- सन्धिः
- क्रोधेन + अभि → क्रोधेनाभि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अभि + उत्पपात → अभ्युत्पपात — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘क्रोध’ तृतीया; ‘अभ्युत्पपात’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
യുദ്ധകാണ്ഡം — 88-ാം സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണ-ഇന്ദ്രജിത്തുമാരുടെ വാഗ്യുദ്ധവും ശരയുദ്ധവും
ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ക്രോധവും ആത്മപ്രശംസയും, ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി, ആദ്യത്തെ ശരവിനിമയം, വിഭീഷണന്റെ സൂചന, കവചഭംഗം, ഇരുവരുടെയും നീണ്ട ഘോരയുദ്ധം, വിഭീഷണൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിലയുറപ്പിക്കുന്നു
विभीषणस्य वचः श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणिः परुषं वाक्यम् अब्रवीत्, रथे स्थितः धनुः उद्यम्य हनुमत्पृष्ठम् आरूढं लक्ष्मणं सविभीषणं च ‘अद्य मम शरवर्षं पश्यत; पूर्वं रात्रियुद्धे मया शायितौ युवां किं न स्मरथ’ इति आत्मश्लाघाम् अकरोत्। लक्ष्मणः ‘कार्याणां पारं यः कर्मणा गच्छति सः बुद्धिमान्; अन्तर्धानगतेन त्वया तस्कराचरितः मार्गः सेवितः; बाणपथं प्राप्य स्थितः अस्मि, तेजः दर्शय’ इति प्रत्युवाच। ततः उभयोः घोरं युद्धं प्रवृत्तम् — इन्द्रजितः शरैः विद्धः लक्ष्मणः विधूमः अग्निः इव शुशुभे; लक्ष्मणस्य नाराचैः इन्द्रजित् विवर्णवदनः अभवत्, विभीषणः च ‘एषः भग्नः, त्वरस्व’ इति लक्ष्मणम् अब्रवीत्। उभयोः कवचानि भिन्नानि, सर्वगात्राणि रुधिरोक्षितानि; तौ पुष्पितौ किंशुकशाल्मली इव, प्ररूढौ पर्वतौ इव शुशुभाते। महान् कालः व्यतीयाय, किन्तु तौ श्रमं न जग्मतुः। अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं लक्ष्मणस्य प्रियहितम् उपपादयन् विभीषणः समरम् उपेत्य अवतस्थे।
१इन्द्रजितः क्रोधः, युद्धसज्जता, आत्मश्लाघा
१विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं क्रोधेनाभ्युत्पपात च॥
२उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे सुसमलंकृते।
कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः॥
३महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद्दृढम्।
धनुर्भीमबलो भीमं शरांश्चामित्रनाशनान्॥
४तं ददर्श महेष्वासो रथस्थः समलंकृतः।
अलंकृतममित्रघ्नो रावणस्यात्मजो बली॥
५हनूमत्पृष्ठमारूढमुदयस्थरविप्रभम्।
उवाचैनं सुसंरब्धः सौमित्रिं सविभीषणम्॥
६तांश्च वानरशार्दूलान्पश्यध्वं मे पराक्रमम्।
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम्॥
७मुक्तवर्षमिवाकाशे धारयिष्यथ संयुगे।
अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः।
विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः॥
८तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नाञ्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः।
अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम्॥
९सृजतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य संयुगे।
जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः॥
१०रात्रियुद्धे तदा पूर्वं वज्राशनिसमैः शरैः।
शायितौ तौ मया भूयो विसंज्ञौ सपुरःसरौ॥
११स्मृतिर्न तेऽस्ति वा मन्ये व्यक्तं यातो यमक्षयम्।
आशीविषसमं क्रुद्धं यन्मां योद्धुमुपस्थितः॥
വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാവണി പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു; ക്രോധത്തോടെ മുന്നോട്ടു ചാടുകയും ചെയ്തു. ആയുധങ്ങളും വാളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, നന്നായി അലങ്കരിച്ചതും കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയതുമായ വലിയ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അവൻ കാലാന്തകനെപ്പോലെയായിരുന്നു. ഭീമബലനായ അവൻ വളരെ വലുതും വിശാലവും വേഗമുള്ളതും ദൃഢവും ഭീകരവുമായ വില്ലും ശത്രുനാശകമായ ശരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു നിന്നു. രഥത്തിലിരിക്കുന്നവനും നന്നായി അലംകൃതനും ശത്രുഘാതകനും ബലവാനും മഹാധനുർധരനുമായ രാവണപുത്രൻ, അലങ്കരിച്ച ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്നവനും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവനുമായ സൗമിത്രിയെ വിഭീഷണനോടൊപ്പം കണ്ടു; അത്യന്തം രോഷാകുലനായി അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘വാനരശാർദൂലന്മാരേ, എന്റെ പരാക്രമം കാണുവിൻ. ഇന്ന് എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന, ആർക്കും തടുക്കാനാവാത്ത ശരവർഷം, ആകാശത്തുനിന്നു പെയ്യുന്ന മഴപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങൾ ഏൽക്കേണ്ടിവരും. ഇന്ന് എന്റെ മഹാചാപത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ബാണങ്ങൾ, അഗ്നി പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരത്തെ എന്നപോലെ, നിങ്ങളുടെ ശരീരങ്ങളെ നശിപ്പിക്കും. മൂർച്ചയുള്ള സായകങ്ങളാലും ശൂലം, ശക്തി, ഋഷ്ടി, തോമരം എന്നിവയാലും പിളർന്ന നിങ്ങളെയെല്ലാം ഇന്നു ഞാൻ യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും. യുദ്ധത്തിൽ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിയുന്ന, വേഗമേറിയ കൈകളുള്ള, മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്ന എന്റെ മുമ്പിൽ ആർ നിൽക്കും? മുമ്പ് രാത്രിയുദ്ധത്തിൽ വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ, അനുചരന്മാരോടുകൂടി, ബോധംകെടുത്തി നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരെയും ഞാൻ നിലത്തു കിടത്തി; നിനക്ക് അത് ഓർമയില്ലേ? അതോ, വിഷസർപ്പംപോലെ ക്രുദ്ധനായ എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ വന്നുനിൽക്കുന്നതുകൊണ്ട്, നീ വ്യക്തമായും യമലോകത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവം അവന്റെ മുൻവിജയത്തിന്റെ സ്മരണയെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ് — നാഗപാശത്താൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചത് അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉദയസ്ഥരവിപ്രഭം’ (ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണവർണന അവന്റെ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്ന അവൻ ഉദയപർവതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ‘അഗ്നി പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരത്തെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളെ അവൻ പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരംപോലെ നിസ്സാരരായി കരുതുന്നു. നാലാം ശ്ലോകവും അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒന്നാം അർധവും പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ ലക്ഷ്മണനെ കാണുന്നതും മുൻയുദ്ധത്തിന്റെ സ്മരണയും പ്രത്യേകമായി ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രൂപം ഭീകരമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥം, ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങൾ, വലിയ വില്ല്, അവൻതന്നെ കാലനെപ്പോലെ. മുൻസർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ അവനെ അപമാനിച്ചു; അതിനാൽ അവന്റെ ക്രോധം ഇരട്ടിയാണ്. ആദ്യം അവൻ വാനരന്മാരെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ ലക്ഷ്മണനെയും വിഭീഷണനെയും — എല്ലാ ശത്രുക്കളും തന്റെ ഗർവം കേൾക്കട്ടെ എന്ന്. ശരവർഷത്തെ മഴയോടുള്ള താരതമ്യം അവന്റെ ശരങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഴക്കാലത്ത് ആകാശത്തുനിന്നു ജലധാരകൾ ഇടമുറിയാതെ വീഴുന്നതുപോലെ അവന്റെ ശരങ്ങൾ. ‘ക്ഷിപ്രഹസ്തസ്യ’ (വേഗമേറിയ കൈകളുള്ളവന്റെ) എന്ന സ്വവിശേഷണം അവന്റെ ധനുർവിദ്യയിലെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. ശൂലം, ശക്തി, ഋഷ്ടി, തോമരം എന്നിവയും അവൻ എണ്ണുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ആയുധസമ്പത്ത് പ്രകടമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ പ്രസംഗം യുദ്ധത്തിനുമുമ്പുള്ള ഒരു മനഃശാസ്ത്രപരമായ ആക്രമണമാണ് — ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാൻ. ലക്ഷ്മണൻ ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്ന ചിത്രം മുമ്പും കണ്ടിട്ടുണ്ട് — രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ഹനുമാന്റെ ചുമലിൽ കയറിയപ്പോൾ. ഇവിടെയും ഹനുമാൻ വാഹനമായി സേവനം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിനു തുല്യമായ ഉയരമുള്ള സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ യുദ്ധം രണ്ടു രഥികൾ തമ്മിലുള്ളതുപോലെയാകുന്നു.
Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāvaṇa's son, beside himself with fury, since his uncle had just insulted him and his anger was doubled, spoke harshly and sprang forward. With weapons and sword raised, standing in his great, richly adorned chariot yoked to black horses, he looked like Time the Ender. Raising his huge, broad, swift and sturdy bow, terrible in its strength, and arrows that destroy enemies, the mighty son of Rāvaṇa, great bowman and slayer of foes, standing adorned in his chariot, saw Saumitri, also adorned, mounted on Hanumān's back and bright as the rising sun on the eastern mountain. Hanumān served as his mount, as Rāma had once ridden on his shoulders in the fight with Rāvaṇa, and so Lakṣmaṇa stood as high as Indrajit in his chariot, making it a fight between equals. In great fury Indrajit addressed him and Vibhīṣaṇa, first calling to the monkeys so that all his enemies would hear his boast: "Tigers among monkeys, behold my valour! Today you will have to bear the irresistible shower of arrows loosed from my bow, like rain poured from the sky without a break. Today the arrows sped from my great bow will scatter your limbs as fire scatters a heap of cotton. Pierced by my sharp arrows, and by spears, javelins, swords and lances, you will all go today to Yama's abode. When I loose my showers of arrows with my swift hand, roaring like a thundercloud, who will stand before me? In the night battle long ago I laid you two low, senseless, with your followers, with arrows like thunderbolts. Do you not remember? I think you are plainly bound for Yama's abode, since you have come to fight me when I am furious as a venomous snake." His pride rested on the memory of his earlier victory, when he bound Rāma and Lakṣmaṇa with the serpent-noose, which he recalled again and again. The image of fire and cotton shows how excessive his confidence was: he thought his enemies as light as a heap of cotton. His speech was a blow at the mind before the battle, meant to plant fear in his enemies' hearts.
२लक्ष्मणस्य प्रत्युत्तरम् — कर्मणा पारगमनम्
१२तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं राघवस्तदा।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत्॥
१३उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया।
कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान्॥
१४स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित्।
वाचा व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते॥
१५अन्तर्धानगतेनाजौ यत्त्वया चरितस्तदा।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः॥
१६यथा बाणपथं प्राप्य स्थितोऽस्मि तव राक्षस।
दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे॥
രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ ഗർജനം കേട്ട്, ഭയമില്ലാത്ത മുഖത്തോടെ, ക്രുദ്ധനായ രാഘവനായ ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാ, കാര്യങ്ങളുടെ ദുർഗമമായ അക്കരെ (ലക്ഷ്യം) നീ വാക്കുകൊണ്ടു പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; എന്നാൽ കർമംകൊണ്ട് കാര്യങ്ങളുടെ അക്കരെയെത്തുന്നവനാണ് ബുദ്ധിമാൻ. ദുർബുദ്ധേ, ആർക്കും നേടാനാവാത്ത ഒരു കാര്യം നേടാൻ കഴിവില്ലാത്ത നീ, വാക്കുകൊണ്ട് അതു പറഞ്ഞിട്ട് ‘ഞാൻ കൃതാർഥനായി’ എന്നു കരുതുന്നു. അന്ന് അദൃശ്യനായി നീ യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്തത് കള്ളന്മാരുടെ വഴിയാണ്, വീരന്മാർ പിന്തുടരുന്ന വഴിയല്ല. രാക്ഷസാ, ഇതാ ഞാൻ നിന്റെ ബാണങ്ങളുടെ പരിധിയിലെത്തി നിൽക്കുന്നു; ഇന്ന് ആ തേജസ്സ് കാണിക്കുക; വാക്കുകൊണ്ട് എന്തിനു വീമ്പു പറയുന്നു?’ ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി വാക്ശൂരത്വവും കർമശൂരത്വവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുൻവിജയം അദൃശ്യനായിരുന്ന് നേടിയതാണ്; അതിനാൽ അതിനെ ‘തസ്കരാചരിതഃ മാർഗഃ’ (കള്ളന്മാരുടെ വഴി) എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു — കള്ളനും അദൃശ്യനായിരുന്നാണല്ലോ അന്യന്റെ ധനം അപഹരിക്കുന്നത്. ‘നിന്റെ ബാണങ്ങളുടെ പരിധിയിലെത്തി നിൽക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ലക്ഷ്മണന്റെ നിർഭയതയും വെല്ലുവിളിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനാണ്, നീയും പ്രത്യക്ഷനായി യുദ്ധം ചെയ്യുക. ഇവിടെ ‘രാഘവഃ’ എന്ന പദം അച്ചടിയിൽ ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘ലക്ഷ്മണഃ’ എന്നു വ്യക്തമാണ്. ഈ സംവാദം ധർമയുദ്ധവും കപടയുദ്ധവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലവിഷയം. ലക്ഷ്മണൻ ‘അഭീതവദനൻ’ (ഭയമില്ലാത്ത മുഖമുള്ളവൻ) ആണെന്ന് കവി പ്രത്യേകം പറയുന്നു — അവന്റെ മുഖത്ത് ഭയത്തിന്റെ ലേശംപോലുമില്ല. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ചുരുക്കി, എന്നാൽ മൂർച്ചയോടെ സംസാരിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധവും സംയമവും കലർന്നിരിക്കുന്നു.
Hearing that roar of the rākṣasa lord, Lakṣmaṇa, Rāghava's brother, unafraid, not a trace of fear on his face, answered Rāvaṇa's son in anger: "You have talked of reaching the far shore of your undertakings, rākṣasa, a shore that is hard to reach; but the wise man is the one who reaches it by deeds. You have not gained what you wanted, which no one can gain, fool, yet merely by talking you think yourself successful. What you did in battle then, hidden from sight, was the way of thieves, not the way heroes walk. Now that I stand within range of your arrows, rākṣasa, show your prowess today. Why boast with words?" His answer draws the line between the hero of words and the hero of deeds. Indrajit's earlier victory had been won unseen, and so Lakṣmaṇa condemned it as the way of thieves, for a thief too takes what belongs to others while hidden. "I stand within range of your arrows" shows his fearlessness and throws down a challenge: I stand before you in plain sight; fight me in plain sight too. This exchange sets righteous war against deceitful war, which is the root theme of the sarga. Lakṣmaṇa spoke briefly but sharply, his anger held in check.
३प्रथमः शरविनिमयः, इन्द्रजितः पुनर्गर्जनम्
१७एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः।
ससर्ज निशितान्बाणानिन्द्रजित्समितिंजयः॥
१८तेन सृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः।
सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः॥
१९शरैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः।
सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धे विव्याध शुभलक्षणम्॥
२०स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः।
शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान्विधूम इव पावकः॥
२१इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याभिगम्य च।
विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत्॥
२२पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः।
आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तकाः॥
२३अद्य गोमायुसङ्घाश्च श्येनसङ्घाश्च लक्ष्मण।
गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया॥
२४क्षत्रबन्धुं सदानार्यं रामः परमदुर्मतिः।
भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति हतं मया॥
२५विस्रस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम्।
हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനും സമിതിഞ്ജയനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭീകരമായ വില്ലു കൈയിലെടുത്ത് മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾ എയ്തു. അവൻ എയ്ത, മഹാവേഗമുള്ളതും സർപ്പവിഷംപോലുള്ളതുമായ ശരങ്ങൾ ലക്ഷ്മണന്റെ അടുത്തെത്തി ചീറ്റുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവന്റെമേൽ വീണു. വേഗവാനായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് അതിമഹാവേഗമുള്ള ശരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ശുഭലക്ഷണനായ സൗമിത്രിയെ എയ്തു. ശരങ്ങളാൽ അവയവങ്ങൾ ആഴത്തിൽ തുളയ്ക്കപ്പെട്ട്, ചോരയിൽ കുളിച്ച ശ്രീമാനായ ലക്ഷ്മണൻ പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ശോഭിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്താകട്ടെ, തന്റെ കർമം നോക്കിക്കണ്ട്, അടുത്തുചെന്ന്, ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, മൂർച്ചയുള്ള വായ്ത്തലയുള്ള, ജീവനൊടുക്കുന്ന ആ തൂവൽശരങ്ങൾ ഇന്നു നിന്റെ ജീവൻ എടുക്കും. ലക്ഷ്മണാ, ഇന്നു ഞാൻ കൊന്ന്, ജീവൻ പോയ നിന്റെമേൽ കുറുക്കൻകൂട്ടങ്ങളും പരുന്തിൻകൂട്ടങ്ങളും കഴുകന്മാരും വന്നുവീഴട്ടെ. പരമദുർബുദ്ധിയായ രാമൻ, എന്നും അനാര്യനും ക്ഷത്രിയനെന്നു പേരുമാത്രമുള്ളവനും ഭക്തനുമായ സഹോദരനായ നിന്നെ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ കൊന്നതായി കാണും. സൗമിത്രേ, കവചം അഴിഞ്ഞുവീണ്, വില്ല് ദൂരെ തെറിച്ചുപോയി, തല അറ്റ്, ഇന്നു ഞാൻ കൊന്ന നിന്നെ അവൻ നിലത്തു കാണും.’ ‘വിധൂമഃ പാവകഃ ഇവ’ (പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ) എന്ന ഉപമ അതിസുന്ദരമാണ് — ചോരകൊണ്ടു ചുവന്ന ലക്ഷ്മണൻ പുകയില്ലാതെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; ദുർബലനായി കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ മരണത്തിന്റെ ഭീകരചിത്രങ്ങളുണ്ട് — കുറുക്കന്മാരും പരുന്തുകളും കഴുകന്മാരും ശവം തിന്നുന്നു. അവൻ രാമനെ ‘പരമദുർമതി’ എന്നും ലക്ഷ്മണനെ ‘ക്ഷത്രബന്ധു’ (പേരിനുമാത്രം ക്ഷത്രിയൻ) എന്നും നിന്ദിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ക്ഷത്രിയത്വംതന്നെ അവൻ തിരസ്കരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ പ്രഹരം എത്ര ഘോരമായിരുന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ പതറിയില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആദ്യപ്രഹരം വിജയിച്ചു — ലക്ഷ്മണനു മുറിവേറ്റു, അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്നു. എന്നാൽ കവി അവനെ ദുർബലനായി കാണിക്കുന്നില്ല, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ തേജസ്വിയായിട്ടാണ് കാണിക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രജിത്താകട്ടെ, തന്റെ കർമം കണ്ട് വിജയം ഉറപ്പായെന്നു കരുതി വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടുവട്ടം ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദവും മൂന്നുവട്ടം ‘മയാ’ (ഞാൻ), ‘ഹതം’ (കൊല്ലപ്പെട്ട) എന്ന പദങ്ങളും വരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം അമിതമായി പ്രകടമാകുന്നു. ‘ഭക്തം ഭ്രാതരം’ (ഭക്തനായ സഹോദരൻ) എന്ന വാക്ക് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരസ്പരസ്നേഹത്തെ ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നുതന്നെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. അവന്റെ നിന്ദാവചനങ്ങൾ — ‘ക്ഷത്രബന്ധു’, ‘അനാര്യൻ’, ‘പരമദുർമതി’ — രാക്ഷസന്റെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു. സർപ്പങ്ങളുടെ ഉപമ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരങ്ങളുടെ വിഷതുല്യമായ മാരകത്വം കാണിക്കുന്നു — ചീറ്റുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവ ലക്ഷ്മണനെ ആക്രമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടം ഇന്ദ്രജിത്തിന് അനുകൂലമായി കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ മുന്നോട്ടു സ്ഥിതി മാറുന്നു. എങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ മൗനം പാലിച്ച് മറുപടിക്കുള്ള അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നു.
So addressed, the mighty Indrajit, victor in battle, grasped his terrible bow and loosed sharp arrows. Loosed by him, those arrows of great speed, deadly as serpent's venom, reached Lakṣmaṇa and fell upon him like hissing snakes. With arrows of very great speed the swift son of Rāvaṇa pierced Saumitri of auspicious marks, and his first blow succeeded. His limbs deeply pierced and bathed in blood, the glorious Lakṣmaṇa shone like a smokeless fire; red with blood, he looked not weak but ablaze. Surveying his own work and sure of victory, Indrajit came up, gave a great roar and said: "These sharp-edged, feathered arrows loosed from my bow, bringers of death, will take your life today, Saumitri. Today, Lakṣmaṇa, let packs of jackals, flocks of hawks and vultures fall on you as you lie lifeless, killed by me. This very day that utterly foolish Rāma will see you, his devoted brother, forever ignoble, a mere apology for a warrior, killed by me. Today, Saumitri, he will see you lying on the ground, killed by me, your armour fallen off, your bow flung away, your head struck off." His words are full of grim pictures of death, jackals, hawks and vultures feeding on the corpse. By calling Rāma a fool and Lakṣmaṇa a mere apology for a warrior he tried to deny their very standing as kṣatriyas; his repeated "today" and "killed by me" show his overweening self-belief; and yet "his devoted brother" bears witness, even from an enemy's lips, to the love between Rāma and Lakṣmaṇa. For all the fierceness of his assault, Lakṣmaṇa did not waver. The first round seemed to go Indrajit's way, but it was about to change, and Lakṣmaṇa kept silent, waiting for his moment to answer.
४लक्ष्मणस्य उत्तरं प्रहारः च, उभयोः युद्धम्
२६इति ब्रुवाणं संक्रुद्धः परुषं रावणात्मजम्।
हेतुमद्वाक्यमर्थज्ञो लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह॥
२७वाग्बलं त्यज दुर्बुद्धे क्रूरकर्मन्हि राक्षस।
अथ कस्माद्वदस्येतत्सम्पादय सुकर्मणा॥
२८अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस।
कुरु तत्कर्म येनाहं श्रद्धेयं तव कत्थनम्॥
२९अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिदप्यनवक्षिपन्।
अविकत्थन्वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन॥
३०इत्युक्त्वा पञ्च नाराचानाकर्णापूरिताञ्शरान्।
विजघान महावेगाल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि॥
३१सुपत्रवाजिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः।
नैर्ऋतोरस्यभासन्त सवितू रश्मयो यथा॥
३२स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः।
सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम्॥
३३स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः।
विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परजयैषिणोः॥
३४विक्रान्तौ बलसम्पन्नावुभौ विक्रमशालिनौ।
उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ॥
३५युयुधाते तदा वीरौ ग्रहाविव नभोगतौ।
बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ॥
३६युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव।
बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ।
नरराक्षसमुख्यौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम्॥
ഇങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിക്കുന്ന, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണപുത്രനോട് അർഥമറിയുന്ന ലക്ഷ്മണൻ യുക്തിപൂർവമായ വാക്കിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ക്രൂരകർമിയായ ദുർബുദ്ധിയായ രാക്ഷസാ, വാക്കിന്റെ ബലം ഉപേക്ഷിക്കുക; എന്തിനാണ് ഇതൊക്കെ പറയുന്നത്? നല്ല കർമംകൊണ്ട് അതു സാധിച്ചുകാണിക്കുക. രാക്ഷസാ, കർമം ചെയ്യാതെ എന്തിനാണ് ഇവിടെ വീമ്പു പറയുന്നത്? നിന്റെ വീമ്പ് വിശ്വസനീയമാകുന്ന ആ കർമം ചെയ്യുക. നരഭോജീ, പരുഷവാക്കൊന്നും പറയാതെ, നിന്നെ ഒട്ടും ആക്ഷേപിക്കാതെ, വീമ്പു പറയാതെ ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും; കണ്ടുകൊള്ളുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ലക്ഷ്മണൻ ചെവിവരെ വലിച്ച അഞ്ചു നാരാചശരങ്ങൾ അതിവേഗത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ മാറിൽ എയ്തുതറച്ചു. നല്ല തൂവലുകളുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ ബാണങ്ങൾ നൈരൃതന്റെ (രാക്ഷസന്റെ) മാറിൽ സൂര്യരശ്മികളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ ശരങ്ങളേറ്റ് രോഷാകുലനായ രാവണപുത്രൻ നന്നായി പ്രയോഗിച്ച മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ തിരിച്ചെയ്തു. പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന ആ നരസിംഹനും രാക്ഷസസിംഹനും തമ്മിൽ യുദ്ധത്തിൽ മഹാഭീകരവും ഘോരവുമായ ഏറ്റുമുട്ടലുണ്ടായി. ഇരുവരും പരാക്രമികൾ, ബലസമ്പന്നർ, വിക്രമശാലികൾ; ഇരുവരും അത്യന്തം ദുർജയർ, അതുല്യമായ ബലവും തേജസ്സുമുള്ളവർ. ആകാശത്തിലെ രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ ആ വീരന്മാർ അപ്പോൾ യുദ്ധം ചെയ്തു; ബലനെയും വൃത്രനെയും (ഇന്ദ്രനോടു പൊരുതിയ അസുരന്മാരെ) പോലെ യുദ്ധത്തിൽ ദുർധർഷരായിരുന്നു. ആ മഹാത്മാക്കൾ രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ പൊരുതി; ധാരാളം ശരപ്രവാഹങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് നിലയുറപ്പിച്ച ആ മനുഷ്യമുഖ്യനും രാക്ഷസമുഖ്യനും സന്തോഷത്തോടെ ഏറ്റുമുട്ടി. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി വാക്സംയമത്തിന്റെ ആദർശമാണ് — ‘പരുഷവാക്കൊന്നും പറയാതെ ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു, അതായത് കർമമാണ് എന്റെ മറുപടി. ഇന്ദ്രനും വൃത്രനും തമ്മിലുള്ള ഉപമ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ മഹായുദ്ധം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകവും മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകവും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.075 സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു; അവിടെ അവസാനം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഒരു ശ്ലോകം (6.075.033) ഉണ്ട്, അത് ഈ അച്ചടിയിലില്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ ഇവിടെ സർഗച്ഛേദവുമില്ല, കഥ ഇടമുറിയാതെ തുടരുന്നു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ‘പുരുഷാദന’ (നരഭോജീ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടെ നരഭോജനസ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ അഞ്ചു നാരാചങ്ങൾ ‘ആകർണപൂരിതങ്ങൾ’ ആണ് — അതായത് വില്ല് ചെവിവരെ വലിച്ച് പൂർണബലത്തോടെ എയ്തവ. അവ രാക്ഷസന്റെ മാറിൽ സൂര്യരശ്മികളെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു തിളങ്ങുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് മൂന്നു ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു മാത്രം മറുപടി നൽകുന്നു; അതിനാൽ ആദ്യമായി ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രഹരമാണ് മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്നതായി കാണുന്നത്. പിന്നെ ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം കവി അനേകം വിശേഷണങ്ങളാലും ഉപമകളാലും വർണിക്കുന്നു — രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങൾ, ബലനും വൃത്രനും, രണ്ടു സിംഹങ്ങൾ. ‘ആകാശത്തിലെ രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ജ്യോതിഷത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഗ്രഹയുദ്ധത്തിന്റെ ദൃശ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതു ലോകത്തിന് അനിഷ്ടസൂചകമാണ്. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം അവസാനിക്കുന്നു; അതിൽ രണ്ടു യോദ്ധാക്കളും പരസ്പരം ബലം പരീക്ഷിച്ചു. ‘അവികത്ഥൻ’ (വീമ്പു പറയാതെ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഒരിക്കലും ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല. ‘വാഗ്ബലം ത്യജ’ (വാക്കിന്റെ ബലം ഉപേക്ഷിക്കുക) എന്ന അവന്റെ ഉപദേശം എല്ലാ യോദ്ധാക്കൾക്കുമുള്ള പാഠമാണ്. സൂര്യരശ്മികളുടെ ഉപമയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ സൂര്യവംശത്തിന്റെ സ്മരണയും ധ്വനിക്കുന്നു — സൂര്യവംശജന്റെ ബാണങ്ങൾ സൂര്യരശ്മികൾപോലെ. യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത കാണിക്കാൻ കവി ‘ഉഭൗ’ (ഇരുവരും) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു.
To Rāvaṇa's son, speaking so harshly in his fury, Lakṣmaṇa, who knew the point of things, gave a reasoned answer: "Give up this power of words, cruel-deeded fool of a rākṣasa! Why say these things? Achieve them with deeds. Why do you boast here, rākṣasa, without having done the deed? Do the deed that would make your boasting believable. Without a harsh word, without the least abuse, without boasting, I shall kill you. Watch, eater of men." His reply is a model of restraint in speech: my deed will be my answer. Calling Indrajit "eater of men" recalls the rākṣasas' man-eating nature, and his vow to kill without boasting shows the root of his character, for he never praised himself; "give up the power of words" is a lesson for every warrior. So saying, Lakṣmaṇa drew five iron arrows to his ear, loosing them with his full strength, and drove them with great force into the rākṣasa's chest. Well feathered and swift, like blazing serpents, those arrows shone in the Nairṛta's chest like rays of the sun, a fitting image for the arrows of a prince of the solar line. Struck by them, Rāvaṇa's son grew furious and pierced Lakṣmaṇa in return with three well-aimed arrows, so that for the first time Lakṣmaṇa's blow seemed the heavier. Then a most terrible, tumultuous struggle broke out between those two lions, the man and the rākṣasa, each bent on victory over the other. Both were valiant and full of strength, both mighty in prowess, both utterly invincible, of matchless strength and splendour. The two heroes fought like two planets clashing in the sky, a sight that foretells ill for the world, and like Bala and Vṛtra in battle, hard to overcome; the image of Indra and Vṛtra recalls the most famous battle of the old stories. The two great-souled warriors fought like lions, standing firm and loosing flood upon flood of arrows, the chief of men and the chief of rākṣasas fighting on in high delight. The poet uses "both" again and again to show how evenly matched they were, and so the first stage of the fight ends with each having tested the other's strength.
५लक्ष्मणस्य नाराचप्रहारः, इन्द्रजितः वैवर्ण्यं, विभीषणस्य सूचना
३७ततः शरान्दाशरथिः संधायामित्रकर्षणः।
ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्॥
३८तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा राक्षसाधिपः।
विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत॥
३९विवर्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम्।
सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः॥
४०निमित्तान्युपपश्यामि यान्यस्मिन्रावणात्मजे।
त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः॥
४१ततः संधाय सौमित्रिः शरानाशीविषोपमान्।
मुमोच विशिखांस्तस्मिन्सर्पानिव विषोल्बणान्॥
४२शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः।
मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः॥
४३उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः।
ददर्शावस्थितं वीरमाजौ दशरथात्मजम्।
सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात्संरक्तलोचनः॥
പിന്നെ ശത്രുകർഷകനായ ദാശരഥി, ക്രുദ്ധസർപ്പംപോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്, ശരങ്ങൾ തൊടുത്ത് രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു എയ്തു. അവന്റെ ഞാണൊലി കേട്ട് ആ രാക്ഷസാധിപൻ മുഖം വിളറി ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി. മുഖം വിളറിയ രാക്ഷസനായ രാവണപുത്രനെ കണ്ട് വിഭീഷണൻ യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടിരുന്ന സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ഈ രാവണപുത്രനിൽ ഞാൻ കാണുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ട് ഇവൻ തകർന്നിരിക്കുന്നു എന്നതിൽ സംശയമില്ല; അതിനാൽ വേഗമാകട്ടെ.’ പിന്നെ സൗമിത്രി വിഷസർപ്പങ്ങൾക്കു തുല്യമായ ശരങ്ങൾ തൊടുത്ത്, ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ ബാണങ്ങൾ അവന്റെ നേർക്കു എയ്തു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിന്റേതുപോലുള്ള സ്പർശമുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങളേറ്റ് അവൻ ഒരു നിമിഷം എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കലങ്ങി മൂഢനായി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തിരിച്ചുവന്ന അവൻ, യുദ്ധത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചുനിൽക്കുന്ന വീരനായ ദശരഥപുത്രനെ കണ്ടു; രോഷംകൊണ്ടു കണ്ണുകൾ ചുവന്ന അവൻ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്കു ചെന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മാറി — ആദ്യമായി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുഖത്ത് ഭയത്തിന്റെ അടയാളം കാണുന്നു. ബാല്യംമുതൽ അവനെ അറിയുന്നതിനാൽ, അവന്റെ മുഖം വിളറിയതു കണ്ട് വിഭീഷണൻ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം തിരിച്ചറിയുന്നു. ‘നിമിത്താനി’ (ലക്ഷണങ്ങൾ) എന്ന പദം ശകുനങ്ങളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിന്റേതുപോലുള്ള സ്പർശമുള്ള ശരങ്ങൾ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ഒരു നിമിഷം ബോധംകെടുത്തുന്നു — ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ ഇന്ന് ഇന്ദ്രവജ്രംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽത്തന്നെ പ്രഹരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതു കാവ്യനീതിയാണ്. ഈ ശ്ലോകം മുതലാണ് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.076 സർഗത്തിന്റെ പാഠം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ലക്ഷ്മണന്റെ വില്ലിന്റെ ഞാണൊലിതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ധനുർവിദ്യയുടെ അദ്ഭുതകരമായ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ‘ത്വര’ (വേഗമാകട്ടെ) എന്ന ആജ്ഞ സമയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — തകർന്ന ശത്രു വീണ്ടും ബലം നേടിയാൽ അവൻ വീണ്ടും ദുർജയനാകും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മോഹാലസ്യം ക്ഷണികമാണ്; അവൻ വേഗം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു — അവന്റെ ധൈര്യവും പ്രശംസനീയമാണ്. ‘ക്രുദ്ധസർപ്പംപോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന ലക്ഷ്മണവർണന അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുന്നു.
Then Dāśarathi, crusher of enemies, fitted arrows to his bow and loosed them at the rākṣasa lord, hissing in his anger like a snake. Hearing the twang of his bowstring and the slap of his palm, the rākṣasa lord turned pale and stared at Lakṣmaṇa. The tide had turned: for the first time a sign of fear showed on Indrajit's face, and the very sound of Lakṣmaṇa's bowstring had put it there. Seeing Rāvaṇa's son pale of face, Vibhīṣaṇa, who had known him from childhood and could read the fear inside him, said to Saumitri in the thick of the fight: "From the signs I see in this son of Rāvaṇa, he is broken beyond doubt. Make haste, mighty-armed one." Signs here means omens as well, and "make haste" again stresses time, for a broken enemy who recovered his strength would be hard to beat again. Then Saumitri fitted arrows like venomous snakes and loosed those shafts at him like serpents swollen with poison. Struck by Lakṣmaṇa's arrows, which hit like Śakra's thunderbolt, Indrajit was stunned for a moment, all his senses in turmoil; there is poetic justice in it, that the conqueror of Indra should be struck down by arrows like Indra's bolt. But his swoon was brief, and his courage too deserves praise: after a moment he came to himself, his senses restored, saw the hero, Daśaratha's son, standing firm in the fight, and advanced on him again, his eyes red with rage.
६इन्द्रजितः पुनः गर्जनं, शरवृष्टिः, लक्ष्मणस्य अवहेलना
४४अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः।
किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम्।
निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे॥
४५युवां खलु महायुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः।
शायितौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ॥
४६स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम्।
गन्तुमिच्छसि यन्मां त्वमाधर्षयितुमिच्छसि॥
४७यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः।
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः॥
४८इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम्।
दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः॥
४९ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान्।
क्रोधाद्द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम्॥
५०तद्दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा।
अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत्किंचिदिति ब्रुवन्॥
५१मुमोच च शरान्घोरान्संगृह्य नरपुंगवः।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि॥
५२नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ति निशाचर।
लघवश्चाल्पवीर्याश्च शरा हीमे सुखास्तव॥
५३नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे युद्धकाङ्क्षिणः।
इत्येवं तं ब्रुवन्धन्वी शरैरभिववर्ष ह॥
അടുത്തുചെന്ന് അവൻ വീണ്ടും ഇവനോടു പരുഷവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ആദ്യയുദ്ധത്തിൽ, സഹോദരനോടൊപ്പം ബന്ധിതനായി നീ യുദ്ധക്കളത്തിൽ പിടഞ്ഞപ്പോഴത്തെ എന്റെ പരാക്രമം നീ ഓർക്കുന്നില്ലേ? ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ, അനുചരന്മാരോടുകൂടി, നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരെയും ആദ്യംതന്നെ ബോധംകെടുത്തി ഞാൻ നിലത്തു കിടത്തിയല്ലോ. നിനക്ക് ഓർമയില്ലെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ എന്നെ ആക്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട് നീ വ്യക്തമായും യമലോകത്തു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആദ്യയുദ്ധത്തിൽ എന്റെ പരാക്രമം നീ കണ്ടില്ലെങ്കിൽ ഇന്നു ഞാൻ നിനക്കതു കാണിച്ചുതരാം; ഇപ്പോൾ ഉറച്ചുനിൽക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ ഏഴു ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെയും മൂർച്ചയുള്ള വായ്ത്തലയുള്ള പത്ത് ഉത്തമശരങ്ങളാൽ ഹനുമാനെയും എയ്തു. പിന്നെ ക്രോധംകൊണ്ട് ഇരട്ടി രോഷാകുലനായ ആ വീര്യവാൻ നന്നായി പ്രയോഗിച്ച നൂറു ശരങ്ങളാൽ വിഭീഷണനെ പിളർത്തു. ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെയ്ത ആ കർമം കണ്ട് രാമാനുജനായ നരപുംഗവൻ ലക്ഷ്മണൻ അപ്പോൾ ‘ഇതൊന്നുമല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ്, അതു ഗണിക്കാതെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, ഭയമില്ലാത്ത മുഖത്തോടെ, ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധത്തിൽ ഘോരശരങ്ങളെടുത്ത് രാവണിയുടെ നേർക്കു എയ്തു: ‘നിശാചരാ, യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയ ശൂരന്മാർ ഇങ്ങനെയല്ല പ്രഹരിക്കുന്നത്; നിന്റെ ഈ ശരങ്ങൾ ലഘുക്കളും വീര്യം കുറഞ്ഞവയും സുഖകരങ്ങളുമാണല്ലോ. യുദ്ധം കാംക്ഷിക്കുന്ന ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഇങ്ങനെയല്ല പൊരുതുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ അവനോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ ധനുർധരൻ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്ക് മുമ്പു പറഞ്ഞതിന്റെ ആവർത്തനമാണ് — ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ രണ്ടുവട്ടം നാഗപാശവിജയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ഒരിക്കൽ പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ (അവ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവ), വീണ്ടും ഇവിടെ, സമീക്ഷിതപാഠത്തോടു തുല്യമായ പാഠത്തിൽ. അവന്റെ ശരപ്രഹരം മൂന്നു വീരന്മാരിൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണനിൽ ഏഴ്, ഹനുമാനിൽ പത്ത്, വിഭീഷണനിൽ നൂറ്; ഇവിടെ വിഭീഷണനോടുള്ള അവന്റെ പ്രത്യേകക്രോധം പ്രകടമാണ്; അതു മുൻസർഗത്തിലെ വാഗ്വാദത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചിരിയും അവഗണനയും അവന്റെ ആത്മബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഈ ശരങ്ങൾ സുഖകരങ്ങളാണ്’ എന്ന പരിഹാസത്താൽ അവൻ ശത്രുവിന്റെ പ്രഹരത്തെ നിസ്സാരമാക്കി കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മുൻവിജയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത് അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം ക്ഷയിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വർത്തമാനത്തിൽ വിജയം കാണാത്തവനാണ് ഭൂതകാലവിജയങ്ങൾ ഓർക്കുന്നത്. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ അവന്റെ പ്രഹരങ്ങളെ ‘സുഖകരങ്ങൾ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവന്റെ ഗർവം തകർക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാഗ്യുദ്ധത്തിലും ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ജയിക്കുന്നു. വിഭീഷണനു നേരെ നൂറു ബാണങ്ങൾ — ഇത് അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ വൈരം വ്യക്തമാക്കുന്നു; ചെറിയച്ഛന്റെ ദ്രോഹം അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു മുള്ളുപോലെ തറച്ചിരിക്കുന്നു.
Coming up to him, he again spoke harshly: "Do you not remember my prowess in that first battle, when you and your brother lay bound and writhing? Surely in that great battle I laid you both on the ground, senseless, with your followers, with arrows like thunderbolts. Either you have no memory, I think, or you plainly want to go to Yama's house, since you seek to overpower me. If you did not see my prowess in the first battle, I shall show it to you today. Stand now and hold your ground." For the second time in this sarga he recalled his victory with the serpent-noose, and that constant harking back shows his confidence ebbing: a man who sees no victory in the present remembers the victories of the past. So saying, he pierced Lakṣmaṇa with seven arrows and Hanumān with ten sharp-edged, excellent arrows, and then, his fury redoubled, pierced Vibhīṣaṇa with a hundred well-aimed arrows. The hundred for Vibhīṣaṇa, against seven and ten for the others, reveal his personal hatred, the fruit of the quarrel in the previous sarga; his uncle's treachery was lodged in his heart like a dart. Seeing what Indrajit had done, Rāma's younger brother laughed without concern and said, "This is nothing." Unafraid and angry, Lakṣmaṇa, bull among men, took up terrible arrows and loosed them at Rāvaṇa's son: "Heroes who go into battle do not strike like this, night-ranger. These arrows of yours are light and feeble; they are pleasant! Heroes eager for battle do not fight like this in war." So saying, the bowman rained arrows on him. His laughter and contempt show his strength of spirit; by calling the arrows pleasant he mocked the enemy's blows as trifles and broke his pride, so that in the war of words too Lakṣmaṇa was the victor.
७उभयोः कवचभङ्गः, परस्परं शरविनिमयः
५४तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं काञ्चनं महत्।
व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात्॥
५५विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः।
इन्द्रजित्समरे वीरः प्रत्यूषे भानुमानिव॥
५६ततः शरसहस्रेण संक्रुद्धो रावणात्मजः।
बिभेद समरे वीरो लक्ष्मणं भीमविक्रमः॥
५७व्यशीर्यत महद्दिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य तु।
कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुररिंदमौ॥
५८अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ तौ युध्येतां तुमुलं युधि।
शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ॥
५९सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः।
ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ।
बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ॥
६०तौ शरौघैस्तथाकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ।
सृजन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव॥
६१शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम्।
सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः॥
അവന്റെ ബാണങ്ങളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട വലിയ സ്വർണകവചം, ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രക്കൂട്ടമെന്നപോലെ, രഥത്തട്ടിൽ ചിതറിവീണു. നാരാചങ്ങളാൽ കവചം തെറിച്ചുപോയി, മുറിവേറ്റ ആ വീരൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ പ്രഭാതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ആയി. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനും ഭീമവിക്രമനുമായ വീരൻ രാവണപുത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ ആയിരം ശരങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ പിളർത്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ വലിയ ദിവ്യകവചം ചിതറിവീണു; ശത്രുനാശകരായ ആ രണ്ടുപേരും പ്രഹരത്തിനു പ്രതിപ്രഹരം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇടയ്ക്കിടെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, ശരങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും മുറിഞ്ഞ്, എല്ലായിടത്തും ചോരയിൽ കുളിച്ച്, അവർ യുദ്ധത്തിൽ ഘോരമായി പൊരുതി. രണകർമത്തിൽ വിദഗ്ധരായ ആ മഹാത്മാക്കളായ വീരന്മാർ വളരെനേരം മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ പരസ്പരം മുറിവേൽപ്പിച്ചു; ഭീമപരാക്രമികളായ അവർ സ്വന്തം വിജയത്തിനായി യത്നിച്ചു. അങ്ങനെ ശരപ്രവാഹങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, കവചങ്ങളും കൊടികളും മുറിഞ്ഞ ആ രണ്ടുപേരും, നീരുറവകൾ വെള്ളമെന്നപോലെ, ചൂടുള്ള ചോര ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കവചഭംഗം യുദ്ധത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ഇരുവരും ആവരണമില്ലാത്തവരാണ്; ഓരോ പ്രഹരവും നേരിട്ടു ശരീരം പിളർക്കുന്നു. ‘ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രക്കൂട്ടമെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ സ്വർണകവചത്തിന്റെ കഷണങ്ങളുടെ ദീപ്തി കാണിക്കുന്നു — അവ ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘പ്രഭാതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — ചുവന്ന മുറിവുകളോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് പ്രഭാതത്തിലെ ചുവന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘പ്രരൂഢഃ ഇവ സാനുമാൻ’ (മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന പർവതംപോലെ) എന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്. ‘കൃതപ്രതികൃതാന്യോന്യം’ (പ്രഹരത്തിനു പ്രതിപ്രഹരം) എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രഹരത്തിന്റെയും പ്രതിപ്രഹരത്തിന്റെയും തുല്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നീരുറവയുടെ ഉപമ അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ചോരയുടെ നിരന്തരപ്രവാഹം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. അൻപത്താറ്, അൻപത്തേഴ്, അൻപത്തൊൻപത്, അറുപത്, അറുപത്തൊന്ന് എന്നീ ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; അൻപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ആദ്യം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കവചം തകർന്നു, പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റേത് — ഈ ക്രമവും ലക്ഷ്മണന്റെ മുൻതൂക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അഭീക്ഷ്ണം നിഃശ്വസന്തൗ’ (ഇടയ്ക്കിടെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവരുടെ ക്ഷീണം കാണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ആത്മജയേ യത്തൗ’ (സ്വന്തം വിജയത്തിനായി യത്നിക്കുന്നവർ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം വിജയത്തിനായി സകല പ്രയത്നവും ചെയ്യുന്നുവെന്നും ആരും പരാജയം സമ്മതിക്കുന്നില്ലെന്നുമാണ്. ദിവ്യകവചം ലക്ഷ്മണന്റേത്, സ്വർണകവചം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റേത് — ഇരുവരുടെയും സംരക്ഷണം നഷ്ടമായി; ഇനി ശൗര്യം മാത്രമാണ് രക്ഷ. നീരുറവകളിൽനിന്നു വെള്ളമെന്നപോലെ അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്നു — ഈ ഉപമ പർവതങ്ങളിൽനിന്നുള്ള നീർച്ചാട്ടങ്ങളുടെ പ്രവാഹം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ആ യോദ്ധാക്കളും പർവതങ്ങളെപ്പോലെ അചഞ്ചലരാണ്. മുറിഞ്ഞ കൊടികൾ അവരുടെ രഥങ്ങളുടെ ശോഭയും നഷ്ടമായെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ടാംഘട്ടം അവസാനിക്കുന്നു.
Shattered by his arrows, Indrajit's great golden armour fell apart on the chariot floor like a net of stars falling from the sky, its bright fragments glittering as they fell. His armour stripped away by the iron arrows and his body covered with wounds, the heroic Indrajit was like the red sun at dawn. Then Rāvaṇa's son, of fearsome valour, in great fury pierced Lakṣmaṇa with a thousand arrows, and Lakṣmaṇa's great celestial armour fell apart too; Indrajit's armour broke first, a sign that Lakṣmaṇa had the upper hand. Now both were unprotected, every blow cut straight into the body, and only courage was left to guard them. The two subduers of foes struck and struck back, blow for blow. Panting again and again, weary yet not giving up, they fought a tumultuous fight, every limb cut by arrows and drenched in blood. For a very long time the two great-souled heroes, skilled in war and of terrible valour, cut at each other with sharp arrows, each straining for his own victory and neither accepting defeat. Covered with floods of arrows, their armour and banners cut away, they poured out hot blood as mountain springs pour out water, an image that also makes them mountains, unmoving. As they loosed their terrible shower of arrows with a fearful roar, they were like two dark rain-clouds pouring down in the sky.
८दीर्घं तुमुलं युद्धं, विभीषणस्य रणे अवस्थानम्
६२तयोरथ महान्कालो व्यतीयाद्युध्यमानयोः।
न च तौ युद्धवैमुख्यं क्लमं चाप्युपजग्मतुः॥
६३अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः।
शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः॥
६४व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च।
उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ॥
६५तयोः पृथक्पृथग्भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः।
स कम्पं जनयामास निर्घात इव दारुणः॥
६६तयोः स भ्राजते शब्दस्तथा समरमत्तयोः।
सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव॥
६७सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ।
प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ॥
६८ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि।
असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम्॥
६९अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे संजघट्टिरे।
बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैव तयोर्बाणाः सहस्रशः॥
७०स बभूव रणो घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः।
अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः॥
७१तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः।
सुपुष्पाविव निष्पत्रौ वने किंशुकशाल्मली॥
७२चक्रतुस्तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर्मुहुः।
इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ॥
७३लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम्।
अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रतिपद्यताम्॥
७४बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ।
शुशुभाते महावीर्यौ प्ररूढाविव पर्वतौ॥
७५तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम्।
बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः॥
७६तयोरथ महान्कालो व्यतीयाद्युध्यमानयोः।
न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं चाप्यभिजग्मतुः॥
७७अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य।
प्रियहितमुपपादयन्महात्मा समरमुपेत्य विभीषणोऽवतस्थे॥
പിന്നെ ഭീകരശബ്ദത്തോടെ ഘോരമായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടുപേരുടെയും രൂപം ആകാശത്തിൽ പെരുമഴ ചൊരിയുന്ന രണ്ടു കറുത്ത കാർമേഘങ്ങളുടേതുപോലെയായിരുന്നു. അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുകയോ ക്ഷീണിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല. അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ വലുതും ചെറുതുമായ പല ആകൃതികളിലുള്ള ശരങ്ങളുടെ വല നെയ്തു. കുറ്റമറ്റും ലഘുവായും വിചിത്രമായും നന്നായും എയ്തുകൊണ്ട് ആ മനുഷ്യനും രാക്ഷസനും ഘോരവും ഭീകരവുമായ യുദ്ധം നടത്തി. അവരുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും ഭീകരമായ കൈത്തലശബ്ദം (ഞാണടി) വെവ്വേറെ കേട്ടു; അതു ദാരുണമായ ഇടിമുഴക്കംപോലെ വിറയൽ ഉണ്ടാക്കി. യുദ്ധമദം പൂണ്ട ആ അതിഘോരന്മാരുടെ ആ ശബ്ദം ആകാശത്തിൽ ഇടിമുഴക്കുന്ന രണ്ടു മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ മുഴങ്ങി. സ്വർണത്തൂവലുള്ള നാരാചങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ, ബലവാന്മാരും കീർത്തിമാന്മാരും വിജയത്തിൽ ഉറച്ചവരുമായ ആ രണ്ടുപേരും ചോരയൊഴുക്കി. അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ പതിച്ച സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങൾ ചോരപുരണ്ട് പുറത്തേക്കു തുളച്ചുപോയി, ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മറ്റു ചിലവ മൂർച്ചയേറിയ ശസ്ത്രങ്ങളുമായി ആകാശത്തിൽ കൂട്ടിമുട്ടി; അവരുടെ ബാണങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിനു പൊട്ടുകയും മുറിയുകയും ചെയ്തു. യജ്ഞത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികൾക്കിടയിലെ ദർഭക്കൂമ്പാരംപോലെ ആ യുദ്ധക്കളം ഘോരമായ ബാണക്കൂമ്പാരമായി. മുറിവേറ്റ ആ മഹാത്മാക്കളുടെ ദേഹങ്ങൾ കാട്ടിൽ ഇലകൊഴിഞ്ഞ്, നന്നായി പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പ്ലാശിനെയും (കിംശുകത്തെയും) ഇലവിനെയും (ശാല്മലിയെയും) പോലെ ശോഭിച്ചു. പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിച്ച ഇന്ദ്രജിത്തും ലക്ഷ്മണനും വീണ്ടും വീണ്ടും ഘോരവും ഭീകരവുമായി ഏറ്റുമുട്ടി. ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിൽ രാവണിയെയും രാവണി ലക്ഷ്മണനെയും — ഇങ്ങനെ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർ ക്ഷീണിച്ചില്ല. ശരീരത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങിയ ബാണജാലങ്ങളാൽ, കരുത്തരും മഹാവീര്യരുമായ അവർ മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ശരങ്ങളാൽ ഇടതൂർന്നു മൂടപ്പെട്ട, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ അവരുടെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ തിളങ്ങി. അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുകയോ ക്ഷീണിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല. പിന്നെ യുദ്ധമുഖങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്ത ലക്ഷ്മണന്റെ യുദ്ധക്ഷീണം അകറ്റാൻ, പ്രിയവും ഹിതവും ചെയ്തുകൊണ്ട്, മഹാത്മാവായ വിഭീഷണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി നിലയുറപ്പിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് കവി ഉപമകളുടെ പരമ്പരയാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും തീവ്രതയും ചിത്രീകരിക്കുന്നു — രണ്ടു മേഘങ്ങൾ, ഇടിമുഴക്കം, പ്ലാശും ഇലവും, മരങ്ങൾ മുളച്ച പർവതങ്ങൾ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികൾ. യജ്ഞത്തിലെ ദർഭക്കൂമ്പാരത്തിന്റെ ഉപമ യുദ്ധത്തിൽ ഒരു യജ്ഞരൂപകം ആരോപിക്കുന്നു — യുദ്ധം യജ്ഞം, ബാണങ്ങൾ ദർഭകൾ, രണ്ടു വീരന്മാർ രണ്ട് അഗ്നികൾ. പ്ലാശിന്റെയും ഇലവിന്റെയും ഉപമ വിശേഷിച്ചും സുന്ദരമാണ് — ഇലകൊഴിഞ്ഞു പൂത്ത മരങ്ങൾ ചുവന്ന പൂക്കളാൽ മൂടിയിരിക്കുന്നതുപോലെ അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ മുറിവുകളാൽ ചുവന്നിരിക്കുന്നു. ‘തയോരഥ മഹാൻകാലോ വ്യതീയാദ്യുധ്യമാനയോഃ’ (അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി) എന്ന പാദം രണ്ടുവട്ടം (62, 76) വരുന്നു; രണ്ടാമത്തെ സ്ഥലത്ത് ‘ശ്രമം ചാപ്യഭിജഗ്മതുഃ’ എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ഉത്തരാർധത്തോടെ; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇത് ഒരിക്കൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകവും അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അറുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും അറുപത്തേഴാം ശ്ലോകവും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലെ വിഭീഷണന്റെ വരവ് അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലമാകുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനഭാഗം യുദ്ധവർണനയുടെ ഉച്ചസ്ഥായിയാണ് — കഥയുടെ ഗതി മന്ദമാക്കി കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവും വിസ്തരിച്ചു ചിത്രീകരിക്കുന്നു. അവരുടെ ഞാണടിശബ്ദം ഇടിമുഴക്കംപോലെ ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നു; അവരുടെ ബാണങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി പൊട്ടുകയും മുറിയുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങൾ ശരീരം പിളർന്ന് ചോരപുരണ്ട് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഇതുകൊണ്ട് അവയുടെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ന ശ്രമം പ്രതിപദ്യതാം’ (ക്ഷീണിച്ചില്ല), ‘ന ച തൗ യുദ്ധവൈമുഖ്യം’ (യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിഞ്ഞില്ല) എന്ന ആവർത്തിച്ചുള്ള വാക്ക് അവരുടെ അക്ഷയമായ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വിഭീഷണന്റെ വരവോടെ കഥയുടെ ഒരു പുതിയ അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ ക്ഷീണം അകറ്റാൻ അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിലേർപ്പെടുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സമരമുഖേഷ്വജിതസ്യ’ (യുദ്ധമുഖങ്ങളിൽ തോൽക്കാത്തവന്റെ) എന്ന ലക്ഷ്മണവിശേഷണം അവന്റെ അപരാജേയത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രിയഹിതം’ (പ്രിയവും ഹിതവും) എന്ന പദംകൊണ്ട് വിഭീഷണന്റെ മൈത്രി സ്വാർഥരഹിതമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്ന ‘അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി’ എന്ന പാദം യുദ്ധത്തിന്റെ ദീർഘകാലത്വം കാവ്യശൈലിയിൽ ദൃഢമാക്കുന്നു — ഈ യുദ്ധം വേഗം അവസാനിക്കുന്നില്ലെന്ന് കവി സ്വയം ശ്രോതാവിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ തറച്ച ബാണജാലങ്ങളാൽ അവർ മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെ എന്ന ഉപമ — പർവതങ്ങളിൽ മരങ്ങൾ മുളയ്ക്കുന്നതുപോലെ അവരുടെ ദേഹങ്ങളിൽ ബാണങ്ങൾ തറച്ചുനിൽക്കുന്നു. എല്ലാ അവയവങ്ങളും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ എന്ന അവസാന ഉപമ — ചോരയിൽ നനഞ്ഞ അവയവങ്ങൾ അഗ്നിജ്വാലകളെപ്പോലെ ചുവന്നിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധം ഒരു തീരുമാനത്തിലെത്തുന്നില്ല; ലക്ഷ്മണൻ ഐന്ദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കൊല്ലുന്ന നിർണായകനിമിഷം വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ വരും. ഇവിടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ വീരരസവും കരുണരസവും കലർന്നിരിക്കുന്നു.
A long time passed as they fought, yet neither turned from the fight nor grew weary. Best of those who know weapons, showing their weapons again and again, they wove a net of arrows of every size in the sky. Shooting faultlessly, lightly, brilliantly and well, the man and the rākṣasa fought a tumultuous and terrible fight. The terrible slap of each one's palm on the bowstring was heard separately and shook the ground like a dreadful thunderclap; the sound of those two terrible, battle-mad warriors rang out like two clouds thundering in the sky. Wounded by iron arrows with golden feathers, the two mighty and glorious warriors, set on victory, streamed with blood. The golden-feathered arrows that struck their bodies passed through, flew out smeared with blood and buried themselves in the earth, which shows their speed. Other arrows clashed in the sky against sharp weapons, and their arrows broke and split one another by thousands. That battle became a terrible heap of arrows, like the heap of kuśa grass between two blazing fires at a sacrifice, an image that makes the battle a sacrifice, the arrows its sacred grass and the two heroes its fires. The wounded bodies of the two great-souled warriors shone like a kiṃśuka and a śālmali tree in the forest, leafless and in full flower, red with blossom as they were red with wounds. Indrajit and Lakṣmaṇa, each bent on victory, clashed again and again in tumultuous and terrible combat, Lakṣmaṇa striking Rāvaṇa's son and Rāvaṇa's son striking Lakṣmaṇa, and neither tired. With the nets of arrows lodged deep in their bodies, the two mighty heroes shone like mountains overgrown with trees, the arrows standing in them as trees stand on a mountain. All their limbs, soaked in blood and thick with arrows, blazed like burning fires. A long time passed as they fought, yet neither turned from the fight nor felt weariness; the poet repeats the line to remind the listener that this battle would not soon be over, and says again and again that they did not tire, to show their unfailing courage. By slowing the story here and painting each moment in detail, through a chain of images, clouds, thunderclap, flowering trees, mountains, fires, he shows the length and fierceness of the fight, its terror and its beauty together, heroism mingled with pity. Then, to relieve the battle-weariness of Lakṣmaṇa, unconquered at the forefront of battle, and to do him a kindness and a service, a friendship without self-interest, the great-souled Vibhīṣaṇa came up to the fight and took his stand there. The fight was not decided in this sarga; the decisive moment will come later, when Lakṣmaṇa kills Indrajit with the weapon of Indra. Vibhīṣaṇa's arrival, in a closing verse of longer metre, is the bridge to the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥
പദവിവരണം
കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.
- सन्धिः
- उद्यत + आयुध → उद्यतायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- उद्यतानि आयुधानि निस्त्रिंशः च येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कालान्तक + उपम → कालान्तकोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कालान्तकः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उदये स्थितस्य रवेः प्रभा इव प्रभा यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- कार्मुक + उत्सृष्ट → कार्मुकोत्सृष्ट — गुणसन्धिः
- समासः
- मम कार्मुकेण उत्सृष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तूलराशिम् + इव — मकारस्य संयोगः; इव + अनलः → इवानलः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘तूलराशि’ — तूलस्य राशिः, षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘तूलराशि’ द्वितीया; ‘अनल’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शक्ति + ऋष्टि → शक्त्यृष्टि — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
- समासः
- शूलाः शक्तयः ऋष्टयः तोमराः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षिप्रौ हस्तौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुरः + सर → पुरःसर — विसर्गः यथावत् (सकारे परे)
- समासः
- पुरःसरैः सह वर्तमानौ — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- दुः + अवाप → दुरवाप — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- दुःखेन अवाप्यते इति — प्रादितत्पुरुषः (खल्-अर्थे)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अन्तः + धान → अन्तर्धान — विसर्गस्य रेफः; गतेन + आजौ → गतेनाजौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘अन्तर्धानगत’ — अन्तर्धानं गतः, द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘अन्तर्धानगत’ तृतीया; ‘आजि’ सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- तस्कर + आचरित → तस्कराचरित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तस्करैः आचरितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाणस्य पन्थाः — षष्ठीतत्पुरुषः (समासान्तः अ-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अतिविद्ध + अङ्ग → अतिविद्धाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अतिविद्धानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोमायूनां सङ्घाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- हृत + उत्तम → हृतोत्तम — गुणसन्धिः; उत्तम + अङ्ग → उत्तमाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हृतम् उत्तमाङ्गं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुरुष + अदन → पुरुषादन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पुरुषान् अत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- आकर्ण + आपूरित → आकर्णापूरित — सवर्णदीर्घसन्धिः; आकर्णापूरितान् + शरान् → आकर्णापूरिताञ्शरान् — श्चुत्वसन्धिः (न् → ञ्, शकारे परे)
- समासः
- आकर्णम् आपूरिताः — सुप्सुपासमासः (‘आकर्ण’ अव्ययीभावः)
- विभक्तिः
- ‘आकर्णापूरित’ ‘शर’ द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुपत्रैः वाजिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- बलवृत्रौ + इव → बलवृत्राविव — अयादिसन्धिः (औ + इ = आव् + इ)
- समासः
- बलः वृत्रः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ज्यायाः तलस्य च निर्घोषः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- संक्षुभित + इन्द्रिय → संक्षुभितेन्द्रिय — गुणसन्धिः
- समासः
- सर्वाणि संक्षुभितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आधर्षयितुम् + इच्छसि — मकारस्य स्वरे परे संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘आधर्षयितुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘इच्छसि’ लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्विगुणं संरब्धः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ताराजालम् + इव — मकारस्य संयोगः; इव + अम्बरात् → इवाम्बरात् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘ताराजाल’ — ताराणां जालम्, षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘ताराजाल’ प्रथमा; ‘अम्बर’ पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- कृतप्रतिकृत + अन्योन्यम् → कृतप्रतिकृतान्योन्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृतं प्रतिकृतं च अन्योन्यम् — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (द्वितीया, एकवचनम्)
- सन्धिः
- प्रस्रवणौ + इव → प्रस्रवणाविव — अयादिसन्धिः (औ + इ = आव् + इ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- किंशुकः शाल्मली च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्