॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 76-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കമ്പനൻ മുതലായവരുടെയും കുംഭന്റെയും വധം

അംഗദൻ കമ്പനനെയും പ്രജംഘനെയും വധിക്കുന്നു, ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷനെയും മൈന്ദൻ യൂപാക്ഷനെയും വധിക്കുന്നു, കുംഭന്റെ പരാക്രമം, സുഗ്രീവനുമായുള്ള ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, കുംഭന്റെ വധം

വീരജനങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന ആ ഘോരമായ സങ്കുലയുദ്ധം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ, യുദ്ധോത്സുകനായ അംഗദൻ വീരനായ കമ്പനൻ എന്ന രാക്ഷസനെ നേരിട്ടു. കമ്പനൻ അംഗദനെ വെല്ലുവിളിച്ച് കോപത്തോടെ വേഗത്തിൽ ആദ്യം ഗദകൊണ്ട് അടിച്ചു; ആ പ്രഹരമേറ്റ് കഠിനമായി മുറിവേറ്റ അംഗദൻ ഇളകി. എന്നാൽ തേജസ്വിയായ അവൻ വേഗം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ഒരു പർവതശിഖരം കമ്പനന്റെ നേരെ എറിഞ്ഞു. ആ പ്രഹരമേറ്റു പീഡിതനായ കമ്പനൻ ഭൂമിയിൽ വീണു മരിച്ചു. ഇവിടെ ആദ്യപ്രഹരം രാക്ഷസന്റേതും അന്തിമപ്രഹരം വാനരന്റേതുമാണ് — ഈ ക്രമംതന്നെയാണ് സർഗത്തിലുടനീളം വീണ്ടും വീണ്ടും കാണുന്നത്. അംഗദൻ യുവാവാണ്, എന്നാൽ അവന് പിതാവായ ബാലിയെപ്പോലെ ബലവും ധൈര്യവുമുണ്ട്. കമ്പനന്റെ പതനത്തോടെ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ വാനരന്മാരുടെ വിജയത്തോടെയാകുന്നു, അതുവഴി തുടർന്നുള്ള യുദ്ധങ്ങളുടെ സ്വരം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.

കമ്പനൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ശോണിതാക്ഷൻ രഥത്തിൽ വേഗത്തിൽ, ഭയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ, അംഗദന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. വേഗശാലിയായ അവൻ ശരീരം പിളർക്കുന്ന, തീക്ഷ്ണമായ, കാലാഗ്നിക്കു സമമായ രൂപമുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അംഗദനെ എയ്തു — ക്ഷുരങ്ങൾ, ക്ഷുരപ്രങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ, വത്സദന്തങ്ങൾ, ശിലീമുഖങ്ങൾ, കർണികൾ, ശല്യങ്ങൾ, വിപാഠങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ അനേകം മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ. ഇവ ബാണങ്ങളുടെ വിവിധ ഇനങ്ങളാണ് — ചിലതിന്റെ മുന ക്ഷൗരക്കത്തിപോലെ മൂർച്ചയുള്ളത്, ചിലതിന്റേത് പശുക്കിടാവിന്റെ പല്ലുപോലെ, ചിലതിന്റേത് ചെവിപോലെ വിസ്തൃതം. ഇങ്ങനെ അവയവങ്ങളിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും പ്രതാപവാനും ബലവാനുമായ ബാലിപുത്രൻ അംഗദൻ വേഗത്തിൽ ശോണിതാക്ഷന്റെ ഉഗ്രമായ വില്ലും രഥവും ബാണങ്ങളും തകർത്തു. പിന്നെ ശോണിതാക്ഷൻ വേഗം വാളും പരിചയും എടുത്ത്, ആലോചിക്കാതെ കുപിതനായി വേഗത്തിൽ ചാടിവന്നു. ബലവാനായ അംഗദൻ അവനെക്കാൾ വേഗത്തിൽ ചാടി അവനെ പിടികൂടി കൈകൊണ്ട് അവന്റെ വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങി ഗർജിച്ചു. പിന്നെ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ആ വാളുകൊണ്ട് അവന്റെ തോളെല്ലിൽ വെട്ടി, പൂണൂൽപോലെ ചരിച്ച് അവനെ വെട്ടിമുറിച്ചു — പൂണൂൽ തോളിൽനിന്ന് അരയ്ക്കു താഴേക്കു പോകുന്നതുപോലെ വാൾവെട്ടും. എന്നാൽ ശോണിതാക്ഷൻ മരിച്ചില്ല, കാരണം പിന്നീട് അവൻ വീണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നുണ്ട്. പിന്നെ ആ വലിയ വാൾ കൈയിലേന്തി വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ബാലിപുത്രൻ യുദ്ധമുന്നണിയിൽ മറ്റു ശത്രുക്കളുടെ നേരെ പാഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്ത് അംഗദന്റെ ശൗര്യവും ചാതുര്യവും വ്യക്തമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ആയുധംതന്നെ പിടിച്ചെടുത്ത് അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. അവൻ ആയുധമില്ലാത്തവനായിരുന്നു, എന്നാൽ ശത്രുവിന്റെ വാൾ പിടിച്ചുവാങ്ങി ആയുധധാരിയായി. 4 മുതൽ 35 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ കമ്പനവധത്തിനുശേഷം നേരിട്ട് കുംഭന്റെ പരാക്രമം ആരംഭിക്കുന്നു. ശോണിതാക്ഷൻ രഥത്തിലാണ്, അംഗദൻ ഭൂമിയിൽ കാൽനടയായും — എന്നിട്ടും വാനരൻ രഥിയെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നു. ബാണങ്ങളുടെ പേരുകൾ കവി എണ്ണിപ്പറയുന്നു, അതുവഴി രാക്ഷസന്റെ ആയുധസമ്പത്ത് കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ ബാണങ്ങൾക്കെല്ലാം മുന്നിലും അംഗദൻ പിന്മാറുന്നില്ല. അവൻ ആദ്യം ശത്രുവിന്റെ വില്ല് ഒടിക്കുന്നു, പിന്നെ രഥം, പിന്നെ ബാണങ്ങൾ — ഇങ്ങനെ ശത്രുവിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. ശോണിതാക്ഷൻ വാളുമായി ചാടിവരുമ്പോൾ അംഗദൻ അവനെക്കാൾ വേഗത്തിൽ ചാടി അവനെ പിടികൂടുന്നു. ഇവിടെ വേഗത്തിന്റെ ഒരു മത്സരം കാണാം.

പിന്നെ പ്രജംഘനോടൊപ്പം വീരനും ബലവാനുമായ യൂപാക്ഷൻ കുപിതനായി രഥത്തിൽ മഹാബലനായ ബാലിപുത്രന്റെ നേരെ ചെന്നു. സ്വർണാംഗദമണിഞ്ഞ വീരനായ ശോണിതാക്ഷനും ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ഇരുമ്പുഗദയെടുത്ത് അവന്റെ നേരെതന്നെ പാഞ്ഞു. മഹാവീരനും ബലവാനുമായ പ്രജംഘൻ യൂപാക്ഷനോടൊപ്പം ഗദയുമായി കുപിതനായി ബാലിപുത്രന്റെ നേരെ ചെന്നു. ശോണിതാക്ഷനും പ്രജംഘനും നടുവിൽ നിന്ന വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ വിശാഖാനക്ഷത്രങ്ങൾക്കിടയിലെ പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു — തേജസ്വികളായ രണ്ടുപേരുടെ നടുവിൽ അവൻ കൂടുതൽ തേജസ്വിയായി. അംഗദനെ കാത്തുകൊണ്ട് മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും പരസ്പരം കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അവന്റെ അടുത്തു നിന്നു — മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അംഗദന്റെ മാതുലന്മാരാണ്, അതിനാൽ അവർ അവന്റെ രക്ഷയിൽ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധാലുക്കളാണ്. മഹാകായരും ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നവരും മഹാബലരുമായ രാക്ഷസന്മാർ വാളുകളും ബാണങ്ങളും ഗദകളുമേന്തി രോഷത്തോടെ വാനരന്മാരുടെ നേരെ പാഞ്ഞു. മൂന്നു വാനരേന്ദ്രന്മാരും — അംഗദൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ — മൂന്നു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരും — പ്രജംഘൻ, യൂപാക്ഷൻ, ശോണിതാക്ഷൻ — ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മഹായുദ്ധം നടന്നു. വാനരന്മാർ മരങ്ങളെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ എറിഞ്ഞു; മഹാബലനായ പ്രജംഘൻ വാളുകൊണ്ട് അവയെ തട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു. അവർ രഥങ്ങളും കുതിരകളും മരങ്ങളും പാറകളും എറിഞ്ഞു; മഹാബലനായ യൂപാക്ഷൻ ശരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അവയെ മുറിച്ചു. ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും പിഴുതെറിഞ്ഞ മരങ്ങളെ വീര്യവാനും പ്രതാപവാനുമായ ശോണിതാക്ഷൻ ഗദകൊണ്ട് നടുവിൽ ഒടിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ സന്തുലനം കാണാം — വാനരന്മാർ എറിയുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ തടുക്കുന്നു; ഓരോ രാക്ഷസനും തന്റെ ആയുധംകൊണ്ട് — വാൾ, ശരങ്ങൾ, ഗദ — പ്രതിരോധിക്കുന്നു. കവി മൂന്നു മൂന്നു യോദ്ധാക്കളെ സമമിതിയോടെ നിർത്തുന്നു, അതുവഴി വായനക്കാരൻ യുദ്ധം മുഴുവനും വ്യക്തമായി കാണുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അംഗദൻ ഒറ്റയ്ക്ക് മൂന്നു രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിലായിരുന്നു. അവന്റെ ആപത്തു കണ്ട് മാതുലന്മാരായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അവന്റെ രക്ഷയ്ക്കെത്തി. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം മൂന്നിനെതിരെ മൂന്ന് എന്ന നിലയിൽ തുല്യമായി. വാനരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ പ്രകൃതിയിൽനിന്നുതന്നെ — മരങ്ങളും പാറകളും യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന രഥങ്ങളും കുതിരകളും. രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ നിർമിതമാണ് — വാൾ, ബാണങ്ങൾ, ഗദ. ഓരോ ഏറും ഓരോ രാക്ഷസൻ തടുക്കുന്നു, അതിനാൽ ഒരു പക്ഷവും വേഗം ജയിക്കുന്നില്ല. ‘രോമഹർഷണം’ എന്ന പദത്താൽ കാഴ്ചക്കാരുടെ രോമങ്ങൾപോലും ഹർഷത്താലും ഭയത്താലും എഴുന്നുനിന്നുവെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പൂർണചന്ദ്രന്റെ ഉപമ അംഗദന്റെ സൗമ്യമായ തേജസ്സ് കാണിക്കുന്നു — കുപിതനായിരിക്കുമ്പോഴും അവൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. വിശാഖാനക്ഷത്രത്തിന്റെ രണ്ടു താരങ്ങളെപ്പോലെ രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ ഇരുവശത്തും നിൽക്കുന്നു. മുമ്പു മുറിവേറ്റിട്ടും ശോണിതാക്ഷൻ വീണ്ടും ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് ഗദയെടുക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടെ ദൃഢതയും ഇവിടെ കാണാം. ഇങ്ങനെ കവി വാനരന്മാരുടെ മാത്രമല്ല, ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും വീരത ഒരുപോലെ വർണിക്കുന്നു. മൂന്നു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ ഒരേസമയം നടക്കുന്നതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ ഭാഗം ദീർഘമാണ്.

പിന്നെ പ്രജംഘൻ ശത്രുവിന്റെ മർമങ്ങൾ പിളർക്കുന്ന വലിയ വാൾ ഉയർത്തി വേഗത്തിൽ ബാലിപുത്രന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. അവൻ അടുത്തെത്തിയതു കണ്ട് അതിബലനും മഹാബലനുമായ വാനരേന്ദ്രൻ അംഗദൻ അപ്പോൾ അശ്വകർണം എന്ന മരംകൊണ്ട് അവനെ അടിച്ചു. പിന്നെ അവൻ മുഷ്ടികൊണ്ട് വാളേന്തിയ അവന്റെ കൈയിൽ ഇടിച്ചു; ബാലിപുത്രന്റെ ഇടിയേറ്റ് ആ വാൾ ഭൂമിയിൽ വീണു. ഉലക്കപോലെയുള്ള ആ വാൾ ഭൂമിയിൽ വീണതു കണ്ട് മഹാബലനായ പ്രജംഘൻ വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടി ചുരുട്ടി. മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ മഹാവീര്യനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ അംഗദന്റെ നെറ്റിയിൽ ഇടിച്ചു; അംഗദൻ ഒരു നിമിഷം ഇളകി. പിന്നെ തേജസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ ബാലിപുത്രൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് മുഷ്ടികൊണ്ട് പ്രജംഘന്റെ തല ഉടലിൽനിന്നു വീഴ്ത്തി. ഇങ്ങനെ ആയുധമില്ലാത്ത രണ്ടുപേരുടെ മുഷ്ടിയുദ്ധത്തിൽ അംഗദൻ വിജയിയായി. ഹിന്ദിയിലെ ശീർഷകത്തിലും ‘അംഗദൻ കമ്പനനെയും പ്രജംഘനെയും വധിക്കുന്നു’ എന്നാണു പറയുന്നത്. ഇവിടെയും മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ ക്രമം — രാക്ഷസൻ ആദ്യം പ്രഹരിക്കുന്നു, അംഗദൻ ഒരു നിമിഷം ഇളകുന്നു, പിന്നെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവനെ കൊല്ലുന്നു. ഈ ആവർത്തനം അംഗദന്റെ ധൈര്യവും അജയ്യതയും കാണിക്കുന്നു. പ്രജംഘൻ യൂപാക്ഷന്റെ പിതൃവ്യനാണ്, അതിനാൽ അവന്റെ വധം അടുത്ത സന്ദർഭത്തിനു കാരണമാകുന്നു — യൂപാക്ഷൻ ശോകത്തോടും ക്രോധത്തോടുംകൂടി യുദ്ധത്തിനോടുന്നു. അംഗദൻ ആദ്യം മരംകൊണ്ടു പ്രഹരിക്കുന്നു, പിന്നെ മുഷ്ടികൊണ്ട് വാളേന്തിയ കൈയിൽ ഇടിക്കുന്നു, അതോടെ വാൾ വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ ശത്രു ആയുധമില്ലാത്തവനായി. ആയുധമില്ലാതായിട്ടും പ്രജംഘൻ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, മുഷ്ടികൊണ്ടു പൊരുതുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടെ ശൗര്യത്തെയും കവി നിന്ദിക്കുന്നില്ല. മുഷ്ടികൊണ്ടു തല വീഴ്ത്തുന്നത് അതിശയോക്തിയായി തോന്നാം, എന്നാൽ അതു വാനരന്മാരുടെ അമാനുഷബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അംഗദൻ പിതാവായ ബാലിയുടെ യോഗ്യനായ പുത്രനാണെന്ന് വീണ്ടും തെളിയുന്നു.

പിതൃവ്യനായ പ്രജംഘൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞ യൂപാക്ഷൻ, ബാണങ്ങൾ തീർന്നവനായി, രഥത്തിൽനിന്നു വേഗം ഇറങ്ങി വാളെടുത്തു. ആ യൂപാക്ഷൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് ദ്വിവിദൻ തിടുക്കത്തിൽ കുപിതനായി അവന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു, ബലവാനായ അവൻ ബലമായി അവനെ പിടികൂടുകയും ചെയ്തു. സഹോദരൻ പിടിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് മഹാബലനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ശോണിതാക്ഷൻ അപ്പോൾ ദ്വിവിദന്റെ മാറിൽ അടിച്ചു. അതേറ്റ് മഹാബലനായ ദ്വിവിദൻ ഇളകി, എന്നാൽ വീണ്ടും ശോണിതാക്ഷൻ ഉയർത്തിയ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങി. ഇതിനിടയിൽ മൈന്ദൻ ദ്വിവിദന്റെ അടുത്തെത്തി, വീര്യവാനായ അവൻ യൂപാക്ഷന്റെ മാറിൽ കൈത്തലംകൊണ്ട് അടിച്ചു. വേഗശാലികളായ ശോണിതാക്ഷനും യൂപാക്ഷനും ആ രണ്ടു വാനരന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ തീവ്രമായി പിടിച്ചുവലിക്കലും പിഴുതെടുക്കലും നടത്തി — പരസ്പരം വലിച്ചിഴയ്ക്കലും പിഴുതെടുക്കലും. ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷന്റെ മുഖം നഖങ്ങൾകൊണ്ടു മാന്തിക്കീറി, വീര്യവാനായ അവൻ അവനെ ഭൂമിയിൽ ചുഴറ്റിയടിച്ച് ബലമായി ഞെരിച്ചുകൊന്നു. അത്യന്തം കുപിതനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ മൈന്ദൻ യൂപാക്ഷനെ കൈകൾകൊണ്ടു ഞെരിച്ചു; അവൻ മരിച്ചു ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇവിടെ രണ്ടു സഹോദരന്മാരായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും രണ്ടു രാക്ഷസസഹോദരന്മാരായ ശോണിതാക്ഷനും യൂപാക്ഷനും തമ്മിൽ പൊരുതുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തും സഹോദരസ്നേഹം കാണാം, കാരണം ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം സഹോദരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഓടുന്നു. പിതൃവ്യന്റെ മരണത്താലുള്ള യൂപാക്ഷന്റെ കണ്ണുനീർ — രാക്ഷസന്മാരുടെ ശോകവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വാനരന്മാർ ആയുധമില്ലാതെ നഖങ്ങളും കൈകളുംകൊണ്ടുതന്നെ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നു. ദ്വിവിദൻ യൂപാക്ഷനെ പിടികൂടുന്നു, ശോണിതാക്ഷൻ സഹോദരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ദ്വിവിദനെ അടിക്കുന്നു, മൈന്ദൻ സഹോദരന്റെ സഹായത്തിനെത്തുന്നു — ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഓരോ ചുവടും മുൻചുവടിനോടുള്ള പ്രതികരണമാണ്. ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷന്റെ ഗദ പിടിച്ചുവാങ്ങുന്നു, അതോടെ അവന്റെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരുടെ കൈകളിൽ മരിക്കുന്നു — ഒരുവൻ നഖങ്ങളാൽ കീറപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ ഞെരിക്കപ്പെട്ടു, മറ്റേയാൾ കൈകളാൽ ഞെരിക്കപ്പെട്ടു. മുമ്പ് അംഗദന്റെ വാൾവെട്ടേറ്റ ശോണിതാക്ഷൻ ഇവിടെ വീണ്ടും പൊരുതുന്നു, അതിനാൽ അവന്റെ മുമ്പത്തെ മുറിവ് മാരകമായിരുന്നില്ല. ഹിന്ദിയിലെ ശീർഷകത്തിൽ ‘ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷനെയും മൈന്ദൻ യൂപാക്ഷനെയും വധിക്കുന്നു’ എന്നു പറയുന്നു. ‘ആകർഷോത്പാടനം’ എന്ന പദത്താൽ മല്ലയുദ്ധത്തിന്റെ ചിത്രം കാണാം — പരസ്പരം മുടിയും അവയവങ്ങളും വലിക്കുന്നു, പിഴുതെടുക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധം അസ്ത്രയുദ്ധത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്, കൂടുതൽ അടുത്തതും ക്രൂരവുമാണ്. ഒടുവിൽ നാലു രാക്ഷസന്മാരും വധിക്കപ്പെട്ടു.

വീരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ട് വ്യഥിതമായ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രസേന കുംഭകർണപുത്രനായ കുംഭൻ നിൽക്കുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ സേനയെ കുംഭൻ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ ലക്ഷ്യം നേടിയ മഹാവീര്യരായ വാനരന്മാർ വിജയഘോഷം മുഴക്കി. മഹാവീരന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട രാക്ഷസസേനയെ കണ്ട് തേജസ്വിയായ കുംഭൻ യുദ്ധത്തിൽ അതിദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്തു. വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ ഏകാഗ്രനായി വില്ലെടുത്ത് വിഷസർപ്പങ്ങൾപോലെയുള്ള, ദേഹം പിളർക്കുന്ന ശരങ്ങൾ വിട്ടു. ശരം തൊടുത്ത അവന്റെ ആ ഉത്തമമായ വില്ല് വീണ്ടും ശോഭിച്ചു — മിന്നലിനാലും ഐരാവതത്തിന്റെ ദീപ്തിയാലും യുക്തമായ രണ്ടാമതൊരു ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ. ചെവിവരെ വലിച്ചുവിട്ട, സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള, തൂവലണിഞ്ഞ ഒരു ബാണംകൊണ്ട് അവൻ അപ്പോൾ ദ്വിവിദനെ എയ്തു. അതേറ്റ് പെട്ടെന്നു കാലുകൾ കുഴഞ്ഞ്, പിടഞ്ഞുകൊണ്ട്, വിഹ്വലനായി ത്രികൂടപർവതംപോലെയുള്ള ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വീണു. മഹായുദ്ധത്തിൽ സഹോദരൻ തകർന്നുവീണതു കണ്ട് മൈന്ദൻ ഒരു വലിയ പാറ എടുത്ത് വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു. മഹാബലനായ അവൻ ആ പാറ രാക്ഷസന്റെ നേരെ എറിഞ്ഞു; കുംഭൻ തെളിഞ്ഞ, നിർമലമായ അഞ്ചു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ പാറ പിളർത്തു. പിന്നെ വിഷസർപ്പംപോലെയുള്ള മനോഹരമുഖമുള്ള മറ്റൊരു ശരം തൊടുത്ത് മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ദ്വിവിദന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ മൈന്ദന്റെ മാറിൽ എയ്തു. ആ പ്രഹരത്താൽ മർമത്തിൽ മുറിവേറ്റ വാനരയൂഥപനായ മൈന്ദൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇവിടെ കുംഭന്റെ കൗശലം പ്രത്യേകം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അവൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, ധനുർവിദ്യയിൽ നിപുണനുമാണ്. മുമ്പ് വാനരന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി കൊന്നിടത്ത് കുംഭൻ ഒറ്റയ്ക്ക് രണ്ടു പ്രമുഖവാനരന്മാരെ വീഴ്ത്തുന്നു. അവന്റെ വില്ല് ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ, അവന്റെ ബാണങ്ങൾ സർപ്പങ്ങൾപോലെ — ഈ ഉപമകൾ അവന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ പുത്രന്മാരും മഹാബലരുമാണ്; അവരുടെ പതനം വാനരസേനയ്ക്കു വലിയ ആഘാതമാണ്. നാലു സേനാപതികൾ വധിക്കപ്പെട്ടു, അതിനാൽ തകർന്ന രാക്ഷസസേന കുംഭന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുന്നു. കുംഭൻ അതിനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു — ഇതു നേതാവിന്റെ ധർമമാണ്. അവന്റെ ആഗമനത്തോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നു. മുമ്പ് അംഗദനും മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും വിജയികളായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ കുംഭന്റെ ബാണങ്ങളാൽ അവർതന്നെ വീഴുന്നു. കുംഭൻ ‘സുസമാഹിതൻ’ — ഏകാഗ്രചിത്തനായി — വില്ലെടുക്കുന്നു, അതിനാൽ അവന്റെ ബാണങ്ങൾ ലക്ഷ്യം തെറ്റുന്നില്ല. ദ്വിവിദൻ ഒറ്റ ബാണംകൊണ്ടുതന്നെ വീഴുന്നു, ഇത് അവന്റെ ബാണത്തിന്റെ ശക്തി കാണിക്കുന്നു. സഹോദരന്റെ പതനത്താൽ കുപിതനായ മൈന്ദൻ പാറ എറിയുന്നു, എന്നാൽ കുംഭൻ അഞ്ചു ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അതിനെ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ പിളർക്കുന്നു. പിന്നെ ഒറ്റ ബാണംകൊണ്ട് മൈന്ദനെയും വീഴ്ത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരു നിമിഷം മുമ്പ് രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന ആ രണ്ടു വാനരന്മാർതന്നെ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ഭാഗ്യം വേഗം മാറുമെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വിജയഘോഷവും വേഗം ശമിച്ചു. കുംഭന്റെ വില്ലിന്റെ ഉപമ — മിന്നലിനാലും ഐരാവതത്തിന്റെ ദീപ്തിയാലും യുക്തമായ ഇന്ദ്രധനുസ്സ് — അതിന്റെ സൗന്ദര്യവും ഭീകരതയും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആകർണകൃഷ്ടമുക്തേന’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ വില്ല് ചെവിവരെ വലിക്കുന്നു, അതിനാൽ ബാണത്തിന്റെ വേഗം പരമമാണ്. ‘ഹാടകപുംഖേന’ — സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള ബാണത്താൽ; രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങളും സമൃദ്ധമാണ്. ദ്വിവിദൻ ത്രികൂടപർവതംപോലെ വീഴുന്നു, ഇത് അവന്റെ വിശാലമായ ശരീരം കാണിക്കുന്നു. മൈന്ദന് മർമത്തിൽ മുറിവേറ്റു, അതിനാൽ അവനും മോഹാലസ്യപ്പെട്ടതേയുള്ളൂ, മരിച്ചില്ല.

മഹാബലരായ മാതുലന്മാർ മഥിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് അംഗദൻ വില്ലുയർത്തി നിൽക്കുന്ന കുംഭന്റെ നേരെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കുംഭൻ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള അഞ്ചു ശരങ്ങളാലും മറ്റു മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാലും — ആനയെ തോമരങ്ങളാലെന്നപോലെ — എയ്തു; വീര്യവാനായ കുംഭൻ അനേകം ബാണങ്ങളാൽ അംഗദനെ എയ്തു. മൂർച്ച മങ്ങാത്ത, തീക്ഷ്ണമായ, സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ അവയവങ്ങളിൽ എയ്യപ്പെട്ടിട്ടും ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ കുലുങ്ങിയില്ല. അവൻ കുംഭന്റെ തലയിൽ പാറകളുടെയും മരങ്ങളുടെയും വർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ശ്രീമാനായ കുംഭകർണപുത്രൻ ബാലിപുത്രൻ എറിഞ്ഞ ആ മരങ്ങളെല്ലാം മുറിച്ചു, പാറകളെയും വീണ്ടും പിളർത്തു. പാഞ്ഞുവരുന്ന വാനരയൂഥപനായ അംഗദനെ കണ്ട് കുംഭൻ, രണ്ടു തീപ്പന്തങ്ങളാൽ ആനയെയെന്നപോലെ, രണ്ടു ബാണങ്ങളാൽ അവന്റെ പുരികങ്ങളിൽ എയ്തു. അവന്റെ രക്തം ഒഴുകി, അവന്റെ കണ്ണുകൾ മൂടപ്പെട്ടു. അംഗദൻ ഒരു കൈകൊണ്ട് രക്തംപുരണ്ട കണ്ണുകൾ പൊത്തിപ്പിടിച്ച് മറ്റേ കൈകൊണ്ട് അടുത്തുള്ള ഒരു സാലവൃക്ഷത്തെ പിടിച്ചു. ശാഖകളോടുകൂടി അതിനെ മാറിൽ ചേർത്തമർത്തി, കൈകൊണ്ട് ഉറപ്പിച്ച്, അൽപം വളച്ച് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അതിനെ പിഴുതെടുത്തു. ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെയും മന്ദരപർവതംപോലെയുമുള്ള ആ വൃക്ഷത്തെ അവൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെ വേഗത്തിൽ എറിഞ്ഞു. കുംഭൻ ദേഹം പിളർക്കുന്ന ഏഴു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് ആ വൃക്ഷം മുറിച്ചു. പിന്നെ അംഗദൻ ഏറെ വ്യഥിതനായി, വീണു, മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിത്താഴുന്നവനെപ്പോലെ, നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള അംഗദൻ വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ രാഘവനെ അറിയിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് അംഗദന്റെ ദൃഢത പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധേയമാണ് — കണ്ണുകൾ രക്തത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും അവൻ ഒരു കൈകൊണ്ടു കണ്ണുകൾ പൊത്തി മറ്റേ കൈകൊണ്ടു വൃക്ഷം പിഴുതെടുക്കുന്നു. എന്നാൽ കുംഭന്റെ ബാണങ്ങൾ അവനെക്കാളും വേഗമേറിയവയാണ്. ‘സീദന്തമിവ സാഗരേ’ (സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിത്താഴുന്നവനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ സേനയുടെ പ്രത്യാശയും അവനോടൊപ്പം മുങ്ങുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മാതുലന്മാരുടെ പതനം കണ്ട് അംഗദൻ സ്വന്തം സുരക്ഷ മറന്ന് കുംഭന്റെ നേരെ ഓടുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ കുടുംബസ്നേഹം. ആനയെ തോമരങ്ങളാലെന്നപോലെ കുംഭൻ അവനെ എട്ടു ബാണങ്ങളാൽ എയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും അംഗദൻ കുലുങ്ങുന്നില്ല. അവൻ പാറകളും മരങ്ങളും വർഷിക്കുന്നു, കുംഭൻ അവയെല്ലാം മുറിക്കുന്നു. പിന്നെ കുംഭൻ അവന്റെ പുരികങ്ങളെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു, കാരണം കണ്ണുകൾ രക്തത്താൽ മൂടപ്പെട്ടാൽ യോദ്ധാവിനു കാണാൻ കഴിയില്ല. ഇതാണ് കുംഭന്റെ യുദ്ധതന്ത്രം. അന്ധനെപ്പോലെയായിട്ടും അംഗദൻ വൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത് എറിയുന്നു — അവന്റെ ധൈര്യം അദ്ഭുതകരമാണ്. എന്നാൽ ഒടുവിൽ ഏഴു ബാണങ്ങളാൽ അവന്റെ വൃക്ഷം മുറിക്കപ്പെടുന്നു, അവൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു വീഴുകയും ചെയ്യുന്നു. വാനരന്മാർ തൽക്ഷണം രാമനെ അറിയിക്കുന്നു, കാരണം അംഗദൻ യുവരാജാവാണ്, അവന്റെ രക്ഷ എല്ലാവരുടെയും കർത്തവ്യമാണ്. ‘ഉൽകാഭ്യാമിവ കുഞ്ജരം’ (രണ്ടു തീപ്പന്തങ്ങളാൽ ആനയെയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — കണ്ണുകൾക്കടുത്ത് തീപ്പന്തങ്ങളാൽ പൊള്ളലേറ്റ ആന പരിഭ്രാന്തനാകുന്നതുപോലെ അംഗദനും. വൃക്ഷം പിഴുതെടുക്കുന്നതിന്റെ വർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — മാറിൽ ചേർത്തമർത്തി, കൈകൊണ്ട് ഉറപ്പിച്ച്, അൽപം വളച്ച് പിഴുതെടുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ശാരീരികകർമത്തെ ചുവടുചുവടായി കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ പതനം ‘സീദന്തമിവ സാഗരേ’ എന്ന ഉപമയാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്ന ഒരാൾ സഹായം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ അംഗദനും.

മഹായുദ്ധത്തിൽ ബാലിപുത്രൻ വ്യഥിതനായെന്നു കേട്ട് രാമൻ ജാംബവാൻ മുതലായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. രാമന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് ആ വാനരവ്യാഘ്രങ്ങൾ അത്യന്തം കുപിതരായി വില്ലുയർത്തി നിൽക്കുന്ന കുംഭന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. പിന്നെ മരങ്ങളും പാറകളും കൈയിലേന്തി കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ അംഗദനെ രക്ഷിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് പാഞ്ഞടുത്തു. ജാംബവാനും സുഷേണനും വേഗദർശി എന്ന വാനരനും കുപിതരായി വീരനായ കുംഭകർണപുത്രന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. മഹാബലരായ ആ വാനരേന്ദ്രന്മാർ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് കുംഭൻ, പർവതം ജലപ്രവാഹത്തെയെന്നപോലെ, ശരക്കൂട്ടംകൊണ്ട് അവരെ തടഞ്ഞു. അവന്റെ ബാണപഥത്തിലെത്തിയ മഹാത്മാക്കളായ വാനരേന്ദ്രന്മാർക്ക് അവനെ നോക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല — മഹാസമുദ്രം തീരരേഖയെ കടക്കാത്തതുപോലെ. ഇവിടെ രാമൻ സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല, ഒരു സേനാപതിയെപ്പോലെ ആജ്ഞ നൽകുന്നു. വൃദ്ധനായിട്ടും ജാംബവാൻ യുദ്ധത്തിനോടുന്നു. എന്നാൽ കുംഭന്റെ ശരവർഷം അത്ര കനത്തതാണ്, വാനരന്മാർക്ക് അവന്റെ അടുത്തുചെല്ലുന്നതു പോകട്ടെ, അവനെ കാണാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. രണ്ട് ഉപമകൾ — പർവതം ജലത്തെ തടയുന്നു, തീരം സമുദ്രത്തെ തടയുന്നു — കുംഭന്റെ തടയാനുള്ള ശക്തി കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞ വേഗം പാലിക്കപ്പെടുന്നു — കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളുമെടുത്ത് ഓടുന്നു. അവരുടെ ലക്ഷ്യം രണ്ടുവിധമാണ് — അംഗദന്റെ രക്ഷയും കുംഭന്റെ വധവും. എന്നാൽ കുംഭന്റെ ബാണവർഷം അവരെ ദൂരെത്തന്നെ തടയുന്നു. വൃദ്ധനായ ജാംബവാനും വൈദ്യനായ സുഷേണനും വേഗദർശിയും — അനുഭവസമ്പന്നരായ ഇവർക്കുപോലും അവന്റെ അടുത്തെത്താൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇതുവഴി കുംഭന്റെ ബലം പാരമ്യത്തിലെത്തിയെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനാൽ പിന്നീടുള്ള സുഗ്രീവന്റെ വിജയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതാകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ ദൂരെനിന്നുതന്നെ യുദ്ധം മുഴുവനും നിരീക്ഷിക്കുന്നു.

ശരവർഷങ്ങളാൽ പീഡിതരായ ആ വാനരക്കൂട്ടങ്ങളെ കണ്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ സഹോദരപുത്രനായ അംഗദനെ പിന്നിലാക്കി — സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് — യുദ്ധത്തിൽ കുംഭകർണപുത്രന്റെ നേരെ, വേഗശാലിയായ സിംഹം പർവതച്ചരിവിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആനയുടെ നേരെയെന്നപോലെ, പാഞ്ഞു. ആ മഹാകപി അശ്വകർണം മുതലായ അനേകം വൻമരങ്ങളും നാനാവിധമായ മറ്റു മരങ്ങളും പിഴുതെറിഞ്ഞു. ആകാശത്തെ മൂടുന്ന, നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള ആ വൃക്ഷവർഷത്തെ ശ്രീമാനായ കുംഭകർണപുത്രൻ തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നതിൽ നിപുണനും ലക്ഷ്യം തെറ്റാത്തവനും തീവ്രനുമായ കുംഭന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ മരങ്ങൾ ഘോരമായ ശതഘ്നികൾപോലെ ശോഭിച്ചു — ബാണങ്ങൾ തറച്ച മരങ്ങൾ ശതഘ്നി എന്ന ആയുധത്തിന്റെ ആണികൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. കുംഭനാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട ആ വൃക്ഷവർഷം കണ്ടിട്ടും വീര്യവാനും ശ്രീമാനും മഹാസത്ത്വനുമായ വാനരാധിപതി സുഗ്രീവൻ വ്യഥിതനായില്ല. എയ്യപ്പെട്ടിട്ടും ആ ശരങ്ങൾ സഹിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പെട്ടെന്ന് കുംഭന്റെ ഇന്ദ്രധനുസ്സിനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന വില്ല് പിടിച്ചുവലിച്ച് ഒടിച്ചു. ഇങ്ങനെ അതിദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്ത് അവൻ അവിടെനിന്നു വേഗം ചാടിയിറങ്ങി ഭൂമിയിൽ നിന്നു. സുഗ്രീവൻ രാജാവാണ്, അതിനാൽ സഹോദരപുത്രന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി അവൻ സ്വയം മുന്നോട്ടുവരുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ പരിചയം. വില്ല് ഒടിക്കുന്നത് കുംഭന്റെ മുഖ്യബലം നശിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ വില്ലാളിയാണ്. 68-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. സുഗ്രീവന്റെ ആഗമനം ആനയുടെ നേരെയുള്ള സിംഹത്തിന്റെ ആക്രമണംപോലെയാണ് — സിംഹം ചെറുതാണെങ്കിലും ബലവാനാണ്, ആന വലുതാണെങ്കിലും പരാജിതനാകുന്നു. സുഗ്രീവൻ മരങ്ങൾ എറിയുന്നു, കുംഭൻ അവയെ ബാണങ്ങളാൽ മുറിക്കുന്നു, ബാണങ്ങൾ തറച്ച മരങ്ങൾ ശതഘ്നികൾപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സുഗ്രീവൻ ബാണങ്ങൾ സഹിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അടുത്തുചെന്ന് വില്ല് ഒടിക്കുന്നു. ഇത് അതിദുഷ്കരമായ കർമമാണ്, കാരണം വില്ലാളിയുടെ അടുത്തെത്തുന്നതുതന്നെ പ്രയാസമാണ്. ‘ഭ്രാതൃജം പൃഷ്ഠതഃ കൃത്വാ’ (സഹോദരപുത്രനെ പിന്നിലാക്കി) എന്ന വാക്ക് അംഗദനോടുള്ള സുഗ്രീവന്റെ സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു — മുമ്പ് ബാലിയുടെ പുത്രനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ അവന്റെതന്നെ പുത്രനെപ്പോലെയാണ്. കുംഭന്റെ ബാണങ്ങൾ അവനെ എയ്യുന്നു, അവൻ അവ സഹിക്കുന്നു, പിന്മാറുന്നില്ല.

കൊമ്പൊടിഞ്ഞ ആനയെപ്പോലെയായ കുംഭനോട് കുപിതനായ സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു — ‘നികുംഭന്റെ ജ്യേഷ്ഠാ, നിന്റെ വീര്യവും നിന്റെ ബാണവേഗവും അദ്ഭുതകരമാണ്. വിനയവും പ്രഭാവവും നിനക്കോ രാവണനോ ആണുള്ളത് — പ്രഹ്ലാദൻ, ബലി, വൃത്രഹന്താവായ ഇന്ദ്രൻ, കുബേരൻ, വരുണൻ എന്നിവർക്കു തുല്യനായവനേ. ബലവത്തരനായ പിതാവിനെ നീ ഒരുവൻ മാത്രമാണ് അനുഗമിക്കുന്നത് — പിതാവിനു സമൻ. ജിതേന്ദ്രിയനെ മനോവ്യഥകളെന്നപോലെ, മഹാബാഹുവും ശൂലധാരിയും ശത്രുനാശകനുമായ നിന്നെ ഒരുവനെ ദേവന്മാർ അതിജീവിക്കുന്നില്ല. മഹാബുദ്ധിമാനേ, പരാക്രമം കാണിക്കൂ, എന്റെ കർമങ്ങളും കാണൂ. നിന്റെ പിതൃവ്യനായ രാവണൻ വരദാനത്താലാണ് ദേവദാനവന്മാരെ നേരിടുന്നത്; കുംഭകർണനാകട്ടെ സ്വന്തം വീര്യത്താലാണ് സുരാസുരന്മാരെ നേരിട്ടിരുന്നത്. നീ വില്ലിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിനു തുല്യനാണ്, പ്രതാപത്തിൽ രാവണനു തുല്യനും; ഇന്ന് രാക്ഷസലോകത്തിൽ ബലവീര്യങ്ങളാൽ നീയാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ. ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ എന്നോടൊപ്പമുള്ള നിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ മഹാസംഘർഷം, ഇന്ദ്രന്റെയും ശംബരന്റെയും യുദ്ധമെന്നപോലെ, ഭൂതങ്ങൾ കാണട്ടെ. നീ അനുപമമായ കർമം ചെയ്തു, അസ്ത്രകൗശലവും കാണിച്ചു; ഭീമപരാക്രമികളായ ഈ വാനരവീരന്മാരെ നീ വീഴ്ത്തി. വീരാ, പഴിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലാത്തത് — ക്ഷീണിതനായവനെ കൊന്നു എന്ന് ലോകർ പറയും. ചെയ്ത കർമങ്ങളാൽ ക്ഷീണിതനായ നീ വിശ്രമിച്ചിട്ട് എന്റെ ബലം കാണുക.’ സുഗ്രീവന്റെ ഈ വാക്ക് പ്രശംസ നിറഞ്ഞതാണെങ്കിലും പരിഹാസം കലർന്നതുമാണ് — അവൻ ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ സമ്മതിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ യുദ്ധത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ ധർമബുദ്ധിയും കാണാം — ക്ഷീണിതനായ ശത്രുവിനെ കൊല്ലാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് വീരന്റെ ധർമം — തുല്യനോടു തുല്യമായ സമയത്തു യുദ്ധം. പ്രഹ്ലാദൻ മുതലായവരുടെ നാമാവലി മഹാസുരന്മാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ബലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം കുംഭന്റെ പ്രശംസ, പിന്നെ അവന്റെ കുലത്തിന്റെ സ്മരണ, ഒടുവിൽ യുദ്ധത്തിനുള്ള വെല്ലുവിളി. അവൻ കുംഭനെ രാവണനോടും ഇന്ദ്രജിത്തിനോടും കുംഭകർണനോടും തുലനം ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ ബലം വരദാനത്താലും കുംഭകർണന്റേത് സ്വന്തം വീര്യത്താലുമാണ് എന്ന ഭേദവും അവൻ കാണിക്കുന്നു — സഹജമായ ബലമാണ് ശ്രേഷ്ഠം. ഇന്ദ്രന്റെയും ശംബരന്റെയും യുദ്ധമെന്നപോലെ നമ്മുടെ യുദ്ധം ഭൂതങ്ങൾ കാണട്ടെ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ യുദ്ധത്തെ ഒരു മഹോത്സവംപോലെയാക്കുന്നു. അവന്റെ വാണി വീരരസപൂർണമാണ്. സുഗ്രീവൻ കുംഭനെ ‘നികുംഭാഗ്രജ’ (നികുംഭന്റെ ജ്യേഷ്ഠാ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിലെ നികുംഭന്റെ ആഗമനത്തിന്റെ ഒരു സൂചനപോലെ. ‘ഉപാലംഭഭയാത്’ (പഴിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയംകൊണ്ട്) എന്ന വാക്ക് വീരധർമം കാണിക്കുന്നു — ക്ഷീണിതനായ ശത്രുവിനെ കൊന്നാൽ യശസ്സല്ല, നിന്ദയാണു ലഭിക്കുക. അതിനാൽ അവൻ ശത്രുവിനു വിശ്രമിക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നു. ഇതു സുഗ്രീവന്റെ സ്വാഭിമാനത്തിന്റെയും ന്യായബുദ്ധിയുടെയും പരിചയമാണ്.

അവമതി കലർന്നതാണെങ്കിലും സുഗ്രീവന്റെ ആ വാക്കിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട കുംഭൻ, നെയ്യൊഴിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ, തേജസ്സിൽ വർധിച്ചു. പിന്നെ കുംഭൻ സുഗ്രീവനെ കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ചു. മദമൊഴുകുന്ന രണ്ടു മത്തഗജങ്ങളെപ്പോലെ അവർ ഇരുവരും വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, പരസ്പരം ശരീരങ്ങൾ കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞ്, പരസ്പരം ഉരസിക്കൊണ്ട്, അധ്വാനത്താൽ വായിൽനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ ജ്വാല പുറപ്പെടുവിച്ചുകൊണ്ട് പൊരുതി. അവരുടെ കാലടികളാൽ ഭൂമി താഴ്ന്നുപോയി; തിരമാലകൾ ചുഴറ്റുന്ന വരുണാലയമായ സമുദ്രം ക്ഷോഭിച്ചു. പിന്നെ സുഗ്രീവൻ കുംഭനെ ഉയർത്തിയെടുത്ത്, സമുദ്രത്തിന്റെ അടിത്തട്ടു കാണിച്ചുകൊണ്ട്, വേഗത്തിൽ ഉപ്പുവെള്ളത്തിൽ എറിഞ്ഞു. കുംഭന്റെ വീഴ്ചയാൽ വിന്ധ്യപർവതംപോലെയും മന്ദരംപോലെയുമുള്ള ജലരാശി ഉയർന്ന് എല്ലാവശത്തും പരന്നു. പിന്നെ കുംഭൻ ചാടിയുയർന്ന് സുഗ്രീവനെ വീഴ്ത്തി, കുപിതനായി വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടികൊണ്ട് അവന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. അവന്റെ കവചം പൊട്ടിത്തെറിച്ചു, രക്തം ഒഴുകി; അവന്റെ മഹാവേഗമുള്ള മുഷ്ടി അസ്ഥിമണ്ഡലത്തിൽ തട്ടി തിരിച്ചടിച്ചു. അതിന്റെ വേഗത്താൽ അവിടെ ആളിക്കത്തുന്ന വലിയൊരു തേജസ്സുണ്ടായി — വജ്രത്തിന്റെ ഉരസലിൽ മേരുപർവതത്തിൽനിന്നു ജ്വാലയുണ്ടാകുന്നതുപോലെ. രണ്ടു മഹാബലന്മാരുടെ ഈ ബാഹുയുദ്ധം കവി അതിശയോക്തിയോടെ വർണിക്കുന്നു — ഭൂമി താഴുന്നു, സമുദ്രം ക്ഷോഭിക്കുന്നു, മുഷ്ടിപ്രഹരത്തിൽനിന്നു ജ്വാല ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിൽ എറിഞ്ഞിട്ടും കുംഭൻ നശിക്കുന്നില്ല, അവൻ വീണ്ടും ചാടിയുയർന്ന് ആക്രമിക്കുന്നു — ഇതോടെ അവന്റെ ബലം തെളിയിക്കപ്പെടുന്നു. 81 മുതൽ 85 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങളില്ല — കൈകളും മുഷ്ടികളും മാത്രം. രണ്ടു മത്തഗജങ്ങളെപ്പോലെ അവർ പരസ്പരം പിടിക്കുന്നു, ശ്വാസം വലിക്കുന്നു, ഉരസുന്നു. അവരുടെ അധ്വാനം എത്രയെന്നാൽ വായിൽനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ ജ്വാല പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ. അവരുടെ ഭാരത്താൽ ഭൂമി താഴുന്നു, സമുദ്രം ക്ഷോഭിക്കുന്നു — ഈ അതിശയോക്തി അവരുടെ അതിമാനുഷബലം കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ കുംഭനെ അടിത്തട്ടു കാണിച്ചുകൊണ്ട് സമുദ്രത്തിൽ എറിയുന്നു — അതായത് അത്യന്തം ആഴത്തിലേക്ക് എറിയുന്നു. ജലം പർവതംപോലെ ഉയരുന്നു. എന്നാൽ കുംഭൻ വീണ്ടും വന്ന് സുഗ്രീവനെ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തുന്നു, മാറിൽ മുഷ്ടികൊണ്ട് ഇടിക്കുന്നു. അവന്റെ കവചം പിളരുന്നു, രക്തം ഒഴുകുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം തുല്യമായി നടക്കുന്നു, ആർക്കാണു വിജയം എന്ന് അനിശ്ചിതമാണ്. മേരുവിൽ വജ്രം പതിക്കുന്നതുപോലെയാണ് അവന്റെ മുഷ്ടിയിൽനിന്നുള്ള ജ്വാല. വാക്കിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട കുംഭൻ നെയ്യൊഴിച്ച അഗ്നിയെപ്പോലെ ആളിക്കത്തുന്നു — പ്രശംസയും ചിലപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ ബലം വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ സുഗ്രീവൻ അവനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ തുല്യമായ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിൽ എറിയപ്പെട്ടശേഷവും കുംഭന്റെ തിരിച്ചുവരവ് അവന്റെ അപരാജിതബലം കാണിക്കുന്നു. മുഷ്ടിപ്രഹരം അസ്ഥിമണ്ഡലത്തിൽ തട്ടി തിരിച്ചടിക്കുന്നത് സുഗ്രീവന്റെ ദൃഢമായ ശരീരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അവിടെ അവന്റെ ഇടിയേറ്റ മഹാബലനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവൻ വജ്രംപോലെയുള്ള മുഷ്ടി ചുരുട്ടി. ആയിരം രശ്മികളാൽ വിടർന്നുനിൽക്കുന്ന സൂര്യമണ്ഡലത്തിന്റെ തേജസ്സോടുകൂടിയ ആ മുഷ്ടി വീര്യവാനായ അവൻ കുംഭന്റെ മാറിൽ പതിപ്പിച്ചു. ആ പ്രഹരത്താൽ വിഹ്വലനും അത്യന്തം പീഡിതനുമായ കുംഭൻ ജ്വാലയറ്റ അഗ്നിയെപ്പോലെ അപ്പോൾ വീണു. മുഷ്ടിയേറ്റ ആ രാക്ഷസൻ, ആകാശത്തുനിന്ന് യദൃച്ഛയാ വീഴുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന രശ്മികളുള്ള ചുവന്ന ശരീരമുള്ള ചൊവ്വാഗ്രഹത്തെപ്പോലെ, വേഗം വീണു. മുഷ്ടിയാൽ മാറു തകർന്ന് വീഴുന്ന കുംഭന്റെ രൂപം രുദ്രനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട ഗോപതിയായ (രശ്മികളുടെ നാഥനായ) സൂര്യന്റെ രൂപംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഭീമപരാക്രമിയും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ സുഗ്രീവനാൽ യുദ്ധത്തിൽ അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടിയ ഭൂമി ഇളകി, രാക്ഷസന്മാരെ അത്യധികം ഭയം ആവേശിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ കുംഭകർണന്റെ പുത്രനും പിതാവിനെ അനുഗമിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ മുഷ്ടി ആയിരം രശ്മികളുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്വിയാണ് — അവന്റെ ഒറ്റ പ്രഹരംതന്നെ മതിയായി. കുംഭന്റെ പതനം അഗ്നിയുടെ ശമനംപോലെയും ഗ്രഹത്തിന്റെ പതനംപോലെയും സൂര്യന്റെ ഗ്രഹണംപോലെയും വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്, അതു സർഗസമാപ്തിയെ ഗംഭീരമാക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ പ്രഹരം സഹിച്ചിട്ട് തിരിച്ചാക്രമിക്കുന്നു — അവന്റെ ഒറ്റ മുഷ്ടിപ്രഹരമാണ് നിർണായകം. കുംഭൻ അഗ്നിയെപ്പോലെ ശമിക്കുന്നു, ഗ്രഹത്തെപ്പോലെ വീഴുന്നു. ഭൂമിയുടെ കമ്പനം ഒരു മഹാവീരന്റെ മരണത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭയം വർധിക്കുന്നു, കാരണം കുംഭകർണന്റെ വംശവും നശിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ നികുംഭൻ സഹോദരനുവേണ്ടി പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ വരും. രുദ്രനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട സൂര്യൻ എന്ന ഉപമ ദക്ഷയജ്ഞകഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, അവിടെ രുദ്രൻ സൂര്യന്റെ പല്ലുകൾ തകർത്തു. ഇങ്ങനെ കുംഭന്റെ പതനം ഒരു ദിവ്യസംഭവംപോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക