതോ, വിഷസർപ്പംപോലെ ക്രുദ്ധനായ എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ വന്നുനിൽക്കുന്നതുകൊണ്ട്, നീ വ്യക്തമായും യമലോകത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവം അവന്റെ മുൻവിജയത്തിന്റെ സ്മരണയെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ് — നാഗപാശത്താൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചത് അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉദയസ്ഥരവിപ്രഭം’ (ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണവർണന അവന്റെ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്ന അവൻ ഉദയപർവതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ‘അഗ്നി പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരത്തെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളെ അവൻ പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരംപോലെ നിസ്സാരരായി കരുതുന്നു. നാലാം ശ്ലോകവും അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒന്നാം അർധവും പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ ലക്ഷ്മണനെ കാണുന്നതും മുൻയുദ്ധത്തിന്റെ സ്മരണയും പ്രത്യേകമായി ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രൂപം ഭീകരമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥം, ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങൾ, വലിയ വില്ല്, അവൻതന്നെ കാലനെപ്പോലെ. മുൻസർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ അവനെ അപമാനിച്ചു; അതിനാൽ അവന്റെ ക്രോധം ഇരട്ടിയാണ്. ആദ്യം അവൻ വാനരന്മാരെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ ലക്ഷ്മണനെയും വിഭീഷണനെയും — എല്ലാ ശത്രുക്കളും തന്റെ ഗർവം കേൾക്കട്ടെ എന്ന്. ശരവർഷത്തെ മഴയോടുള്ള താരതമ്യം അവന്റെ ശരങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഴക്കാലത്ത് ആകാശത്തുനിന്നു ജലധാരകൾ ഇടമുറിയാതെ വീഴുന്നതുപോലെ അവന്റെ ശരങ്ങൾ. ‘ക്ഷിപ്രഹസ്തസ്യ’ (വേഗമേറിയ കൈകളുള്ളവന്റെ) എന്ന സ്വവിശേഷണം അവന്റെ ധനുർവിദ്യയിലെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. ശൂലം, ശക്തി, ഋഷ്ടി, തോമരം എന്നിവയും അവൻ എണ്ണുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ആയുധസമ്പത്ത് പ്രകടമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ പ്രസംഗം യുദ്ധത്തിനുമുമ്പുള്ള ഒരു മനഃശാസ്ത്രപരമായ ആക്രമണമാണ് — ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാൻ. ലക്ഷ്മണൻ ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്ന ചിത്രം മുമ്പും കണ്ടിട്ടുണ്ട് — രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ഹനുമാന്റെ ചുമലിൽ കയറിയപ്പോൾ. ഇവിടെയും ഹനുമാൻ വാഹനമായി സേവനം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിനു തുല്യമായ ഉയരമുള്ള സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ യുദ്ധം രണ്ടു രഥികൾ തമ്മിലുള്ളതുപോലെയാകുന്നു.
രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ ഗർജനം കേട്ട്, ഭയമില്ലാത്ത മുഖത്തോടെ, ക്രുദ്ധനായ രാഘവനായ ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാ, കാര്യങ്ങളുടെ ദുർഗമമായ അക്കരെ (ലക്ഷ്യം) നീ വാക്കുകൊണ്ടു പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; എന്നാൽ കർമംകൊണ്ട് കാര്യങ്ങളുടെ അക്കരെയെത്തുന്നവനാണ് ബുദ്ധിമാൻ. ദുർബുദ്ധേ, ആർക്കും നേടാനാവാത്ത ഒരു കാര്യം നേടാൻ കഴിവില്ലാത്ത നീ, വാക്കുകൊണ്ട് അതു പറഞ്ഞിട്ട് ‘ഞാൻ കൃതാർഥനായി’ എന്നു കരുതുന്നു. അന്ന് അദൃശ്യനായി നീ യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്തത് കള്ളന്മാരുടെ വഴിയാണ്, വീരന്മാർ പിന്തുടരുന്ന വഴിയല്ല. രാക്ഷസാ, ഇതാ ഞാൻ നിന്റെ ബാണങ്ങളുടെ പരിധിയിലെത്തി നിൽക്കുന്നു; ഇന്ന് ആ തേജസ്സ് കാണിക്കുക; വാക്കുകൊണ്ട് എന്തിനു വീമ്പു പറയുന്നു?’ ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി വാക്ശൂരത്വവും കർമശൂരത്വവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുൻവിജയം അദൃശ്യനായിരുന്ന് നേടിയതാണ്; അതിനാൽ അതിനെ ‘തസ്കരാചരിതഃ മാർഗഃ’ (കള്ളന്മാരുടെ വഴി) എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു — കള്ളനും അദൃശ്യനായിരുന്നാണല്ലോ അന്യന്റെ ധനം അപഹരിക്കുന്നത്. ‘നിന്റെ ബാണങ്ങളുടെ പരിധിയിലെത്തി നിൽക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ലക്ഷ്മണന്റെ നിർഭയതയും വെല്ലുവിളിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനാണ്, നീയും പ്രത്യക്ഷനായി യുദ്ധം ചെയ്യുക. ഇവിടെ ‘രാഘവഃ’ എന്ന പദം അച്ചടിയിൽ ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘ലക്ഷ്മണഃ’ എന്നു വ്യക്തമാണ്. ഈ സംവാദം ധർമയുദ്ധവും കപടയുദ്ധവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലവിഷയം. ലക്ഷ്മണൻ ‘അഭീതവദനൻ’ (ഭയമില്ലാത്ത മുഖമുള്ളവൻ) ആണെന്ന് കവി പ്രത്യേകം പറയുന്നു — അവന്റെ മുഖത്ത് ഭയത്തിന്റെ ലേശംപോലുമില്ല. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ചുരുക്കി, എന്നാൽ മൂർച്ചയോടെ സംസാരിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധവും സംയമവും കലർന്നിരിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനും സമിതിഞ്ജയനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭീകരമായ വില്ലു കൈയിലെടുത്ത് മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾ എയ്തു. അവൻ എയ്ത, മഹാവേഗമുള്ളതും സർപ്പവിഷംപോലുള്ളതുമായ ശരങ്ങൾ ലക്ഷ്മണന്റെ അടുത്തെത്തി ചീറ്റുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവന്റെമേൽ വീണു. വേഗവാനായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് അതിമഹാവേഗമുള്ള ശരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ശുഭലക്ഷണനായ സൗമിത്രിയെ എയ്തു. ശരങ്ങളാൽ അവയവങ്ങൾ ആഴത്തിൽ തുളയ്ക്കപ്പെട്ട്, ചോരയിൽ കുളിച്ച ശ്രീമാനായ ലക്ഷ്മണൻ പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ശോഭിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്താകട്ടെ, തന്റെ കർമം നോക്കിക്കണ്ട്, അടുത്തുചെന്ന്, ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, മൂർച്ചയുള്ള വായ്ത്തലയുള്ള, ജീവനൊടുക്കുന്ന ആ തൂവൽശരങ്ങൾ ഇന്നു നിന്റെ ജീവൻ എടുക്കും. ലക്ഷ്മണാ, ഇന്നു ഞാൻ കൊന്ന്, ജീവൻ പോയ നിന്റെമേൽ കുറുക്കൻകൂട്ടങ്ങളും പരുന്തിൻകൂട്ടങ്ങളും കഴുകന്മാരും വന്നുവീഴട്ടെ. പരമദുർബുദ്ധിയായ രാമൻ, എന്നും അനാര്യനും ക്ഷത്രിയനെന്നു പേരുമാത്രമുള്ളവനും ഭക്തനുമായ സഹോദരനായ നിന്നെ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ കൊന്നതായി കാണും. സൗമിത്രേ, കവചം അഴിഞ്ഞുവീണ്, വില്ല് ദൂരെ തെറിച്ചുപോയി, തല അറ്റ്, ഇന്നു ഞാൻ കൊന്ന നിന്നെ അവൻ നിലത്തു കാണും.’ ‘വിധൂമഃ പാവകഃ ഇവ’ (പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ) എന്ന ഉപമ അതിസുന്ദരമാണ് — ചോരകൊണ്ടു ചുവന്ന ലക്ഷ്മണൻ പുകയില്ലാതെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; ദുർബലനായി കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ മരണത്തിന്റെ ഭീകരചിത്രങ്ങളുണ്ട് — കുറുക്കന്മാരും പരുന്തുകളും കഴുകന്മാരും ശവം തിന്നുന്നു. അവൻ രാമനെ ‘പരമദുർമതി’ എന്നും ലക്ഷ്മണനെ ‘ക്ഷത്രബന്ധു’ (പേരിനുമാത്രം ക്ഷത്രിയൻ) എന്നും നിന്ദിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ക്ഷത്രിയത്വംതന്നെ അവൻ തിരസ്കരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ പ്രഹരം എത്ര ഘോരമായിരുന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ പതറിയില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആദ്യപ്രഹരം വിജയിച്ചു — ലക്ഷ്മണനു മുറിവേറ്റു, അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്നു. എന്നാൽ കവി അവനെ ദുർബലനായി കാണിക്കുന്നില്ല, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ തേജസ്വിയായിട്ടാണ് കാണിക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രജിത്താകട്ടെ, തന്റെ കർമം കണ്ട് വിജയം ഉറപ്പായെന്നു കരുതി വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടുവട്ടം ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദവും മൂന്നുവട്ടം ‘മയാ’ (ഞാൻ), ‘ഹതം’ (കൊല്ലപ്പെട്ട) എന്ന പദങ്ങളും വരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം അമിതമായി പ്രകടമാകുന്നു. ‘ഭക്തം ഭ്രാതരം’ (ഭക്തനായ സഹോദരൻ) എന്ന വാക്ക് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരസ്പരസ്നേഹത്തെ ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നുതന്നെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. അവന്റെ നിന്ദാവചനങ്ങൾ — ‘ക്ഷത്രബന്ധു’, ‘അനാര്യൻ’, ‘പരമദുർമതി’ — രാക്ഷസന്റെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു. സർപ്പങ്ങളുടെ ഉപമ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരങ്ങളുടെ വിഷതുല്യമായ മാരകത്വം കാണിക്കുന്നു — ചീറ്റുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവ ലക്ഷ്മണനെ ആക്രമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടം ഇന്ദ്രജിത്തിന് അനുകൂലമായി കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ മുന്നോട്ടു സ്ഥിതി മാറുന്നു. എങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ മൗനം പാലിച്ച് മറുപടിക്കുള്ള അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിക്കുന്ന, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണപുത്രനോട് അർഥമറിയുന്ന ലക്ഷ്മണൻ യുക്തിപൂർവമായ വാക്കിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ക്രൂരകർമിയായ ദുർബുദ്ധിയായ രാക്ഷസാ, വാക്കിന്റെ ബലം ഉപേക്ഷിക്കുക; എന്തിനാണ് ഇതൊക്കെ പറയുന്നത്? നല്ല കർമംകൊണ്ട് അതു സാധിച്ചുകാണിക്കുക. രാക്ഷസാ, കർമം ചെയ്യാതെ എന്തിനാണ് ഇവിടെ വീമ്പു പറയുന്നത്? നിന്റെ വീമ്പ് വിശ്വസനീയമാകുന്ന ആ കർമം ചെയ്യുക. നരഭോജീ, പരുഷവാക്കൊന്നും പറയാതെ, നിന്നെ ഒട്ടും ആക്ഷേപിക്കാതെ, വീമ്പു പറയാതെ ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും; കണ്ടുകൊള്ളുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ലക്ഷ്മണൻ ചെവിവരെ വലിച്ച അഞ്ചു നാരാചശരങ്ങൾ അതിവേഗത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ മാറിൽ എയ്തുതറച്ചു. നല്ല തൂവലുകളുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ ബാണങ്ങൾ നൈരൃതന്റെ (രാക്ഷസന്റെ) മാറിൽ സൂര്യരശ്മികളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ ശരങ്ങളേറ്റ് രോഷാകുലനായ രാവണപുത്രൻ നന്നായി പ്രയോഗിച്ച മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ തിരിച്ചെയ്തു. പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന ആ നരസിംഹനും രാക്ഷസസിംഹനും തമ്മിൽ യുദ്ധത്തിൽ മഹാഭീകരവും ഘോരവുമായ ഏറ്റുമുട്ടലുണ്ടായി. ഇരുവരും പരാക്രമികൾ, ബലസമ്പന്നർ, വിക്രമശാലികൾ; ഇരുവരും അത്യന്തം ദുർജയർ, അതുല്യമായ ബലവും തേജസ്സുമുള്ളവർ. ആകാശത്തിലെ രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ ആ വീരന്മാർ അപ്പോൾ യുദ്ധം ചെയ്തു; ബലനെയും വൃത്രനെയും (ഇന്ദ്രനോടു പൊരുതിയ അസുരന്മാരെ) പോലെ യുദ്ധത്തിൽ ദുർധർഷരായിരുന്നു. ആ മഹാത്മാക്കൾ രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ പൊരുതി; ധാരാളം ശരപ്രവാഹങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് നിലയുറപ്പിച്ച ആ മനുഷ്യമുഖ്യനും രാക്ഷസമുഖ്യനും സന്തോഷത്തോടെ ഏറ്റുമുട്ടി. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി വാക്സംയമത്തിന്റെ ആദർശമാണ് — ‘പരുഷവാക്കൊന്നും പറയാതെ ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു, അതായത് കർമമാണ് എന്റെ മറുപടി. ഇന്ദ്രനും വൃത്രനും തമ്മിലുള്ള ഉപമ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ മഹായുദ്ധം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകവും മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകവും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.075 സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു; അവിടെ അവസാനം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഒരു ശ്ലോകം (6.075.033) ഉണ്ട്, അത് ഈ അച്ചടിയിലില്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ ഇവിടെ സർഗച്ഛേദവുമില്ല, കഥ ഇടമുറിയാതെ തുടരുന്നു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ‘പുരുഷാദന’ (നരഭോജീ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടെ നരഭോജനസ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ അഞ്ചു നാരാചങ്ങൾ ‘ആകർണപൂരിതങ്ങൾ’ ആണ് — അതായത് വില്ല് ചെവിവരെ വലിച്ച് പൂർണബലത്തോടെ എയ്തവ. അവ രാക്ഷസന്റെ മാറിൽ സൂര്യരശ്മികളെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു തിളങ്ങുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് മൂന്നു ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു മാത്രം മറുപടി നൽകുന്നു; അതിനാൽ ആദ്യമായി ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രഹരമാണ് മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്നതായി കാണുന്നത്. പിന്നെ ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം കവി അനേകം വിശേഷണങ്ങളാലും ഉപമകളാലും വർണിക്കുന്നു — രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങൾ, ബലനും വൃത്രനും, രണ്ടു സിംഹങ്ങൾ. ‘ആകാശത്തിലെ രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ജ്യോതിഷത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഗ്രഹയുദ്ധത്തിന്റെ ദൃശ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതു ലോകത്തിന് അനിഷ്ടസൂചകമാണ്. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം അവസാനിക്കുന്നു; അതിൽ രണ്ടു യോദ്ധാക്കളും പരസ്പരം ബലം പരീക്ഷിച്ചു. ‘അവികത്ഥൻ’ (വീമ്പു പറയാതെ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഒരിക്കലും ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല. ‘വാഗ്ബലം ത്യജ’ (വാക്കിന്റെ ബലം ഉപേക്ഷിക്കുക) എന്ന അവന്റെ ഉപദേശം എല്ലാ യോദ്ധാക്കൾക്കുമുള്ള പാഠമാണ്. സൂര്യരശ്മികളുടെ ഉപമയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ സൂര്യവംശത്തിന്റെ സ്മരണയും ധ്വനിക്കുന്നു — സൂര്യവംശജന്റെ ബാണങ്ങൾ സൂര്യരശ്മികൾപോലെ. യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത കാണിക്കാൻ കവി ‘ഉഭൗ’ (ഇരുവരും) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു.
പിന്നെ ശത്രുകർഷകനായ ദാശരഥി, ക്രുദ്ധസർപ്പംപോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്, ശരങ്ങൾ തൊടുത്ത് രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു എയ്തു. അവന്റെ ഞാണൊലി കേട്ട് ആ രാക്ഷസാധിപൻ മുഖം വിളറി ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി. മുഖം വിളറിയ രാക്ഷസനായ രാവണപുത്രനെ കണ്ട് വിഭീഷണൻ യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടിരുന്ന സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ഈ രാവണപുത്രനിൽ ഞാൻ കാണുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ട് ഇവൻ തകർന്നിരിക്കുന്നു എന്നതിൽ സംശയമില്ല; അതിനാൽ വേഗമാകട്ടെ.’ പിന്നെ സൗമിത്രി വിഷസർപ്പങ്ങൾക്കു തുല്യമായ ശരങ്ങൾ തൊടുത്ത്, ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ ബാണങ്ങൾ അവന്റെ നേർക്കു എയ്തു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിന്റേതുപോലുള്ള സ്പർശമുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങളേറ്റ് അവൻ ഒരു നിമിഷം എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കലങ്ങി മൂഢനായി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തിരിച്ചുവന്ന അവൻ, യുദ്ധത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചുനിൽക്കുന്ന വീരനായ ദശരഥപുത്രനെ കണ്ടു; രോഷംകൊണ്ടു കണ്ണുകൾ ചുവന്ന അവൻ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്കു ചെന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മാറി — ആദ്യമായി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുഖത്ത് ഭയത്തിന്റെ അടയാളം കാണുന്നു. ബാല്യംമുതൽ അവനെ അറിയുന്നതിനാൽ, അവന്റെ മുഖം വിളറിയതു കണ്ട് വിഭീഷണൻ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം തിരിച്ചറിയുന്നു. ‘നിമിത്താനി’ (ലക്ഷണങ്ങൾ) എന്ന പദം ശകുനങ്ങളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിന്റേതുപോലുള്ള സ്പർശമുള്ള ശരങ്ങൾ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ഒരു നിമിഷം ബോധംകെടുത്തുന്നു — ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ ഇന്ന് ഇന്ദ്രവജ്രംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽത്തന്നെ പ്രഹരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതു കാവ്യനീതിയാണ്. ഈ ശ്ലോകം മുതലാണ് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.076 സർഗത്തിന്റെ പാഠം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ലക്ഷ്മണന്റെ വില്ലിന്റെ ഞാണൊലിതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ധനുർവിദ്യയുടെ അദ്ഭുതകരമായ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ‘ത്വര’ (വേഗമാകട്ടെ) എന്ന ആജ്ഞ സമയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — തകർന്ന ശത്രു വീണ്ടും ബലം നേടിയാൽ അവൻ വീണ്ടും ദുർജയനാകും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മോഹാലസ്യം ക്ഷണികമാണ്; അവൻ വേഗം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു — അവന്റെ ധൈര്യവും പ്രശംസനീയമാണ്. ‘ക്രുദ്ധസർപ്പംപോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന ലക്ഷ്മണവർണന അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുന്നു.
അടുത്തുചെന്ന് അവൻ വീണ്ടും ഇവനോടു പരുഷവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ആദ്യയുദ്ധത്തിൽ, സഹോദരനോടൊപ്പം ബന്ധിതനായി നീ യുദ്ധക്കളത്തിൽ പിടഞ്ഞപ്പോഴത്തെ എന്റെ പരാക്രമം നീ ഓർക്കുന്നില്ലേ? ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ, അനുചരന്മാരോടുകൂടി, നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരെയും ആദ്യംതന്നെ ബോധംകെടുത്തി ഞാൻ നിലത്തു കിടത്തിയല്ലോ. നിനക്ക് ഓർമയില്ലെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ എന്നെ ആക്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട് നീ വ്യക്തമായും യമലോകത്തു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആദ്യയുദ്ധത്തിൽ എന്റെ പരാക്രമം നീ കണ്ടില്ലെങ്കിൽ ഇന്നു ഞാൻ നിനക്കതു കാണിച്ചുതരാം; ഇപ്പോൾ ഉറച്ചുനിൽക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ ഏഴു ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെയും മൂർച്ചയുള്ള വായ്ത്തലയുള്ള പത്ത് ഉത്തമശരങ്ങളാൽ ഹനുമാനെയും എയ്തു. പിന്നെ ക്രോധംകൊണ്ട് ഇരട്ടി രോഷാകുലനായ ആ വീര്യവാൻ നന്നായി പ്രയോഗിച്ച നൂറു ശരങ്ങളാൽ വിഭീഷണനെ പിളർത്തു. ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെയ്ത ആ കർമം കണ്ട് രാമാനുജനായ നരപുംഗവൻ ലക്ഷ്മണൻ അപ്പോൾ ‘ഇതൊന്നുമല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ്, അതു ഗണിക്കാതെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, ഭയമില്ലാത്ത മുഖത്തോടെ, ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധത്തിൽ ഘോരശരങ്ങളെടുത്ത് രാവണിയുടെ നേർക്കു എയ്തു: ‘നിശാചരാ, യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയ ശൂരന്മാർ ഇങ്ങനെയല്ല പ്രഹരിക്കുന്നത്; നിന്റെ ഈ ശരങ്ങൾ ലഘുക്കളും വീര്യം കുറഞ്ഞവയും സുഖകരങ്ങളുമാണല്ലോ. യുദ്ധം കാംക്ഷിക്കുന്ന ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഇങ്ങനെയല്ല പൊരുതുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ അവനോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ ധനുർധരൻ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്ക് മുമ്പു പറഞ്ഞതിന്റെ ആവർത്തനമാണ് — ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ രണ്ടുവട്ടം നാഗപാശവിജയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ഒരിക്കൽ പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ (അവ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവ), വീണ്ടും ഇവിടെ, സമീക്ഷിതപാഠത്തോടു തുല്യമായ പാഠത്തിൽ. അവന്റെ ശരപ്രഹരം മൂന്നു വീരന്മാരിൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണനിൽ ഏഴ്, ഹനുമാനിൽ പത്ത്, വിഭീഷണനിൽ നൂറ്; ഇവിടെ വിഭീഷണനോടുള്ള അവന്റെ പ്രത്യേകക്രോധം പ്രകടമാണ്; അതു മുൻസർഗത്തിലെ വാഗ്വാദത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചിരിയും അവഗണനയും അവന്റെ ആത്മബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഈ ശരങ്ങൾ സുഖകരങ്ങളാണ്’ എന്ന പരിഹാസത്താൽ അവൻ ശത്രുവിന്റെ പ്രഹരത്തെ നിസ്സാരമാക്കി കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മുൻവിജയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത് അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം ക്ഷയിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വർത്തമാനത്തിൽ വിജയം കാണാത്തവനാണ് ഭൂതകാലവിജയങ്ങൾ ഓർക്കുന്നത്. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ അവന്റെ പ്രഹരങ്ങളെ ‘സുഖകരങ്ങൾ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവന്റെ ഗർവം തകർക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാഗ്യുദ്ധത്തിലും ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ജയിക്കുന്നു. വിഭീഷണനു നേരെ നൂറു ബാണങ്ങൾ — ഇത് അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ വൈരം വ്യക്തമാക്കുന്നു; ചെറിയച്ഛന്റെ ദ്രോഹം അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു മുള്ളുപോലെ തറച്ചിരിക്കുന്നു.
അവന്റെ ബാണങ്ങളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട വലിയ സ്വർണകവചം, ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രക്കൂട്ടമെന്നപോലെ, രഥത്തട്ടിൽ ചിതറിവീണു. നാരാചങ്ങളാൽ കവചം തെറിച്ചുപോയി, മുറിവേറ്റ ആ വീരൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ പ്രഭാതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ആയി. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനും ഭീമവിക്രമനുമായ വീരൻ രാവണപുത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ ആയിരം ശരങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ പിളർത്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ വലിയ ദിവ്യകവചം ചിതറിവീണു; ശത്രുനാശകരായ ആ രണ്ടുപേരും പ്രഹരത്തിനു പ്രതിപ്രഹരം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇടയ്ക്കിടെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, ശരങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും മുറിഞ്ഞ്, എല്ലായിടത്തും ചോരയിൽ കുളിച്ച്, അവർ യുദ്ധത്തിൽ ഘോരമായി പൊരുതി. രണകർമത്തിൽ വിദഗ്ധരായ ആ മഹാത്മാക്കളായ വീരന്മാർ വളരെനേരം മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ പരസ്പരം മുറിവേൽപ്പിച്ചു; ഭീമപരാക്രമികളായ അവർ സ്വന്തം വിജയത്തിനായി യത്നിച്ചു. അങ്ങനെ ശരപ്രവാഹങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, കവചങ്ങളും കൊടികളും മുറിഞ്ഞ ആ രണ്ടുപേരും, നീരുറവകൾ വെള്ളമെന്നപോലെ, ചൂടുള്ള ചോര ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കവചഭംഗം യുദ്ധത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ഇരുവരും ആവരണമില്ലാത്തവരാണ്; ഓരോ പ്രഹരവും നേരിട്ടു ശരീരം പിളർക്കുന്നു. ‘ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രക്കൂട്ടമെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ സ്വർണകവചത്തിന്റെ കഷണങ്ങളുടെ ദീപ്തി കാണിക്കുന്നു — അവ ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘പ്രഭാതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — ചുവന്ന മുറിവുകളോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് പ്രഭാതത്തിലെ ചുവന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘പ്രരൂഢഃ ഇവ സാനുമാൻ’ (മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന പർവതംപോലെ) എന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്. ‘കൃതപ്രതികൃതാന്യോന്യം’ (പ്രഹരത്തിനു പ്രതിപ്രഹരം) എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രഹരത്തിന്റെയും പ്രതിപ്രഹരത്തിന്റെയും തുല്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നീരുറവയുടെ ഉപമ അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ചോരയുടെ നിരന്തരപ്രവാഹം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. അൻപത്താറ്, അൻപത്തേഴ്, അൻപത്തൊൻപത്, അറുപത്, അറുപത്തൊന്ന് എന്നീ ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; അൻപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ആദ്യം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കവചം തകർന്നു, പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റേത് — ഈ ക്രമവും ലക്ഷ്മണന്റെ മുൻതൂക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അഭീക്ഷ്ണം നിഃശ്വസന്തൗ’ (ഇടയ്ക്കിടെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവരുടെ ക്ഷീണം കാണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ആത്മജയേ യത്തൗ’ (സ്വന്തം വിജയത്തിനായി യത്നിക്കുന്നവർ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം വിജയത്തിനായി സകല പ്രയത്നവും ചെയ്യുന്നുവെന്നും ആരും പരാജയം സമ്മതിക്കുന്നില്ലെന്നുമാണ്. ദിവ്യകവചം ലക്ഷ്മണന്റേത്, സ്വർണകവചം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റേത് — ഇരുവരുടെയും സംരക്ഷണം നഷ്ടമായി; ഇനി ശൗര്യം മാത്രമാണ് രക്ഷ. നീരുറവകളിൽനിന്നു വെള്ളമെന്നപോലെ അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്നു — ഈ ഉപമ പർവതങ്ങളിൽനിന്നുള്ള നീർച്ചാട്ടങ്ങളുടെ പ്രവാഹം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ആ യോദ്ധാക്കളും പർവതങ്ങളെപ്പോലെ അചഞ്ചലരാണ്. മുറിഞ്ഞ കൊടികൾ അവരുടെ രഥങ്ങളുടെ ശോഭയും നഷ്ടമായെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ടാംഘട്ടം അവസാനിക്കുന്നു.
പിന്നെ ഭീകരശബ്ദത്തോടെ ഘോരമായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടുപേരുടെയും രൂപം ആകാശത്തിൽ പെരുമഴ ചൊരിയുന്ന രണ്ടു കറുത്ത കാർമേഘങ്ങളുടേതുപോലെയായിരുന്നു. അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുകയോ ക്ഷീണിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല. അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ വലുതും ചെറുതുമായ പല ആകൃതികളിലുള്ള ശരങ്ങളുടെ വല നെയ്തു. കുറ്റമറ്റും ലഘുവായും വിചിത്രമായും നന്നായും എയ്തുകൊണ്ട് ആ മനുഷ്യനും രാക്ഷസനും ഘോരവും ഭീകരവുമായ യുദ്ധം നടത്തി. അവരുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും ഭീകരമായ കൈത്തലശബ്ദം (ഞാണടി) വെവ്വേറെ കേട്ടു; അതു ദാരുണമായ ഇടിമുഴക്കംപോലെ വിറയൽ ഉണ്ടാക്കി. യുദ്ധമദം പൂണ്ട ആ അതിഘോരന്മാരുടെ ആ ശബ്ദം ആകാശത്തിൽ ഇടിമുഴക്കുന്ന രണ്ടു മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ മുഴങ്ങി. സ്വർണത്തൂവലുള്ള നാരാചങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ, ബലവാന്മാരും കീർത്തിമാന്മാരും വിജയത്തിൽ ഉറച്ചവരുമായ ആ രണ്ടുപേരും ചോരയൊഴുക്കി. അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ പതിച്ച സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങൾ ചോരപുരണ്ട് പുറത്തേക്കു തുളച്ചുപോയി, ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മറ്റു ചിലവ മൂർച്ചയേറിയ ശസ്ത്രങ്ങളുമായി ആകാശത്തിൽ കൂട്ടിമുട്ടി; അവരുടെ ബാണങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിനു പൊട്ടുകയും മുറിയുകയും ചെയ്തു. യജ്ഞത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികൾക്കിടയിലെ ദർഭക്കൂമ്പാരംപോലെ ആ യുദ്ധക്കളം ഘോരമായ ബാണക്കൂമ്പാരമായി. മുറിവേറ്റ ആ മഹാത്മാക്കളുടെ ദേഹങ്ങൾ കാട്ടിൽ ഇലകൊഴിഞ്ഞ്, നന്നായി പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പ്ലാശിനെയും (കിംശുകത്തെയും) ഇലവിനെയും (ശാല്മലിയെയും) പോലെ ശോഭിച്ചു. പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിച്ച ഇന്ദ്രജിത്തും ലക്ഷ്മണനും വീണ്ടും വീണ്ടും ഘോരവും ഭീകരവുമായി ഏറ്റുമുട്ടി. ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിൽ രാവണിയെയും രാവണി ലക്ഷ്മണനെയും — ഇങ്ങനെ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർ ക്ഷീണിച്ചില്ല. ശരീരത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങിയ ബാണജാലങ്ങളാൽ, കരുത്തരും മഹാവീര്യരുമായ അവർ മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ശരങ്ങളാൽ ഇടതൂർന്നു മൂടപ്പെട്ട, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ അവരുടെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ തിളങ്ങി. അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുകയോ ക്ഷീണിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല. പിന്നെ യുദ്ധമുഖങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്ത ലക്ഷ്മണന്റെ യുദ്ധക്ഷീണം അകറ്റാൻ, പ്രിയവും ഹിതവും ചെയ്തുകൊണ്ട്, മഹാത്മാവായ വിഭീഷണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി നിലയുറപ്പിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് കവി ഉപമകളുടെ പരമ്പരയാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും തീവ്രതയും ചിത്രീകരിക്കുന്നു — രണ്ടു മേഘങ്ങൾ, ഇടിമുഴക്കം, പ്ലാശും ഇലവും, മരങ്ങൾ മുളച്ച പർവതങ്ങൾ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികൾ. യജ്ഞത്തിലെ ദർഭക്കൂമ്പാരത്തിന്റെ ഉപമ യുദ്ധത്തിൽ ഒരു യജ്ഞരൂപകം ആരോപിക്കുന്നു — യുദ്ധം യജ്ഞം, ബാണങ്ങൾ ദർഭകൾ, രണ്ടു വീരന്മാർ രണ്ട് അഗ്നികൾ. പ്ലാശിന്റെയും ഇലവിന്റെയും ഉപമ വിശേഷിച്ചും സുന്ദരമാണ് — ഇലകൊഴിഞ്ഞു പൂത്ത മരങ്ങൾ ചുവന്ന പൂക്കളാൽ മൂടിയിരിക്കുന്നതുപോലെ അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ മുറിവുകളാൽ ചുവന്നിരിക്കുന്നു. ‘തയോരഥ മഹാൻകാലോ വ്യതീയാദ്യുധ്യമാനയോഃ’ (അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി) എന്ന പാദം രണ്ടുവട്ടം (62, 76) വരുന്നു; രണ്ടാമത്തെ സ്ഥലത്ത് ‘ശ്രമം ചാപ്യഭിജഗ്മതുഃ’ എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ഉത്തരാർധത്തോടെ; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇത് ഒരിക്കൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകവും അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അറുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും അറുപത്തേഴാം ശ്ലോകവും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലെ വിഭീഷണന്റെ വരവ് അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലമാകുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനഭാഗം യുദ്ധവർണനയുടെ ഉച്ചസ്ഥായിയാണ് — കഥയുടെ ഗതി മന്ദമാക്കി കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവും വിസ്തരിച്ചു ചിത്രീകരിക്കുന്നു. അവരുടെ ഞാണടിശബ്ദം ഇടിമുഴക്കംപോലെ ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നു; അവരുടെ ബാണങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി പൊട്ടുകയും മുറിയുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങൾ ശരീരം പിളർന്ന് ചോരപുരണ്ട് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഇതുകൊണ്ട് അവയുടെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ന ശ്രമം പ്രതിപദ്യതാം’ (ക്ഷീണിച്ചില്ല), ‘ന ച തൗ യുദ്ധവൈമുഖ്യം’ (യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിഞ്ഞില്ല) എന്ന ആവർത്തിച്ചുള്ള വാക്ക് അവരുടെ അക്ഷയമായ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വിഭീഷണന്റെ വരവോടെ കഥയുടെ ഒരു പുതിയ അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ ക്ഷീണം അകറ്റാൻ അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിലേർപ്പെടുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സമരമുഖേഷ്വജിതസ്യ’ (യുദ്ധമുഖങ്ങളിൽ തോൽക്കാത്തവന്റെ) എന്ന ലക്ഷ്മണവിശേഷണം അവന്റെ അപരാജേയത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രിയഹിതം’ (പ്രിയവും ഹിതവും) എന്ന പദംകൊണ്ട് വിഭീഷണന്റെ മൈത്രി സ്വാർഥരഹിതമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്ന ‘അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി’ എന്ന പാദം യുദ്ധത്തിന്റെ ദീർഘകാലത്വം കാവ്യശൈലിയിൽ ദൃഢമാക്കുന്നു — ഈ യുദ്ധം വേഗം അവസാനിക്കുന്നില്ലെന്ന് കവി സ്വയം ശ്രോതാവിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ തറച്ച ബാണജാലങ്ങളാൽ അവർ മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെ എന്ന ഉപമ — പർവതങ്ങളിൽ മരങ്ങൾ മുളയ്ക്കുന്നതുപോലെ അവരുടെ ദേഹങ്ങളിൽ ബാണങ്ങൾ തറച്ചുനിൽക്കുന്നു. എല്ലാ അവയവങ്ങളും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ എന്ന അവസാന ഉപമ — ചോരയിൽ നനഞ്ഞ അവയവങ്ങൾ അഗ്നിജ്വാലകളെപ്പോലെ ചുവന്നിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധം ഒരു തീരുമാനത്തിലെത്തുന്നില്ല; ലക്ഷ്മണൻ ഐന്ദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കൊല്ലുന്ന നിർണായകനിമിഷം വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ വരും. ഇവിടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ വീരരസവും കരുണരസവും കലർന്നിരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥