॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 74-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഓഷധിപർവതം കൊണ്ടുവരുന്നതും രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പുനരുത്ഥാനവും

സേനയുടെ മോഹാലസ്യം, വിഭീഷണന്റെ ആശ്വാസവചനം, രണഭൂമിയിൽ ജാംബവാനെ തിരയുന്നത്, ഓഷധികളെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം, ഹനുമാൻ ഹിമവാനിലേക്കു പോകുന്നത്, ശിഖരം കൊണ്ടുവരുന്നത്, എല്ലാവരും ശല്യമുക്തരാകുന്നത്

യുദ്ധമുന്നണിയിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ വാനരയൂഥപന്മാരുടെ സൈന്യം മോഹത്തിലാണ്ടു. സുഗ്രീവനും നീലനും അംഗദനും ജാംബവാനും എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് അറിയാതായി. അപ്പോൾ ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിഭീഷണൻ സൈന്യം മുഴുവൻ വിഷണ്ണമായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് വാനരരാജന്റെ വീരന്മാരെ അനുപമമായ വാക്കുകളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ചു — ‘ഭയപ്പെടേണ്ട, ഇതു വിഷാദിക്കേണ്ട സമയമല്ല. ആര്യപുത്രന്മാർ ഇരുവരും നിസ്സഹായരും വിഷണ്ണരുമായി കാണപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവർ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അസ്ത്രജാലങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത്. സ്വയംഭൂ അവനു നൽകിയ അമോഘവീര്യമുള്ള ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ മാനിച്ചുകൊണ്ടാണ് രാജകുമാരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ വീണത്; അതിനാൽ ഇതിൽ വിഷാദിക്കാൻ എന്തു കാരണമാണുള്ളത്?’ ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ബുദ്ധി കാണാം — അവൻ പരാജയമല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ മര്യാദയാണ് കാണുന്നത്. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സമർഥരായിരുന്നിട്ടും അസ്ത്രത്തെ ആദരിക്കാൻവേണ്ടി മാത്രമാണ് പ്രതിരോധിക്കാതിരുന്നത് എന്നാണ് അവന്റെ ആശയം. ഇങ്ങനെ സേനയുടെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും ധൈര്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. അവരുടെ പ്രാണന് അപകടമില്ല, മൂർച്ഛ മാത്രമേയുള്ളൂ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൻ സേനയുടെ ഭയം അകറ്റി പ്രത്യാശ ഉണർത്തുന്നു.

വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ബുദ്ധിമാനായ മാരുതിയും ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ മാനിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘അസ്ത്രമേറ്റ ഈ സൈന്യത്തിൽ വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരിൽ ആരൊക്കെ പ്രാണൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, അവരെയെല്ലാം നമുക്കു ചെന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കാം.’ പിന്നെ വീരന്മാരായ ഹനുമാനും രാക്ഷസോത്തമനായ വിഭീഷണനും ഒരുമിച്ച് കൈകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങളുമായി രാത്രിയിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചുറ്റിനടന്നു. അവർ ഭൂമിയെ കണ്ടു — വാലുകൾ മുറിഞ്ഞ, കൈകളും തുടകളും കാലുകളും വിരലുകളും കഴുത്തുകളും പിളർന്ന, ശരീരങ്ങളിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുകുന്ന, പർവതാകാരരായ വീണുകിടക്കുന്ന വാനരന്മാരാൽ അതു നിറഞ്ഞിരുന്നു; വീണുകിടക്കുന്ന തിളങ്ങുന്ന ആയുധങ്ങളാലും അതു വ്യാപ്തമായിരുന്നു. സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, നീലൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ, ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വേഗദർശി, മൈന്ദൻ, നളൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, ദ്വിവിദൻ എന്നിവരെയും മറ്റു വാനരന്മാരെയും അവർ യുദ്ധത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്നവരായി കണ്ടു. സ്വയംഭൂവിനു പ്രിയപ്പെട്ട ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ, പകലിന്റെ അഞ്ചാം ഭാഗം ശേഷിച്ചിരിക്കെ, വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരിൽ അറുപത്തേഴു കോടി പേർ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടിരുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘ഹത’ എന്നതിന് ‘മരിച്ചവരും മുറിവേറ്റവരും’ എന്ന അർഥമാണ് നൽകിയിരിക്കുന്നത് — പലരും മോഹാലസ്യപ്പെട്ടവർ മാത്രമായിരുന്നു, മരിച്ചവരല്ല. രാത്രിയിൽ തീപ്പന്തങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയുടെ ദർശനം ഭീഷണവും കരുണവുമായ ഒരു ചിത്രമാണ്. വിഭീഷണനും ഹനുമാനും ഇവിടെ സഹചാരികളാണ് — ഒരാൾ രാക്ഷസൻ, മറ്റേയാൾ വാനരൻ, ഇരുവരും രാമന്റെ ഹിതം മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നു. സേനാപതികളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് കവി ആപത്തിന്റെ വലുപ്പം കാണിക്കുന്നു — എല്ലാ പ്രമുഖരും വീണിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള ഇരുട്ടിലും അവർ നിരാശരാകുന്നില്ല, ജീവനുള്ളവരെ തിരയുന്നു. ‘സപ്തഷഷ്ടിഃ കോട്യഃ’ (അറുപത്തേഴു കോടി) എന്ന സംഖ്യ അസ്ത്രത്തിന്റെ അമോഘത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പകലിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ ഇത്രയും സൈന്യം വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. രാത്രിയിലും അവർ വിശ്രമിക്കുന്നില്ല, കാരണം ഓരോ വാനരന്റെയും ജീവൻ അവർക്കു പ്രധാനമാണ്. തീപ്പന്തങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ആ വാനരന്മാർ പർവതങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെടുന്നു, അവരുടെ രക്തം നദിപോലെ ഒഴുകുന്നു. ഈ ദൃശ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു. വിഭീഷണനും ഹനുമാനും എണ്ണമെടുക്കുക മാത്രമല്ല, ജീവനുള്ള ഓരോരുത്തരെയും സാന്ത്വനിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ കരുണയും വീരതയും ഒരുമിച്ചു കാണാം. മുമ്പ് ലങ്ക ജയിക്കാൻ വന്നവർതന്നെ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ വിപര്യയത്തിന്റെ കരുണ.

സമുദ്രപ്രവാഹംപോലെ വിശാലവും ബാണങ്ങളേറ്റു പീഡിതവുമായ സൈന്യം കണ്ട് ഹനുമാൻ വിഭീഷണനോടൊപ്പം ജാംബവാനെ തിരഞ്ഞു. സ്വാഭാവികമായ വാർധക്യമുള്ളവനും നൂറുകണക്കിനു ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞവനും പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനും കെട്ടടങ്ങുന്ന അഗ്നിപോലെയുള്ളവനുമായ ആ വീരനെ കണ്ട് പൗലസ്ത്യൻ (വിഭീഷണൻ) അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു — ‘ആര്യാ, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ അങ്ങയുടെ പ്രാണൻ കവർന്നിട്ടില്ലല്ലോ?’ അതു കേട്ട് ഋക്ഷശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാൻ പ്രയാസപ്പെട്ട് വാക്കുകൾ പുറപ്പെടുവിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാവീര്യനായ നൈർഋതേന്ദ്രാ, സ്വരംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ഞാൻ അങ്ങയെ തിരിച്ചറിയുന്നത്; മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളേറ്റ ശരീരമുള്ള എനിക്ക് കണ്ണുകൊണ്ട് അങ്ങയെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. സുവ്രതാ, ആരാൽ അഞ്ജന നല്ല സന്താനമുള്ളവളായോ, മാതരിശ്വാവ് (വായു) നല്ല സന്താനമുള്ളവനായോ, ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ എവിടെയെങ്കിലും പ്രാണൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ വിഭീഷണൻ വിസ്മയിച്ചു ചോദിച്ചു — ‘ആര്യപുത്രന്മാരെ വിട്ട് എന്തുകൊണ്ടാണ് അങ്ങ് മാരുതിയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നത്? സുഗ്രീവനിലോ അംഗദനിലോ രാഘവനിൽപ്പോലുമോ വായുപുത്രനിൽ എന്നപോലെയുള്ള സ്നേഹം അങ്ങു കാണിച്ചില്ലല്ലോ.’ ജാംബവാൻ പറഞ്ഞു — ‘നൈർഋതശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ എന്തുകൊണ്ടു മാരുതിയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു എന്നു കേൾക്കുക. ഈ വീരൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ നശിച്ച സൈന്യവും നശിക്കാത്തതാണ്; ഹനുമാൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞുവെങ്കിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന നാമും മരിച്ചവരാണ്. കുഞ്ഞേ, വായുവിനു തുല്യനും അഗ്നിക്കു തുല്യം വീര്യമുള്ളവനുമായ മാരുതി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അപ്പോൾ മാത്രമേ ജീവിക്കാനുള്ള പ്രത്യാശയുള്ളൂ.’ അപ്പോൾ ഹനുമാൻ വൃദ്ധന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ജാംബവാന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് വിനയത്തോടെ വന്ദിച്ചു. ഹനുമാന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യഥിതമായിരുന്നിട്ടും ആ ഋക്ഷശ്രേഷ്ഠൻ തനിക്കു പുനർജന്മം ലഭിച്ചതുപോലെ കരുതി. ഇവിടെ ജാംബവാന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി വ്യക്തമാണ് — ഈ ആപത്തിനു പരിഹാരം കാണാൻ ഹനുമാനു മാത്രമേ കഴിയൂ എന്ന് അവനറിയാം, അതിനാൽ ആദ്യം അവന്റെ ജീവനെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചോദിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ചോദ്യം വായനക്കാരന്റെയും ചോദ്യമാണ്, അതിന്റെ ഉത്തരത്താൽ ഹനുമാന്റെ മഹത്ത്വം പ്രകാശിതമാകുന്നു. കാഴ്ചയില്ലാതിരുന്നിട്ടും വൃദ്ധൻ സ്വരംകൊണ്ടുതന്നെ വിഭീഷണനെ തിരിച്ചറിയുന്നു — ഇത് അവന്റെ അനുഭവസമ്പത്ത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിനയവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മഹാബലനായിട്ടും അവൻ വൃദ്ധന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു നമസ്കരിക്കുന്നു. ജാംബവാൻ വൃദ്ധനാണ്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനാണ്, മുമ്പ് ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളും കണ്ടിട്ടുള്ളവനാണ്. അതിനാൽ അവന്റെ വാക്കിന്റെ ഗൗരവം എല്ലാവർക്കും അറിയാം. അവൻ ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനാണ്, കണ്ണുകൊണ്ടു കാണുന്നില്ല, എന്നിട്ടും അവന്റെ ബുദ്ധി സ്ഥിരമാണ്. അവൻ ആദ്യം സ്വന്തം ക്ഷേമമോ രാമന്റെ ക്ഷേമമോ അല്ല, ഹനുമാന്റെ ക്ഷേമമാണ് ചോദിക്കുന്നത്. ഇതു കേട്ട് വിഭീഷണൻ ആശ്ചര്യപ്പെടുന്നു. ജാംബവാന്റെ ഉത്തരമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ താക്കോൽ — ഹനുമാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവന് ഓഷധികൾ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയും, അവയാൽ എല്ലാവരും ജീവിക്കും. അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ജീവനാണ് എല്ലാവരുടെയും ജീവന്റെ മൂലം. ‘ഹതമപ്യഹതം ബലം’ (നശിച്ച സൈന്യവും നശിക്കാത്തതാണ്) എന്ന വിരോധാഭാസം അവന്റെ വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ‘ജീവന്തോഽപി മൃതാ വയം’ (ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന നാമും മരിച്ചവരാണ്) എന്ന വാക്ക് അവന്റെ അഭാവത്തിലെ നിരാശയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ സ്വയം അടുത്തുവന്നു നമസ്കരിക്കുമ്പോൾ വൃദ്ധൻ വീണ്ടും ജീവൻ ലഭിച്ചതുപോലെ കരുതുന്നു. ഇവിടെ ഗുരുവിന്റെയും ശിഷ്യന്റെയും ബന്ധംപോലെയുള്ള ഒരു ഭാവം കാണാം. വൃദ്ധന്റെ ആനന്ദം തനിക്കുവേണ്ടിയല്ല, സേനയുടെ രക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രത്യാശയാലാണ്. അച്ചടിയിൽ ‘വിവ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ’ എന്നാണു പാഠം — ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പീഡിതമായിരുന്നിട്ടും അവൻ ഹർഷം പ്രാപിക്കുന്നു. വിഭീഷണനും ഇവിടെ ഒരു പാഠം പഠിക്കുന്നു — ബാഹ്യമായ പദവിയല്ല, കാര്യസാമർഥ്യമാണ് പ്രധാനം. ജാംബവാന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാജാവായ സുഗ്രീവനും രാജകുമാരന്മാരും പൂജ്യരാണ്, എന്നാൽ ആപത്തിലെ രക്ഷകൻ ഹനുമാൻതന്നെയാണ്. ഈ വിവേകം വൃദ്ധന്റെ അനുഭവത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്.

പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ ജാംബവാൻ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, വരിക, വാനരന്മാരെ രക്ഷിക്കേണ്ടവൻ നീയാണ്. പരാക്രമത്തിൽ മതിയായ മറ്റൊരാളില്ല; നീയാണ് ഇവരുടെ പരമസുഹൃത്ത്. ഇതു നിന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ സമയമാണ്, മറ്റാരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഋക്ഷവാനരവീരന്മാരുടെ സൈന്യങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുക, വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ഈ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ശല്യമുക്തരാക്കുകയും ചെയ്യുക. സമുദ്രത്തിനു മുകളിലൂടെ ദീർഘമായ വഴി പിന്നിട്ട് പർവതശ്രേഷ്ഠനായ ഹിമവാനിലേക്കു നീ പോകണം. ശത്രുനാശകാ, അവിടെ സ്വർണമയവും അത്യുന്നതവുമായ ഋഷഭം എന്ന പർവതോത്തമത്തെയും കൈലാസശിഖരത്തെയും നീ കാണും. ആ രണ്ടു ശിഖരങ്ങൾക്കുമിടയിൽ ജ്വലിക്കുന്നതും അതുല്യപ്രഭയുള്ളതും എല്ലാ ഓഷധികളും നിറഞ്ഞതുമായ ഓഷധിപർവതം നീ കാണും. അതിന്റെ മുകളിൽ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന, പത്തു ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന നാല് ഓഷധികൾ നീ കാണും — മൃതസഞ്ജീവനി, വിശല്യകരണി, സുവർണകരണി, സന്ധാനി എന്ന മഹൗഷധി. ഹനുമാനേ, അവയെല്ലാം എടുത്ത് നീ വേഗം മടങ്ങിവരണം. വായുപുത്രാ, വാനരന്മാരെ പ്രാണനോടു ചേർത്ത് ആശ്വസിപ്പിക്കുക.’ നാല് ഓഷധികളുടെയും പേരുകൾതന്നെ അവയുടെ കാര്യം പറയുന്നു — മരിച്ചവനെ ജീവിപ്പിക്കൽ, ശല്യം (തറച്ച ശരം) പുറത്തെടുക്കൽ, ദേഹത്തിനു പഴയ നിറം വീണ്ടെടുക്കൽ, ഒടിഞ്ഞ അവയവങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ. ജാംബവാന്റെ ഉപദേശം അത്യന്തം വ്യക്തമാണ് — വഴി, രണ്ടു പർവതങ്ങളുടെ പേരുകൾ, ഓഷധിയുടെ സ്ഥാനം, അവയുടെ രൂപം എന്നിങ്ങനെ എല്ലാം നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. വൃദ്ധന്റെ ജ്ഞാനവും യുവാവിന്റെ ബലവും ഇവിടെ ഒന്നിക്കുന്നു. ‘നാന്യം പശ്യാമി കഞ്ചന’ (മറ്റാരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ജാംബവാൻ എല്ലാ ഭാരവും ഹനുമാനിൽത്തന്നെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ഈ നിമിഷം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ സമുദ്രലംഘനത്തിനു മുമ്പ് ജാംബവാൻ നൽകിയ പ്രോത്സാഹനവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വേഗം വായുവിന്റെ വേഗംപോലെയാണെന്ന് ജാംബവാനറിയാം, അതിനാൽ ദൂരെയുള്ള ഹിമവാനും അവന് അടുത്താണ്. സമുദ്രലംഘനത്തിനു മുമ്പ് ചെയ്തതുപോലെ അവൻ ഹനുമാനെ അവന്റെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ത്വമേഷാം പരമഃ സഖാ’ (നീയാണ് ഇവരുടെ പരമസുഹൃത്ത്) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ ഹനുമാന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കർത്തവ്യബോധം ഉണർത്തുന്നു. ഓഷധികളുടെ തേജസ്സ് പത്തു ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു, അതിനാൽ രാത്രിയിലും അവ എളുപ്പം കാണാനാകും എന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഓഷധികൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ മാത്രമല്ല, വീണുകിടക്കുന്ന എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ജീവിപ്പിക്കാൻ സമർഥമാണ്. അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ഒറ്റ യാത്രയുടെ ഫലം സേന മുഴുവനും നേടും. ‘ക്ഷിപ്രം’ (വേഗം) എന്ന പദം സമയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു — രാത്രിതന്നെ കാര്യം ചെയ്യണം, കാരണം പ്രഭാതത്തിൽ ശത്രുക്കൾ വീണ്ടും ആക്രമിക്കും. ജാംബവാന്റെ വാക്കുകളിൽ ആജ്ഞയുമുണ്ട്, സ്നേഹവുമുണ്ട് — ‘ഹരിശാർദൂല’, ‘അരിനിഷൂദന’, ‘ഗന്ധവഹാത്മജ’ എന്നീ സംബോധനകളാൽ അവൻ ഹനുമാനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

ജാംബവാന്റെ വാക്കു കേട്ട് വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ, കാറ്റിന്റെ വേഗങ്ങളാൽ സമുദ്രമെന്നപോലെ, ബലത്തിന്റെ ഉണർവുകളാൽ നിറഞ്ഞു. പർവതത്തിന്റെ മുകൾത്തട്ടിൽ നിന്ന്, ആ ഉത്തമപർവതത്തെ അമർത്തിക്കൊണ്ട്, വീരനായ ഹനുമാൻ രണ്ടാമതൊരു പർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. വാനരന്റെ പാദങ്ങളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട ആ പർവതം താഴ്ന്നുപോയി; അത്യന്തം അമർത്തപ്പെട്ട അതിന് സ്വയം താങ്ങിനിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അതിലെ മരങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണു, വാനരന്റെ വേഗത്താൽ കത്തിജ്വലിക്കുകയും ചെയ്തു; ഹനുമാനാൽ അമർത്തപ്പെട്ട അതിന്റെ ശൃംഗങ്ങൾ ചിതറി. മരങ്ങളും പാറത്തട്ടുകളും തകർന്ന ആ പർവതശ്രേഷ്ഠം ആടിയുലഞ്ഞപ്പോൾ വാനരന്മാർക്ക് നിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. വലിയ കവാടങ്ങൾ ആടിയുലഞ്ഞ, വീടുകളും ഗോപുരങ്ങളും തകർന്ന ലങ്ക രാത്രിയിൽ ഭയാകുലയായി നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെയായി. പർവതസമനായ വായുപുത്രൻ പർവതത്തെ അമർത്തി സമുദ്രത്തോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ ഇളക്കിമറിച്ചു. പിന്നെ ആ വാനരൻ അവിടെനിന്ന് മലയപർവതത്തിൽ കയറി — മേരുവിനെയും മന്ദരത്തെയുംപോലെയുള്ളതും അനേകം നീർച്ചാലുകൾ നിറഞ്ഞതും നാനാവിധ മരങ്ങളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞതും വിടർന്ന താമരകളും ആമ്പലുകളുമുള്ളതും ദേവഗന്ധർവന്മാർ സേവിക്കുന്നതും അറുപതു യോജന ഉയരമുള്ളതും വിദ്യാധരന്മാരും മുനിഗണങ്ങളും അപ്സരസ്സുകളും വസിക്കുന്നതും നാനാവിധ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും അനേകം ഗുഹകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ മലയം. അവിടെ യക്ഷഗന്ധർവകിന്നരന്മാരെ പരിഭ്രാന്തരാക്കിക്കൊണ്ട് മേഘസമനായ ഹനുമാൻ വളർന്നു. പാദങ്ങളാൽ പർവതത്തെ അമർത്തി, ബഡവാമുഖംപോലെ വായ പിളർന്ന്, രാത്രിഞ്ചരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അവൻ ഉറക്കെ ഉഗ്രമായി ഗർജിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്ന അവന്റെ ആ മഹാനാദം കേട്ട് ലങ്കയിലെ രാക്ഷസവ്യാഘ്രങ്ങൾക്ക് ഒട്ടും അനങ്ങാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല. പിന്നെ ഭീമപരാക്രമിയും ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനുമായ മാരുതി സമുദ്രത്തെ നമസ്കരിച്ച് രാഘവനുവേണ്ടി മഹത്തായ കർമം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങി. മലയപർവതത്തിന്റെ വർണന (42–45) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ചാട്ടത്തിനുള്ള മുന്നൊരുക്കം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെയും അവൻ മഹേന്ദ്രപർവതത്തെ അമർത്തിയാണ് ചാടിയത്. പർവതത്തെ അമർത്തിയതുകൊണ്ട് ലങ്ക കമ്പിച്ചു എന്ന അതിശയോക്തി അവന്റെ ബലത്തിന്റെ തെളിവാണ്. സമുദ്രത്തോടുള്ള നമസ്കാരം അവന്റെ വിനയവും കൃതജ്ഞതയും കാണിക്കുന്നു — മഹത്തായ കർമം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ അവൻ ദേവതയെ സ്മരിക്കുന്നു. ‘രാഘവാർഥേ’ (രാഘവനുവേണ്ടി) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ജാംബവാന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഹനുമാന്റെ ശരീരത്തിൽ ബലം വർധിക്കുന്നു, കാറ്റിനാൽ സമുദ്രം ഉയരുന്നതുപോലെ. അവൻ നിൽക്കുന്ന പർവതത്തിന് അവന്റെ ഭാരം താങ്ങാൻ കഴിയുന്നില്ല — മരങ്ങൾ വീഴുന്നു, പാറകൾ പിളരുന്നു, ശിഖരങ്ങൾ ചിതറുന്നു. ആ പർവതത്തിന്റെ കമ്പനത്താൽ അടുത്തുള്ള വാനരന്മാർക്കും നിൽക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ലങ്കയിലെ കവാടങ്ങളും വീടുകളും ഗോപുരങ്ങളും തകരുന്നു, നഗരം ഭയംകൊണ്ടു നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ. ഇതെല്ലാം ഹനുമാന്റെ അപാരമായ ബലത്തിന്റെ വർണനയാണ്. പിന്നെ അവൻ മലയപർവതത്തിൽ കയറുന്നു. മലയം മേരുവിനെയും മന്ദരത്തെയുംപോലെ ഉയർന്നതും നാനാവിധ വൃക്ഷലതകളാലും താമരകളാലും ആമ്പലുകളാലും ശോഭിക്കുന്നതും ദേവഗന്ധർവവിദ്യാധരാപ്സരസ്സുകൾ സേവിക്കുന്നതും നാനാവിധ മൃഗങ്ങളും ഗുഹകളും ഉള്ളതുമാണ്. അവിടെയും ഹനുമാൻ വളരുന്നു, യക്ഷഗന്ധർവകിന്നരന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നു. അവൻ പർവതത്തെ പാദങ്ങളാൽ അമർത്തി വായ പിളർന്ന് മഹാനാദം മുഴക്കുന്നു. അവന്റെ നാദം കേട്ട് ലങ്കയിലെ രാക്ഷസന്മാർ ഭയംകൊണ്ടു നിശ്ചലരാകുന്നു — അവർക്ക് അനങ്ങാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. ഈ നാദം ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്താൻ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം സേനയുടെ ഉത്സാഹത്തിനുംകൂടിയാണ്. ഒടുവിൽ അവൻ സമുദ്രത്തെ നമസ്കരിച്ച് രാമന്റെ കാര്യത്തിനു സജ്ജനാകുന്നു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ശക്തിയും ഭക്തിയും ഒരുമിച്ചു കാണാം. മുമ്പ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻ പോയി, ഇപ്പോൾ രാമന്റെതന്നെ പ്രാണരക്ഷയ്ക്കായി പോകുന്നു — കാര്യം കൂടുതൽ മഹത്തരമാണ്. ലങ്കയുടെ കമ്പനം രാക്ഷസന്മാരുടെ വരാനിരിക്കുന്ന പരാജയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുപോലെയാണ്. മലയം ദക്ഷിണസമുദ്രതീരത്താണ്, അതിനാൽ അവിടെനിന്ന് വടക്കോട്ട് ഹിമവാനിലേക്കു പോകാൻ അവൻ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്ഥാനം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. വില്ലാളി ദൂരേക്കു ബാണമെയ്യാൻ വില്ല് ദൃഢമായി വലിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാനും പർവതത്തെ ദൃഢമായി അമർത്തുന്നു. അവന്റെ ശരീരം മേഘംപോലെ വളരുന്നു, അവൻ സ്വയം ഒരു പർവതംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ അവൻ ആകാശം കടക്കാൻ സജ്ജനാകുന്നു. ഇവിടെ ‘പരന്തപഃ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ശത്രുതാപകത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കവി അനേകം ശ്ലോകങ്ങളാൽ ഈ നിമിഷം വിസ്തരിക്കുന്നു, കാരണം ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ നിർണായകനിമിഷമാണ്. ഹനുമാൻ പോയില്ലെങ്കിൽ എല്ലാം നശിക്കുമായിരുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ ഓരോ കർമവും സൂക്ഷ്മതയോടെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഉഗ്രവേഗമുള്ള അവൻ സർപ്പംപോലെയുള്ള വാൽ ഉയർത്തി, മുതുകു വളച്ച്, ചെവികൾ ചുരുക്കി, ബഡവാമുഖംപോലെയുള്ള വായ പിളർന്ന് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. അവൻ തന്റെ വേഗത്താൽ മരക്കൂട്ടങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയും പാറകളെയും സാധാരണ വാനരന്മാരെയും കൂടെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി; കൈകളുടെയും തുടകളുടെയും വേഗത്താൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട്, തള്ളിനീക്കപ്പെട്ട അവ വേഗം കുറഞ്ഞപ്പോൾ ജലത്തിൽ വീണു. സർപ്പശത്രുവായ ഗരുഡനു തുല്യം വീര്യമുള്ള വായുപുത്രൻ സർപ്പശരീരംപോലെയുള്ള ഭുജങ്ങൾ നീട്ടി, ദിക്കുകളെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, പർവതരാജനായ ശ്രേഷ്ഠശൈലത്തിലേക്കു പോയി. തിരമാലനിരകൾ ചുഴറ്റുന്നതും ആ ജലത്താൽ എല്ലാ ജീവികളും ചുഴറ്റപ്പെടുന്നതുമായ സമുദ്രത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ, വിഷ്ണുവിന്റെ കൈത്തുമ്പിൽനിന്നു വിട്ട ചക്രംപോലെ, പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞുപോയി. പിതാവിനു തുല്യം വേഗമുള്ള അവൻ പർവതങ്ങളെയും പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളെയും സരസ്സുകളെയും നദികളെയും തടാകങ്ങളെയും ഉത്തമനഗരങ്ങളെയും സമൃദ്ധമായ ജനപദങ്ങളെയും കണ്ടുകൊണ്ട് വേഗത്തിൽ പോയി. സൂര്യന്റെ പാത ആശ്രയിച്ച്, ക്ഷീണമില്ലാതെ, തിടുക്കത്തിൽ, പിതാവിനു തുല്യം പരാക്രമമുള്ള വീരനായ ഹനുമാൻ പോയി. മഹാവേഗത്തോടുകൂടി, കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ശബ്ദത്താൽ ദിക്കുകളെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് പോയി. ജാംബവാന്റെ വാക്ക് ഓർത്തുകൊണ്ട് ഭീമപരാക്രമിയായ ആ മഹാകപി പെട്ടെന്ന് ഹിമവാനെ കണ്ടു — അനേകം നീർച്ചാലുകളുള്ളതും അനേകം ഗുഹകളും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളുമുള്ളതും വെൺമേഘക്കൂട്ടങ്ങൾപോലെയുള്ള മനോഹരശിഖരങ്ങളാലും നാനാവിധ വൃക്ഷങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നതുമായ ആ പർവതോത്തമത്തിൽ അവൻ എത്തി. വിഷ്ണുചക്രത്തിന്റെ ഉപമ വേഗവും ലക്ഷ്യത്തിന്റെ നിശ്ചിതത്വവും കാണിക്കുന്നു — ചക്രം നിശ്ചയമായും ലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാനും. വഴിയിൽ കണ്ട നദികളും നഗരങ്ങളും അവന്റെ യാത്രയുടെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 54–56 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. 57-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ചാട്ടത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — വാൽ മുകളിലേക്ക്, മുതുക് വളഞ്ഞ്, ചെവികൾ ചുരുങ്ങി, വായ പിളർന്ന്. ഈ വർണനാക്രമം ഒരു ചിത്രംപോലെ ദൃശ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവന്റെ വേഗത്താൽ മരങ്ങളും പാറകളും സാധാരണ വാനരന്മാരും വലിച്ചെടുക്കപ്പെട്ട് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു, പിന്നെ വേഗം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ സമുദ്രത്തിൽ വീണു. അവൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ ഭുജങ്ങൾ നീട്ടി പറക്കുന്നു, ദിക്കുകളെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ പോകുന്നു. താഴെ ചുഴറ്റുന്ന സമുദ്രം, അതിലെ ജലജീവികളും ചുഴലുന്നു. വഴിയിൽ അവൻ പർവതങ്ങളും നദികളും സരസ്സുകളും നഗരങ്ങളും ജനപദങ്ങളും കാണുന്നു, എന്നാൽ ഒരു നിമിഷംപോലും നിൽക്കുന്നില്ല. സൂര്യമാർഗം ആശ്രയിച്ച് അവൻ ക്ഷീണമില്ലാതെ പോകുന്നു, കാരണം അവൻ പിതാവായ വായുവിനു തുല്യം വേഗമുള്ളവനാണ്. അവന്റെ യാത്രയുടെ ശബ്ദത്താൽ ദിക്കുകൾ മുഴങ്ങി. ജാംബവാന്റെ വാക്ക് ഓർത്തുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവൻ പോകുന്നത്, അതിനാൽ വഴി മറക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അവൻ ഹിമവാനെ കാണുന്നു — നീർച്ചാലുകളാലും ഗുഹകളാലും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളാലും വെൺമേഘംപോലെയുള്ള ശിഖരങ്ങളാലും വൃക്ഷങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നത്. കവി പിതാവിന്റെയും പുത്രന്റെയും സാമ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘പിതൃതുല്യവേഗഃ’, ‘പിതുസ്തുല്യപരാക്രമഃ’ — വായുപുത്രന്റെ വേഗം വായുവിന്റെതന്നെ വേഗമാണ്.

അത്യുന്നതമായ ഉത്തമസ്വർണശൃംഗങ്ങളുള്ള ആ മഹാപർവതരാജനിൽ എത്തി അവൻ ദേവർഷിസംഘങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന പുണ്യമായ മഹാശ്രമങ്ങൾ കണ്ടു. അവൻ ബ്രഹ്മകോശം, രജതാലയം, ശക്രാലയം (ഇന്ദ്രന്റെ ആലയം), രുദ്രൻ ശരം വിട്ട സ്ഥാനം, ഹയാനനം (ഹയഗ്രീവന്റെ സ്ഥാനം), ജ്വലിക്കുന്ന ബ്രഹ്മശിരസ്സ്, വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) കിങ്കരന്മാർ എന്നിവയെ കണ്ടു. അഗ്നിയുടെ ആലയം, വൈശ്രവണന്റെ ആലയം, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന സൂര്യനിബന്ധനം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആലയം, ശങ്കരന്റെ വില്ല്, ഭൂമിയുടെ നാഭി എന്നിവയും കണ്ടു. ശ്രേഷ്ഠമായ കൈലാസം, ഹിമവാന്റെ ശില, വൃഷം (നന്ദി), സ്വർണപർവതം, ജ്വലിക്കുന്ന എല്ലാ ഓഷധികളാലും പ്രകാശിക്കുന്ന സർവൗഷധിപർവതരാജൻ എന്നിവയും കണ്ടു. അഗ്നിരാശിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അതു കണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ ദൂതനായ വായുവിന്റെ പുത്രൻ വിസ്മയിച്ചു; ആ ഓഷധിപർവതരാജനിലേക്കു ചാടിക്കയറി അവിടെ ഓഷധികൾക്കായി തിരഞ്ഞു. ആയിരക്കണക്കിനു യോജനകൾ കടന്നുവന്ന ആ മഹാകപി ദിവ്യൗഷധികൾ ധരിക്കുന്ന പർവതത്തിൽ ചുറ്റിനടന്നു. ആ പർവതശ്രേഷ്ഠത്തിലെ എല്ലാ മഹൗഷധികളും തങ്ങളെ ആവശ്യപ്പെട്ട് ഒരുവൻ വരുന്നുവെന്നറിഞ്ഞ് അദൃശ്യരായി. അവയെ കാണാതെ മഹാത്മാവായ ഹനുമാൻ കോപിച്ചു, രോഷത്താൽ ഉറക്കെ ഗർജിച്ചു; സഹിക്കാനാവാതെ അഗ്നിപോലെയുള്ള കണ്ണുകളോടെ അവൻ ആ പർവതരാജനോടു പറഞ്ഞു — ‘പർവതരാജാ, രാഘവനോടു കരുണ കാണിക്കില്ലെന്നത് നിന്റെ ഉറച്ച നിശ്ചയമാണോ? നോക്കൂ, ഇന്ന് എന്റെ ബാഹുബലത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട് നീ ചിന്നിച്ചിതറുന്നതു കാണുക.’ ഹിമവാനിലെ തീർഥങ്ങളുടെ പട്ടിക പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ്; അവയുടെ ദർശനത്താൽ ഹനുമാന്റെ യാത്ര ഒരു തീർഥയാത്രപോലെയാകുന്നു. ഓഷധികളുടെ അന്തർധാനം അവയുടെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവ സ്വയം തങ്ങളെ രക്ഷിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ കോപവും സ്വാർഥത്താലല്ല, രാഘവനുവേണ്ടി മാത്രമാണ്. ‘രാഘവേ നാസി കൃതാനുകമ്പഃ’ (രാഘവനോടു നീ കരുണ കാണിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ പർവതത്തെയും രാമഭക്തിയുടെ ഉരകല്ലിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു. ഹിമവാനിൽ അവൻ കാണുന്ന സ്ഥാനങ്ങളെല്ലാം ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ആശ്രയങ്ങളാണ് — ബ്രഹ്മാവിന്റെ, ഇന്ദ്രന്റെ, രുദ്രന്റെ, അഗ്നിയുടെ, കുബേരന്റെ, സൂര്യന്റെ, യമന്റെ. ഇങ്ങനെ ഹിമവാൻ സർവദേവമയമായ പർവതമാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ അഗ്നിരാശിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഓഷധിപർവതം കാണുന്നു, വിസ്മയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അവൻ ഓഷധികളെ തിരയുമ്പോൾ അവ അദൃശ്യമാകുന്നു. ഇത് അവനുള്ള ഒരു പരീക്ഷണംപോലെയാണ്. അവൻ നിരാശനാകുന്നില്ല, കോപിക്കുന്നു, പർവതത്തെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു. അവന്റെ വാക്കിൽ രാമഭക്തിയും ദൃഢനിശ്ചയവും കാണാം. ‘അദ്യ മദ്ബാഹുബലാഭിഭൂതഃ’ (ഇന്ന് എന്റെ ബാഹുബലത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട്) എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ തന്റെ സങ്കൽപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ഓഷധികൾ കിട്ടുന്നില്ലെങ്കിൽ പർവതം മുഴുവനുംതന്നെ കൊണ്ടുപോകണം. ആവശ്യക്കാരൻ വരുന്നതു കണ്ട് ഓഷധികൾ ഒളിക്കുന്നു — ഇതുവഴി ദിവ്യവസ്തുക്കളുടെ ദുർലഭത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഹനുമാന്റെ ഭക്തിക്കു മുന്നിൽ ദുർലഭമായതും സുലഭമാകുന്നു. അവന്റെ കോപം അഗ്നിപോലെ കണ്ണുകളിൽ കാണാം.

മരങ്ങളോടും ആനകളോടും സ്വർണത്തോടുംകൂടിയതും ആയിരക്കണക്കിനു ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞതും കൊടുമുടികൾ ചിതറിയതും ജ്വലിക്കുന്ന മുകൾത്തട്ടുകളുള്ളതുമായ അതിന്റെ ശൃംഗം പിടിച്ച് അവൻ വേഗത്തിൽ പെട്ടെന്നു പിഴുതെടുത്തു. അതു പിഴുതെടുത്ത് ദേവാസുരേന്ദ്രന്മാരോടുകൂടിയ ലോകങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അവൻ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു; അനേകം ആകാശചാരികളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഗരുഡന്റേതുപോലെ ഉഗ്രവേഗമുള്ള അവൻ വേഗത്തിൽ പോയി. സൂര്യന്റെ പാത പിന്തുടർന്ന്, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ശിഖരം പിടിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ സൂര്യന്റെ അരികിൽ മറ്റൊരു സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആ പർവതത്തോടുകൂടി പർവതസമനായ വായുപുത്രൻ, ആയിരം ധാരകളുള്ളതും അഗ്നിയോടുകൂടിയതും ആകാശത്തിൽ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചതുമായ ചക്രത്തോടുകൂടിയ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. അവനെ കണ്ട് വാനരന്മാർ ആർത്തുവിളിച്ചു; അവനും അവരെ കണ്ട് സന്തോഷത്തോടെ ഗർജിച്ചു; അവരുടെ ഉച്ചത്തിലുള്ള ആരവം കേട്ട് ലങ്കയിൽ വസിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ അതിലും ഭീകരമായി നിലവിളിച്ചു. ശിഖരം ധരിച്ച ഹനുമാൻ രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു — ഈ ഉപമ അവന്റെ തേജസ്സും കാര്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷനാദം പ്രത്യാശയുടെ തിരിച്ചുവരവും, രാക്ഷസന്മാരുടെ കൂടുതൽ ഭീകരമായ നാദം ഭയത്തിന്റെ സൂചനയുമാണ്. ഇങ്ങനെ അസാധ്യമെന്നു തോന്നിയ കാര്യം ഹനുമാൻ സ്വബുദ്ധികൊണ്ടു സാധിക്കുന്നു — ഓഷധികളെ തിരിച്ചറിയാനാകുന്നില്ലെങ്കിൽ ശിഖരം മുഴുവനുംതന്നെ കൊണ്ടുവരുന്നു. അവൻ ആകാശത്തിൽ ഗരുഡവേഗത്തിൽ പോകുന്നു, ആകാശചാരികൾ അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ചക്രത്തിന്റെ ഉപമ വീണ്ടും വരുന്നു, അതുവഴി അവന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശിഖരം ജ്വലിക്കുന്ന മുകൾത്തട്ടുകളോടും ധാതുക്കളോടും ആനകളോടും കൂടിയതാണ് — ഒരു പർവതഖണ്ഡം മുഴുവനും ജീവനോടെതന്നെ ഉയർത്തിയെടുത്തിരിക്കുന്നു.

പിന്നെ മഹാത്മാവായ ഹനുമാൻ ആ പർവതോത്തമത്തോടൊപ്പം വാനരസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ഇറങ്ങി. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ തല കുനിച്ചു വന്ദിച്ചിട്ട് അവൻ വിഭീഷണനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. മനുഷ്യരാജപുത്രന്മാരായ ആ ഇരുവരും മഹൗഷധികളുടെ ഗന്ധം ശ്വസിച്ച് അപ്പോൾ ശല്യമുക്തരായി; മറ്റു വാനരവീരന്മാരും എഴുന്നേറ്റു. ആ ശ്രേഷ്ഠൗഷധികളുടെ ഗന്ധത്താൽ, വധിക്കപ്പെട്ടവർപോലുമായ എല്ലാ വാനരവീരന്മാരും ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ശല്യമുക്തരും വേദനയറ്റവരുമായി, രാത്രിയുടെ അവസാനം ഉറങ്ങിയവർ ഉണരുന്നതുപോലെ ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു. ലങ്കയിൽ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും യുദ്ധം തുടങ്ങിയതുമുതൽ, രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച്, അഭിമാനം കാക്കാനായി, യുദ്ധത്തിൽ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന രാക്ഷസന്മാരെയെല്ലാം കൊല്ലപ്പെടുന്നമുറയ്ക്ക് സമുദ്രത്തിൽത്തന്നെ എറിഞ്ഞിരുന്നു — അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർ പുനർജീവിച്ചില്ല. പിന്നെ ഉഗ്രവേഗമുള്ള വായുപുത്രനായ ആ വാനരൻ ആ ഓഷധിപർവതത്തെ വേഗത്തിൽ ഹിമവാനിലേക്കുതന്നെ കൊണ്ടുപോയി, വീണ്ടും രാമനോടു ചേർന്നു. 74–76 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; രാക്ഷസന്മാർ പുനർജീവിക്കാത്തതിന്റെ കാരണം വൾഗേറ്റ് ഇങ്ങനെ വ്യക്തമാക്കുന്നു — രാവണന്റെ ആജ്ഞയാൽ, അഭിമാനത്തിനായി, വധിക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാരെ സമുദ്രത്തിൽ എറിഞ്ഞിരുന്നു. ശിഖരം തിരികെ ഏൽപ്പിച്ചത് ഹനുമാന്റെ മര്യാദ കാണിക്കുന്നു — കാര്യം കഴിഞ്ഞാൽ അവൻ മറ്റൊരാളുടെ വസ്തു കൈവശം വെക്കുന്നില്ല. മഹൗഷധികളുടെ ഗന്ധംകൊണ്ടുമാത്രം രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ശല്യമുക്തരായി എഴുന്നേൽക്കുന്നു — സ്പർശത്തിന്റെപോലും ആവശ്യമില്ല. മരിച്ചിരുന്ന വാനരന്മാരും ഉറക്കത്തിൽനിന്ന് ഉണർന്നവരെപ്പോലെ എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ആദ്യം മുതിർന്നവരെ നമസ്കരിക്കുന്നു, പിന്നെ വിഭീഷണനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ വിനയവും സൗഹൃദവും കാണാം. രാത്രിയുടെ ഇരുട്ടിൽ ആരംഭിച്ച കഥ പ്രഭാതത്തിന്റെ പ്രത്യാശയോടെ സമാപിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ ജീവിച്ചില്ല, കാരണം അവരുടെ ശവങ്ങൾ മുമ്പേതന്നെ സമുദ്രത്തിൽ എറിയപ്പെട്ടിരുന്നു — ഇതു വൾഗേറ്റിന്റെ ഒരു വിശേഷവിവരണാംശമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക