॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 75-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ലങ്കാദഹനവും സങ്കുലയുദ്ധവും

സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ, തീപ്പന്തങ്ങളുമായി വാനരന്മാരുടെ ലങ്കാപ്രവേശം, നഗരദാഹം, രാമന്റെ ധനുർവിസ്ഫാരം, രാവണന്റെ ക്രോധം, കുംഭൻ, നികുംഭൻ മുതലായവരുടെ പുറപ്പാട്, വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ ഘോരയുദ്ധം

രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പുനരുത്ഥാനത്തിനുശേഷം മഹാതേജസ്വിയായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവൻ ഹനുമാനോട് അർഥവത്തായ ഒരു കാര്യം അറിയിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘കുംഭകർണൻ വധിക്കപ്പെട്ടു, രാവണന്റെ കുമാരന്മാരും സംഹരിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രാവണന് ഇനി ഉപനിർഹാരം ചെയ്യാനാവില്ല — അവന് യുദ്ധം നിർത്തിവെക്കാനോ നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാനോ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട് മഹാബലരും ചുറുചുറുക്കുള്ളവരുമായ വാനരന്മാരെല്ലാം തീപ്പന്തങ്ങളെടുത്ത് വേഗം ലങ്കയിലേക്കു പാഞ്ഞുചെല്ലട്ടെ.’ സുഗ്രീവന്റെ നയം വ്യക്തമാണ് — ശത്രു ദുർബലനായിരിക്കുന്നു, ഇപ്പോഴാണ് അവന്റെ നഗരം ദഹിപ്പിക്കാൻ ഉചിതമായ സമയം. പിന്നെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ച് ഭയാനകമായ സന്ധ്യയായപ്പോൾ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ തീപ്പന്തങ്ങളുമായി ലങ്കയുടെ നേരെ പോയി. രാത്രിയുടെ ആരംഭംതന്നെ ആക്രമണത്തിനുള്ള സമയമായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു, കാരണം ഇരുട്ടിൽ അഗ്നിയുടെ വെളിച്ചം കൂടുതൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് ഹനുമാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ് ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചത്; ഇപ്പോൾ വാനരസേന മുഴുവനും ആ കാര്യം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ നയം ചിന്തിച്ച് ആജ്ഞ നൽകുന്നു, ഹനുമാൻ അവന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാൻ സജ്ജനുമാണ്.

തീപ്പന്തമേന്തിയ വാനരക്കൂട്ടങ്ങൾ എല്ലാവശത്തുനിന്നും പാഞ്ഞടുത്തപ്പോൾ വികൃതമായ കണ്ണുകളുള്ള കാവൽക്കാരായ രാക്ഷസന്മാർ പെട്ടെന്ന് ഓടിപ്പോയി — നഗരത്തിന്റെ രക്ഷകർതന്നെ ആദ്യം ഓടിപ്പോയി. ഹർഷഭരിതരായ വാനരന്മാർ ഗോപുരങ്ങളിലും മാളികമുകളുകളിലും തെരുവുകളിലും നാനാവിധ നടപ്പാതകളിലും വഴികളിലും പ്രാസാദങ്ങളിലും തീ കൊളുത്തി. അപ്പോൾ അഗ്നി അവരുടെ ആയിരക്കണക്കിനു ഗൃഹങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു; പർവതാകാരമായ പ്രാസാദങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണുകൊണ്ടിരുന്നു. അവിടെ അകിലും മികച്ച ചന്ദനവും മിനുസമുള്ള മുത്തുകളും മണികളും വജ്രവും പവിഴവും എരിഞ്ഞുപോയി. മനോഹരമായ ചണവസ്ത്രവും പട്ടുവസ്ത്രവും നാനാവിധ ആട്ടിൻരോമവസ്ത്രവും കമ്പിളിവസ്ത്രവും സ്വർണപ്പാത്രങ്ങളും ആയുധങ്ങളും എരിഞ്ഞു. നാനാവിധ രൂപങ്ങളിലുള്ള കുതിരക്കോപ്പുകളും അലങ്കാരങ്ങളും, ആനകളുടെ കഴുത്താഭരണങ്ങളും അരപ്പട്ടകളും, ഒരുക്കിയ രഥോപകരണങ്ങളും, യോദ്ധാക്കളുടെ ശരീരകവചങ്ങളും, ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പടച്ചട്ടകളും, വാളുകളും വില്ലുകളും ഞാണുകളും ബാണങ്ങളും തോമരങ്ങളും അങ്കുശങ്ങളും ശക്തികളും ദഹിച്ചു. രോമംകൊണ്ടുള്ളതും വാലുകൊണ്ടുള്ളതുമായ വസ്തുക്കളും പുലിത്തോലും അണ്ഡജങ്ങളിൽനിന്നുള്ള അനേകം വസ്തുക്കളും മുത്തുകളും മണികളുംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ പ്രാസാദങ്ങളും നാനാവിധ അസ്ത്രശേഖരങ്ങളും അഗ്നിയാൽ ദഹിക്കപ്പെട്ടു; നാനാവിധ വിചിത്രഗൃഹങ്ങളെ അഗ്നി ദഹിപ്പിച്ചു. ദീർഘമായ ഒരു പട്ടികയിലൂടെ കവി ലങ്കയുടെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു — രാവണൻ ശേഖരിച്ച ധനമെല്ലാം ഒരൊറ്റ രാത്രികൊണ്ട് ഭസ്മമായി. അശ്വഗജരഥങ്ങളുടെ ഉപകരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും ദഹിച്ചതിനാൽ ഈ പട്ടിക യുദ്ധസാമഗ്രികളുടെ നാശത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 8 മുതൽ 13 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റ് മാത്രമേ ഈ വിസ്തൃതമായ പട്ടിക നൽകുന്നുള്ളൂ. വാനരന്മാർ തീ കൊളുത്തിയപ്പോൾ അവർ ഹർഷഭരിതരായിരുന്നു — തലേ രാത്രി അവർ മോഹാലസ്യത്തിലായിരുന്നു, ഇന്ന് വിജയികളെപ്പോലെയാണ്. കാവൽക്കാർ ഓടിപ്പോയതോടെ നഗരം രക്ഷയില്ലാത്തതായി. ഗൃഹങ്ങൾ ഓരോന്നായല്ല, ആയിരക്കണക്കിനാണ് ദഹിച്ചത്. പർവതാകാരമായ പ്രാസാദങ്ങൾ വീഴുമ്പോൾ വലിയ ശബ്ദമുണ്ടാകുന്നു, പൊടിയും പുകയും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിക്കുന്നു. സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ എരിയുമ്പോൾ അവയുടെ ഗന്ധവും എല്ലായിടത്തും പരക്കുന്നു — അകിലിന്റെയും ചന്ദനത്തിന്റെയും പുക കാറ്റിൽ നിറയുന്നു. രാവണൻ ദേവന്മാരിൽനിന്നും ഗന്ധർവന്മാരിൽനിന്നും അപഹരിച്ച രത്നങ്ങളും അഗ്നിയിൽ നശിക്കുന്നു. വസ്ത്രങ്ങൾ, പാത്രങ്ങൾ, കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും ഉപകരണങ്ങൾ, യോദ്ധാക്കളുടെ കവചങ്ങൾ, എല്ലാവിധ ആയുധങ്ങൾ — ഇവയുടെ നാശത്താൽ രാക്ഷസസേനയുടെ യുദ്ധസാമർഥ്യവും ക്ഷയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ ദാഹം ധനത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, യുദ്ധസാധനങ്ങളുടെയുംകൂടി നാശമാണ്. മുമ്പ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ വാലിലെ തീകൊണ്ട് ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചു, അന്ന് അനേകം ഗൃഹങ്ങൾ ദഹിച്ചു. ഇപ്പോൾ രണ്ടാംതവണ ലങ്ക ദഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഇത്തവണ വാനരസേന മുഴുവനുമാണ് ഈ കാര്യം ചെയ്യുന്നത്, അതിനാൽ നഷ്ടം കൂടുതലാണ്. വാനരന്മാർ ഗോപുരങ്ങളിലും വഴികളിലും തീ വെക്കുന്നു, അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്ക് ഓടിരക്ഷപ്പെടാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല.

ഗൃഹങ്ങളിൽ ആസക്തരായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും വാസസ്ഥാനങ്ങൾ എരിഞ്ഞു — സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ ശരീരകവചങ്ങൾ ധരിക്കുന്നവരും മാലകളും ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചവരും മദ്യപാനത്താൽ കണ്ണുകൾ ഇളകുന്നവരും മദത്താൽ ആടിയാടി നടക്കുന്നവരും പ്രിയതമമാർ വസ്ത്രത്തിൽ തൂങ്ങിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നവരും ശത്രുക്കളോടു കോപമുള്ളവരുമായിരുന്നു അവർ. ചിലർ ഗദയും ശൂലവും വാളും കൈയിലേന്തിയവർ, മറ്റുചിലർ തിന്നുകയും കുടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവർ, വേറെ ചിലർ വിലയേറിയ ശയ്യകളിൽ പ്രിയതമമാരോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്നവർ, ചിലർ ഭയന്ന് മക്കളെയുമെടുത്ത് എല്ലാവശത്തേക്കും വേഗം ഓടുന്നവർ — ഇങ്ങനെ ലങ്കാനിവാസികളിൽ ലക്ഷക്കണക്കിനു പേരെ അഗ്നി അപ്പോൾ ദഹിപ്പിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും ആളിക്കത്തുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെ കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ വിലാസമയമായ ജീവിതവും കരുണമായ അന്ത്യവും ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു — മദ്യപാനം, ഭോജനം, പ്രിയതമമാരോടൊപ്പമുള്ള ശയനം, അതേ നിമിഷത്തിൽ അഗ്നി വന്നെത്തി. മക്കളെയുമെടുത്ത് ഓടുന്ന പിതാക്കന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന നിരപരാധികളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗൃഹഗൃധ്നു’ എന്ന പദം ഗൃഹാസക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗൃഹങ്ങളിൽ ലുബ്ധരായവരുടെതന്നെ ഗൃഹങ്ങൾ നശിച്ചു. കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ വിവിധ അവസ്ഥകൾ വർണിക്കുന്നു — ചിലർ മദ്യം കുടിക്കുന്നു, ചിലർ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ചിലർ ഉറങ്ങുന്നു, ചിലർ ഭയംകൊണ്ട് ഓടുന്നു. ഇവരെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ ഇല്ലാതിരുന്ന സാധാരണ നഗരവാസികളാണ്. അവരുടെ ദാഹം യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രൗര്യം കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘ശത്രുസഞ്ജാതമന്യൂനാം’ (ശത്രുക്കളോടു കോപമുള്ളവരുടെ) എന്ന പദത്താൽ അവരും രാമന്റെ ശത്രുക്കളായിരുന്നുവെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷക്കണക്കിനു ജനങ്ങൾ ഒരൊറ്റ രാത്രികൊണ്ടു നശിച്ചു. ഇങ്ങനെ കവി സുഖത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും വൈരുധ്യം കാണിക്കുന്നു.

ഉറപ്പുള്ളതും വിലയേറിയതും ഗംഭീരഗുണങ്ങളുള്ളതും സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ചന്ദ്രന്റെയും അർധചന്ദ്രന്റെയും ആകൃതികളാൽ അലങ്കരിച്ചതും മുകളിലെ ചന്ദ്രശാലകളാൽ ഉയർന്നതും ചിത്രപ്പണിയുള്ള ജാലകങ്ങളുള്ളതും ഉറച്ച അടിത്തറയുള്ളതും മണികളാലും പവിഴങ്ങളാലും ചിത്രിതവും സൂര്യനെ തൊടുന്നതുപോലെ ഉയർന്ന പർവതസമവുമായ ഭവനങ്ങളെ — ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെയും മയിലുകളുടെയും വീണകളുടെയും ആഭരണങ്ങളുടെയും നാദങ്ങളാൽ മുഖരിതമായിരുന്നവയെ — ആ അഗ്നി ദഹിപ്പിച്ചു. അഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട തോരണങ്ങൾ വേനൽക്കാലത്ത് മിന്നലുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മേഘക്കൂട്ടങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. അഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഗൃഹങ്ങൾ കാട്ടുതീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന മഹാപർവതത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. വിമാനങ്ങളിൽ (മേൽമാളികകളിൽ) ഉറങ്ങിക്കിടന്ന സുന്ദരിമാർ എരിയുന്നവരായി ആഭരണങ്ങൾ വലിച്ചെറിഞ്ഞ് ‘അയ്യോ, അയ്യോ’ എന്ന് ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. അഗ്നിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭവനങ്ങൾ വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രമേറ്റ മഹാപർവതത്തിന്റെ ശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ വീണു. ദൂരെനിന്നു നോക്കുമ്പോൾ എരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അവ ജ്വലിക്കുന്ന ഹിമവാന്റെ ശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. ജ്വാലകളാൽ ആളിക്കത്തുന്ന, എരിയുന്ന മാളികമുകളുകളോടുകൂടി ആ ലങ്ക രാത്രിയിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പ്ലാശുകളെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ആനക്കാർ അഴിച്ചുവിട്ട ആനകളാലും അഴിച്ചുവിട്ട കുതിരകളാലും ലങ്ക ലോകാവസാനത്തിൽ മുതലകൾ ചുഴറ്റിനീങ്ങുന്ന സമുദ്രംപോലെയായി. ഇവിടെ ഉപമകളുടെ ഒരു മാല കാണാം — മേഘവും മിന്നലും, കാട്ടുതീ, വജ്രപാതം, ഹിമവാന്റെ ശിഖരങ്ങൾ, പ്ലാശുവനം, പ്രളയസമുദ്രം. ഓരോ ഉപമയും ദാഹത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തമായ ഒരു രൂപം കാണിക്കുന്നു — പ്രകാശം, പതനം, നിറം, കോലാഹലം. 27-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ലങ്കയിലെ ഭവനങ്ങൾ അതിസുന്ദരമായിരുന്നു — സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ചന്ദ്രാർധചന്ദ്രാകൃതികളാൽ അലങ്കരിച്ചവ, മുകൾത്തട്ടിലെ ശാലകളാൽ ഉയർന്നവ, ചിത്രജാലകങ്ങളുള്ളവ, ഉറച്ച അടിത്തറകളിൽ നിൽക്കുന്നവ, മണികളാലും പവിഴങ്ങളാലും ചിത്രിതമായവ. അവയിൽ ക്രൗഞ്ചങ്ങളും മയിലുകളും ശബ്ദിച്ചിരുന്നു, വീണകൾ വായിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, സ്ത്രീകളുടെ ആഭരണങ്ങൾ കിലുങ്ങിയിരുന്നു. ഈ സുഖമയജീവിതമെല്ലാം അഗ്നിയാൽ നശിച്ചു. മുമ്പ് ഗീതവും നൃത്തവും ഉണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ നിലവിളി മാത്രം. സുന്ദരിമാർ ആഭരണങ്ങൾ വലിച്ചെറിഞ്ഞ് ഓടുന്നു, കാരണം അഗ്നിയിൽ ചൂടായ സ്വർണാഭരണങ്ങൾ പൊള്ളിക്കുന്നു. ആനക്കാർ ആനകളെയും കുതിരക്കാർ കുതിരകളെയും അഴിച്ചുവിട്ടു, ആ മൃഗങ്ങൾ ഭയംകൊണ്ട് അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുന്നു. ഇങ്ങനെ നഗരം മുതലകൾ ചുഴറ്റിനീങ്ങുന്ന ക്ഷുബ്ധസമുദ്രംപോലെയാകുന്നു. രാത്രിയിൽ ദൂരെനിന്നു കാണുന്ന ലങ്ക ചുവന്ന പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ പ്ലാശുവനംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു — ഭീഷണമെങ്കിലും സുന്ദരം. ‘ഹാ ഹാ’ (അയ്യോ, അയ്യോ) എന്ന നിലവിളി സ്ത്രീകളുടെ ഭയവും വേദനയും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഭവനങ്ങൾ വീഴുമ്പോൾ അവ വജ്രത്താൽ തകർന്ന പർവതശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ഈ ഉപമ പതനത്തിന്റെ വേഗവും ശബ്ദവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദൂരെനിന്നു കാണുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന ഗൃഹങ്ങൾ ഹിമവാന്റെ ശിഖരങ്ങളെപ്പോലെ — ഹിമവാന്റെ ശിഖരങ്ങൾ രാത്രിയിൽ ഓഷധികളാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ലങ്കയിലെ ഗൃഹങ്ങൾ അഗ്നിയാൽ ജ്വലിക്കുന്നു. ഇവിടെ മുൻസർഗത്തിലെ ഓഷധിപർവതത്തിന്റെ സ്മരണയുമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ കവി ഉപമകളിലൂടെ ദാഹത്തിന്റെ ഭീകരതയും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം വർണിക്കുന്നു.

ചിലയിടത്ത് അഴിച്ചുവിട്ട കുതിരയെ കണ്ട് ഭയന്ന ആന പിന്മാറുന്നു, ചിലയിടത്ത് ഭയന്ന ആനയെ കണ്ട് ഭയന്ന കുതിര തിരിഞ്ഞോടുന്നു — ഇങ്ങനെ മൃഗങ്ങളും പരസ്പരം ഭയപ്പെടുന്നു. ലങ്ക എരിയുമ്പോൾ, ജലത്തിൽ അഗ്നിയുടെ നിഴൽ പതിഞ്ഞ മഹാസമുദ്രം ചുവന്ന ജലമുള്ള ഒരു സമുദ്രംപോലെ ശോഭിച്ചു — അഗ്നിയുടെ പ്രതിബിംബത്താൽ സമുദ്രജലം ചുവന്നതുപോലെയായി. വാനരന്മാരാൽ കത്തിക്കപ്പെട്ട ആ നഗരം ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിന്റെ ഘോരമായ പ്രളയകാലത്തു ജ്വലിക്കുന്ന ഭൂമിപോലെയായി. പുകയാൽ മൂടപ്പെട്ട്, അഗ്നിയാൽ തപിച്ച്, ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുന്ന സ്ത്രീജനങ്ങളുടെ ശബ്ദം നൂറു യോജന ദൂരംവരെ കേട്ടു. പിന്നെ ശരീരം പൊള്ളി പുറത്തുവന്ന മറ്റു രാക്ഷസന്മാരുടെ മേൽ യുദ്ധോത്സുകരായ വാനരന്മാർ പെട്ടെന്നു ചാടിവീണു. വാനരന്മാരുടെ ആർപ്പുവിളിയും രാക്ഷസന്മാരുടെ നിലവിളിയും പത്തു ദിക്കുകളെയും സമുദ്രത്തെയും ഭൂമിയെയും മുഴക്കി. പ്രളയകാലത്തിന്റെ ഉപമ ദാഹത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ നിലവിളി നൂറു യോജനവരെ കേൾക്കുന്നു എന്ന അതിശയോക്തി കരുണരസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. 29-ാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. കുതിരയുടെയും ആനയുടെയും പരസ്പരഭയം സൂക്ഷ്മമായ നിരീക്ഷണമാണ് — ഭയന്ന ഒരു മൃഗം ഭയന്ന മറ്റൊന്നിനെ കണ്ട് കൂടുതൽ ഭയക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിന്റെ ചുവപ്പുനിറം അഗ്നിയുടെ പ്രതിബിംബത്താലാണ്, എന്നാൽ അതു രക്തത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രളയത്തിൽ ഭൂമി മുഴുവനും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ലങ്ക ജ്വലിക്കുന്നു. ശരീരം പൊള്ളി പുറത്തുവന്ന രാക്ഷസന്മാരെ യുദ്ധത്തിനായി കാത്തുനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാർ തൽക്ഷണം ആക്രമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുകടക്കുന്നതും സുരക്ഷിതമല്ല — അകത്ത് അഗ്നി, പുറത്ത് വാനരന്മാർ. ഇരുപക്ഷത്തെയും ശബ്ദങ്ങൾ ദിക്കുകളെയും സമുദ്രത്തെയും ഭൂമിയെയും നിറയ്ക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യം മുഴുവനും യുദ്ധത്തിന്റെ പുതിയ ഘട്ടത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇനിമുതൽ വാനരന്മാരാണ് ആക്രമണകാരികൾ.

ശല്യമുക്തരായ മഹാത്മാക്കളായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ പരിഭ്രമമില്ലാതെ ശ്രേഷ്ഠമായ രണ്ടു വില്ലുകൾ കൈയിലെടുത്തു. പിന്നെ രാമൻ തന്റെ ഉത്തമമായ വില്ലു കുലച്ചു ഞാണൊലി മുഴക്കി; രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന തുമുലമായ ശബ്ദം ഉണ്ടായി. വലിയ വില്ലു കുലയ്ക്കുന്ന രാമൻ അപ്പോൾ വേദമയമായ വില്ലു കുലയ്ക്കുന്ന കുപിതനായ ഭഗവാൻ ഭവനെ (ശിവനെ) പോലെ ശോഭിച്ചു. വാനരന്മാരുടെ ആർപ്പുവിളിയും രാക്ഷസന്മാരുടെ നിലവിളിയും — ആ രണ്ടു ശബ്ദങ്ങളെയും അതിജീവിച്ച് രാമന്റെ ഞാണൊലി കേട്ടു. വാനരന്മാരുടെ ആർപ്പുവിളിയുടെ ഘോഷം, രാക്ഷസന്മാരുടെ നിലവിളി, രാമന്റെ ഞാണൊലി — ഈ മൂന്നും പത്തു ദിക്കുകളിലും വ്യാപിച്ചു. അവന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരങ്ങളാൽ കൈലാസശൃംഗംപോലെയുള്ള ആ നഗരഗോപുരം ഭൂമിയിൽ ചിതറിവീണു. പിന്നെ വിമാനങ്ങളിലും ഗൃഹങ്ങളിലും രാമശരങ്ങൾ കണ്ട് രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരുടെ തുമുലമായ യുദ്ധസന്നാഹം ആരംഭിച്ചു. കവചങ്ങളണിയുന്നവരും സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നവരുമായ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാർക്ക് ആ രാത്രി ഭയാനകമായ ഒന്നായിത്തീർന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടിരുന്ന രാമൻ ഇപ്പോൾ പരിഭ്രമമില്ലാതെ വില്ലു ധരിക്കുന്നു — ഈ മാറ്റം സേനയുടെ ആത്മവിശ്വാസം വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ശിവന്റെ ത്രിപുരദഹനവേളയിലെ വില്ലുപോലെയാണ് രാമന്റെ വില്ല് ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. 37-ാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്, അതിന്റെ ആദ്യാർധം 33-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യാർധത്തിന്റെ ആവർത്തനം മാത്രമാണ്. രാമന്റെ വില്ലിന്റെ ശബ്ദം എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളെക്കാളും ഉയർന്നതാണ് — വാനരന്മാരുടെ ഹർഷനാദത്തെയും രാക്ഷസന്മാരുടെ നിലവിളിയെയും അതിജീവിച്ച് അതു കേൾക്കുന്നു. ഇതുവഴി രാമന്റെ പ്രഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കാണെങ്കിലും അവനാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ മുഴുവൻ കേന്ദ്രം. അവന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ഗോപുരം ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു — ഇത് ലങ്കയുടെ കവാടത്തിന്റെ പതനമാണ്, വരാനിരിക്കുന്ന പരാജയത്തിന്റെ ചിഹ്നം. രാമന്റെ ബാണങ്ങൾ സ്വന്തം ഗൃഹങ്ങളിൽ കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരാകുന്നു, സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നു. അവർക്ക് ആ രാത്രി ഭയാനകമാണ്, കാരണം അവരുടെ നഗരം എരിയുന്നു, ശത്രു കവാടത്തിലുമുണ്ട്. മുൻസർഗത്തിൽ ഓഷധികളുടെ പ്രഭാവത്താൽ നവജീവൻ ലഭിച്ച രാമൻ ഇവിടെ പൂർണശക്തിയോടെ യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. വില്ലു കുലയ്ക്കൽ കേവലം ശബ്ദമല്ല, യുദ്ധത്തിനുള്ള വെല്ലുവിളിയാണ്. രാമൻ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നുവെന്നും അവന്റെ ബാണങ്ങൾ അമോഘമാണെന്നും രാക്ഷസന്മാർക്കറിയാം. അതിനാൽ അവരുടെ സന്നാഹം തുമുലമാണ് — അവർ തിടുക്കത്തിൽ കവചങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു, ആയുധങ്ങളെടുക്കുന്നു, സിംഹനാദങ്ങളാൽ സ്വയം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ നാദവും ഭയത്തിന്റെ ഒരു മറ മാത്രമാണ്.

മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ വാനരേന്ദ്രന്മാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘വാനരന്മാരേ, നിങ്ങൾക്കടുത്തുള്ള കവാടത്തിലെത്തി യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ. നിങ്ങളിൽ ആരെങ്കിലും അതാതിടത്തു നിന്നുകൊണ്ട് വിപരീതമായി പ്രവർത്തിച്ചാൽ — ആജ്ഞ പാലിക്കാതിരുന്നാൽ — രാജശാസനത്തെ ലംഘിക്കുന്ന അവനെ ചാടിവീണു കൊല്ലണം.’ ജ്വലിക്കുന്ന തീപ്പന്തങ്ങളാൽ കൈകൾ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ വാനരമുഖ്യന്മാർ കവാടങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചു നിന്നപ്പോൾ രാവണനെ ക്രോധം ആവേശിച്ചു. അവന്റെ കോട്ടുവായിന്റെ ചലനത്താൽ പത്തു ദിക്കുകളും കലങ്ങിമറിഞ്ഞു; രുദ്രന്റെ കോപം ശരീരമെടുത്തതുപോലെ അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ കാണപ്പെട്ടു. അത്യന്തം കുപിതനായ അവൻ കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരായ കുംഭനെയും നികുംഭനെയും അനേകം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം അയച്ചു. യൂപാക്ഷൻ, ശോണിതാക്ഷൻ, പ്രജംഘൻ, കമ്പനൻ എന്നിവർ രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് കുംഭകർണപുത്രന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. അവൻ മഹാബലരായ ആ രാക്ഷസന്മാരോടെല്ലാം ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘രാക്ഷസന്മാരേ, സിംഹനാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ഇന്നുതന്നെ പോകുവിൻ.’ അവനാൽ പ്രേരിതരായ, ജ്വലിക്കുന്ന ആയുധങ്ങളേന്തിയ വീരരാക്ഷസന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ലങ്കയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവന്റെ കർക്കശമായ നിയമം സേനയുടെ അച്ചടക്കം കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘രുദ്രസ്യ മന്യുഃ’ (രുദ്രന്റെ കോപം) പോലെയാണ് — അവന്റെ സഹോദരനായ കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരെ ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിനയയ്ക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ പ്രമുഖയോദ്ധാക്കൾ മുമ്പേതന്നെ വധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. 47-ാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. സുഗ്രീവൻ ഒരു സേനാപതിയെപ്പോലെ ക്രമീകരണം ചെയ്യുന്നു — ഓരോ വാനരനേതാവും അടുത്തുള്ള കവാടം കാക്കണം, ആജ്ഞ ലംഘിക്കുന്നവൻ ആരായാലും ശിക്ഷാർഹനാണ്. ഇങ്ങനെ വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ എല്ലാ കവാടങ്ങളും ഉപരോധിക്കുന്നു. ഇതു കണ്ട് രാവണൻ കോപിക്കുന്നു — അവന്റെ കോട്ടുവായാൽപോലും ദിക്കുകൾ ക്ഷുബ്ധമാകുന്നു, അവന്റെ ക്രോധം ശിവന്റെ ക്രോധം ശരീരമെടുത്തതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. അവൻ സ്വയം പുറപ്പെടുന്നില്ല, കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു. കുംഭകർണൻ മുമ്പേ വധിക്കപ്പെട്ടു, അതിനാൽ അവന്റെ പുത്രന്മാർക്കു പ്രതികാരത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും ഉണ്ടാകാം. യൂപാക്ഷൻ മുതലായ നാലു സേനാപതികൾ അവരുടെ സഹായികളാണ്. രാവണന്റെ ആജ്ഞ ‘ഇന്നുതന്നെ പോകുവിൻ’ എന്നാണ് — സമയം വൈകുന്നത് അവൻ സഹിക്കുന്നില്ല. രാവണന്റെ അനേകം പുത്രന്മാരും സഹോദരന്മാരും സേനാപതികളും മുമ്പേതന്നെ വധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവൻ ഇപ്പോൾ കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവന്റെ ക്രോധം വർധിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവന്റെ സേന ക്ഷയിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെടുന്നു — അവരുടെ ശൗര്യം കാണാം, എന്നാൽ അവരുടെ വിധി നിശ്ചിതമാണ്.

രാക്ഷസന്മാരുടെ ആഭരണങ്ങളിലെ സ്വന്തം പ്രഭകളാലും വാനരന്മാർ തീപ്പന്തങ്ങളാലും എല്ലാവശത്തും ആകാശത്തെ പ്രകാശമാനമാക്കി. അവിടെ താരാധിപനായ ചന്ദ്രന്റെ പ്രഭയും താരങ്ങളുടെ പ്രഭയും ഇരുപക്ഷത്തെയും ആഭരണങ്ങളുടെ പ്രഭയും ജ്വലിച്ച് ആകാശത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു. ചന്ദ്രപ്രഭയും ആഭരണപ്രഭയും ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളുടെ പ്രഭയും വാനരരാക്ഷസസൈന്യങ്ങളെ എല്ലാവശത്തും പ്രകാശിപ്പിച്ചു. അവിടെ പാതി എരിഞ്ഞ ഗൃഹങ്ങളുടെ പ്രഭകൾ ജലത്തിൽ പതിഞ്ഞ, തിരമാലകൾ ഇളകുന്ന സമുദ്രം വീണ്ടും കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു. പതാകകളും കൊടികളുമുള്ളതും ഉത്തമമായ വാളുകളും മഴുക്കളുമുള്ളതും ഭീകരമായ കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമുള്ളതും നാനാവിധ കാലാൾപ്പട നിറഞ്ഞതും ജ്വലിക്കുന്ന ശൂലങ്ങളും ഗദകളും വാളുകളും പ്രാസങ്ങളും തോമരങ്ങളും വില്ലുകളുമുള്ളതും ഘോരമായ പരാക്രമവും പൗരുഷവുമുള്ളതുമായ ആ ഭീകരരാക്ഷസസൈന്യം കാണപ്പെട്ടു. അതിലെ പ്രാസങ്ങൾ ജ്വലിച്ചിരുന്നു; നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളാൽ അതു മുഖരിതമായിരുന്നു; യോദ്ധാക്കളുടെ ഭുജങ്ങൾ സ്വർണവലകളാൽ പൊതിഞ്ഞിരുന്നു; മഴുക്കൾ ചുഴറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; വലിയ ആയുധങ്ങൾ വീശപ്പെട്ടിരുന്നു; വില്ലുകളിൽ ബാണങ്ങൾ തൊടുത്തിരുന്നു; ഗന്ധങ്ങളുടെയും മാലകളുടെയും മദ്യത്തിന്റെയും തളിക്കലാൽ മഹാവായു സുഗന്ധപൂരിതമായിരുന്നു; ശൂരജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും മഹാമേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നതും ഘോരവുമായിരുന്നു അത്. ഇങ്ങനെ നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള ആ രാക്ഷസസൈന്യം വരുന്നതു കണ്ട് — എന്ന വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലാണ് പൂർത്തിയാകുന്നത്. രാത്രിയിലെ യുദ്ധവും പകലിലെന്നപോലെ പ്രകാശിതമാണ് — ചന്ദ്രനും താരങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും തീപ്പന്തങ്ങളും എരിഞ്ഞ ഗൃഹങ്ങളും എല്ലാം വെളിച്ചം നൽകുന്നു. 50 മുതൽ 53 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. സേനയുടെ വർണനയിൽ ഗന്ധം, ശബ്ദം, രൂപം എന്നീ മൂന്നും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് കവി വെളിച്ചത്തിന്റെ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു. രാത്രിയാണ്, എന്നാൽ ഇരുട്ടില്ല — ചന്ദ്രനും താരങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും ആകാശത്ത്, രാക്ഷസന്മാരുടെ ആഭരണങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ, വാനരന്മാരുടെ തീപ്പന്തങ്ങൾ കൈകളിൽ, എരിഞ്ഞ ഗൃഹങ്ങൾ നഗരത്തിൽ, അവയുടെ പ്രതിബിംബം സമുദ്രത്തിൽ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധക്കളം മുഴുവനും ജ്വലിക്കുന്നു. പിന്നെ രാക്ഷസസേനയുടെ വിസ്തൃതമായ വർണന — പതാകകളും കൊടികളും, വാളുകളും മഴുക്കളും, കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും കാലാളുകളും, ശൂലങ്ങളും ഗദകളും വാളുകളും പ്രാസങ്ങളും തോമരങ്ങളും വില്ലുകളും. സേനയിലെ കിങ്ങിണികളുടെ ശബ്ദം, സ്വർണകവചങ്ങളുടെ ദീപ്തി, ഗന്ധമാല്യമദ്യങ്ങളുടെ ഗന്ധം, മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ഘോഷം. ഇതെല്ലാം ആ സേനയുടെ ബലവും ഭീകരതയും കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇങ്ങനെയുള്ള സേനപോലും വാനരന്മാരാൽ പരാജയപ്പെടുമെന്ന് കഥയുടെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു ചിത്രകാരൻ ദൃശ്യം വിസ്തരിച്ചു രചിക്കുന്നതുപോലെ, കവി ഇവിടെ യുദ്ധാരംഭത്തിനു മുമ്പുള്ള നിമിഷം നിർത്തിവെക്കുന്നു. ചന്ദ്രതാരങ്ങളുടെ വെളിച്ചം ശാന്തം, അഗ്നിയുടെ വെളിച്ചം ഉഗ്രം, ആഭരണങ്ങളുടെ വെളിച്ചം ചഞ്ചലം — ഈ മൂന്നു വെളിച്ചങ്ങളും ചേർന്ന് യുദ്ധഭൂമിയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. സമുദ്രവും ഈ ദൃശ്യത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു, അതിന്റെ തിരമാലകൾ അഗ്നിയുടെ വെളിച്ചം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസസേനയുടെ വർണനയിൽ ഓരോ ആയുധവും പേരെടുത്ത് എണ്ണിയിരിക്കുന്നു, അതുവഴി അതിന്റെ സജ്ജതയും പൂർണതയും കാണിക്കുന്നു. മദ്യത്തിന്റെ ഗന്ധം രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിനു മുമ്പ് മദ്യം കുടിച്ചിരുന്നുവെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയാണ് അതിന്റെ ഘോഷം.

രാക്ഷസസൈന്യം വരുന്നതു കണ്ട് വാനരസൈന്യം ഇളകി, ഉറക്കെ ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ വാനരന്മാർ വേഗത്തിൽ കുതിച്ച്, എതിർസൈന്യമായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ വലിയ സൈന്യത്തിന്റെ നേരെ, ഈയാംപാറ്റകൾ അഗ്നിയിലേക്കെന്നപോലെ, പാഞ്ഞുചെന്നു. അവരുടെ കൈകളുടെ പിടിയാൽ പരിഘങ്ങളും അശനികളും (ഇടിവാളുപോലുള്ള ആയുധങ്ങൾ) തിരുമ്മിമിനുക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ ശ്രേഷ്ഠസൈന്യം വീണ്ടും അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. അവിടെ യുദ്ധോത്സുകരായ വാനരന്മാർ ഉന്മത്തരെപ്പോലെ ചാടിവീണു — മരങ്ങളാലും പാറകളാലും മുഷ്ടികളാലും നിശാചരന്മാരെ പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട്. അതുപോലെതന്നെ, പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ വാനരന്മാരുടെ തലകൾ ഭീമപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ പെട്ടെന്ന് അറുത്തു. പല്ലുകൾകൊണ്ട് ചെവികൾ കടിച്ചെടുക്കപ്പെട്ടവരും മുഷ്ടികളാൽ തല പിളർന്നവരും പാറകളുടെ പ്രഹരത്താൽ അവയവങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞവരുമായ രാക്ഷസന്മാർ അവിടെ ചുറ്റിനടന്നു. അതുപോലെ ഘോരരൂപികളായ മറ്റു നിശാചരന്മാർ മൂർച്ചയുള്ള വാളുകളാൽ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ എല്ലാവശത്തും വെട്ടി. കൊല്ലുന്നവനെ മറ്റൊരുവൻ കൊന്നു, വീഴ്ത്തുന്നവനെ മറ്റൊരുവൻ വീഴ്ത്തി, നിന്ദിക്കുന്നവനെ മറ്റൊരുവൻ നിന്ദിച്ചു, കടിക്കുന്നവനെ മറ്റൊരുവൻ കടിച്ചു. ‘തരൂ’ എന്ന് ഒരുവൻ, ‘തരാം’ എന്നു മറ്റൊരുവൻ, ‘എന്തിനു ബുദ്ധിമുട്ടിക്കുന്നു, നിൽക്ക്’ എന്നിങ്ങനെ അവിടെ അവർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു. ആയുധങ്ങൾ വഴുതിപ്പോയതും കവചങ്ങളും ആയുധങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും വലിയ പ്രാസങ്ങൾ ഉയർത്തപ്പെട്ടതും മുഷ്ടികളും ശൂലങ്ങളും വാളുകളും കുന്തങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമായ അതിഭയാനകമായ വാനരരാക്ഷസയുദ്ധം നടന്നു. രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പത്തും ഏഴുമായി കൊന്നു, വാനരന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെ പത്തും ഏഴുമായി വീഴ്ത്തി. വസ്ത്രങ്ങൾ അഴിഞ്ഞുലഞ്ഞ, കവചങ്ങളും കൊടികളും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസസൈന്യത്തെ പിടികൂടി വാനരന്മാർ വളഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘അന്യഃ… അപരഃ’ (ഒരുവൻ… മറ്റൊരുവൻ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ സങ്കുലതയും ഗതിവേഗവും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ആർ ആരെ കൊല്ലുന്നു എന്ന് അറിയാനാവുന്നില്ല. ഈയാംപാറ്റകൾ അഗ്നിയിലേക്ക് എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ സാഹസവും അവരുടെ വിനാശത്തിന്റെ സാധ്യതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ജഹ്രൂ രാക്ഷസാ’ എന്നതിൽ ‘ജഹ്രുഃ’ എന്നതിന്റെ വിസർഗം തുടർന്നുവരുന്ന രേഫം കാരണം ലോപിച്ച് ഉകാരം ദീർഘമായിരിക്കുന്നു. 63-ഉം 69-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ ആറു പാദമുള്ളവയാണ്. രാക്ഷസസേനയെ കണ്ട് വാനരന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, ഉത്സാഹത്തോടെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടോടുന്നു. ഈയാംപാറ്റകൾ ദീപത്തിലേക്ക് ഓടുന്നതുപോലെ അവർ ശത്രുസേനയിലേക്ക് ഓടുന്നു — ഈ ഉപമ അവരുടെ നിർഭയത്വം കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളും മുഷ്ടികളും പല്ലുകളുംകൊണ്ട് പൊരുതുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ ശരങ്ങളും വാളുകളുംകൊണ്ട്. ഇരുപക്ഷത്തും വലിയ നാശം. ‘തരൂ’, ‘തരാം’, ‘നിൽക്ക്’ എന്നീ വാക്കുകൾ യുദ്ധഭൂമിയിലെ യഥാർഥ കോലാഹലം കാണിക്കുന്നു — ഒരുവൻ ആയുധം ചോദിക്കുന്നു, ഒരുവൻ പ്രഹരം നൽകുന്നു, ഒരുവൻ ശത്രുവിനെ തടയുന്നു. ‘പത്തും ഏഴും’ എന്ന സംഖ്യ അനിശ്ചിതമായ ഒരു വലിയ എണ്ണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ രാക്ഷസസേനയെ വളയുന്നു, ഇത് അവരുടെ മേൽക്കൈ കാണിക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഒരു നിയമവുമില്ല — ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, കവചങ്ങൾ വീണു, മുഷ്ടികളും പല്ലുകളും ആയുധങ്ങളായി. പദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്താൽ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം കാണിക്കുന്നു — കൊല്ലുന്നവൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നു, വീഴ്ത്തുന്നവൻ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു, നിന്ദിക്കുന്നവൻ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു, കടിക്കുന്നവൻ കടിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രതിക്രിയയുടെ ഈ ചക്രം യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തമില്ലായ്മയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ തലകൾ അറുക്കുന്നു, വാനരന്മാർ ചെവികൾ കടിക്കുകയും തലകൾ പിളർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തും വീരന്മാർ വീഴുന്നു, എന്നാൽ ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ രാക്ഷസസേനയെ ചുറ്റും ഉപരോധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കുംഭൻ മുതലായവരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾക്കുള്ള ഭൂമിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക