॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 73-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ മൂർച്ഛ

ശോകാർത്തനായ രാവണനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു, അവന്റെ പ്രതിജ്ഞ, പുറപ്പാടും രാവണന്റെ ആശീർവാദവും, അഭിചാരഹോമം, ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ആവാഹനം, അന്തർധാനം, അദൃശ്യനായ അവന്റെ വാനരസംഹാരം, രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്ന വാക്ക്, സഹോദരന്മാരുടെ പതനം, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ലങ്കാപ്രവേശം

അവിടെ കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച രാക്ഷസക്കൂട്ടങ്ങൾ തിടുക്കത്തിൽ രാവണനെ അറിയിച്ചു — രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരായ ദേവാന്തകൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ മുതലായവർ വധിക്കപ്പെട്ടു എന്ന്. അവർ വധിക്കപ്പെട്ടതു പെട്ടെന്നു കേട്ട് കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് പുത്രനാശവും ഘോരമായ സഹോദരവധവും ചിന്തിച്ച് ഏറെനേരം ധ്യാനമഗ്നനായി. അപ്പോൾ ദീനനായി ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിത്താഴുന്ന രാജാവിനെ കണ്ട് രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാക്ഷസരാജപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘അച്ഛാ, നൈർഋതേശ്വരാ, ഇന്ദ്രജിത്ത് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്ത് അങ്ങ് മോഹത്തിന് അടിപ്പെടരുത്. ഇന്ദ്രശത്രുവിന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റ ആർക്കും യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണൻ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല.’ മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ പുത്രശോകത്തോടെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അവന്റെ അതേ ശോകം വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു, പുത്രൻ അവനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘യത്രേന്ദ്രജിജ്ജീവതി’ — ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അങ്ങ് ശോകിക്കരുത് എന്ന ആത്മവിശ്വാസം. സർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്, അതുവഴി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പ്രവേശം ഗംഭീരമാകുന്നു. ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഏതാണ്ടു പൂർണമായ സാമ്യമുണ്ട് — അതിനാൽ ഇവിടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.060 സർഗം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു; മുമ്പത്തെ 72-ാം സർഗമാകട്ടെ പ്രക്ഷിപ്തമായിരുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വിപുലം പ്രദധ്യൗ’ — ദീർഘനേരം ചിന്തിച്ചു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മുമോഹ’ (മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു) എന്ന് മോഹവും പറയുന്നു.

‘ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർന്നു ചിതറിയ ദേഹത്തോടെ, ആയുസ്സറ്റ്, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ ശരീരം മുഴുവൻ നിറഞ്ഞ രാമനെ അങ്ങു കാണുക. ഇന്ദ്രശത്രുവായ എന്റെ, പൗരുഷവും ദൈവവും ചേർന്ന, സുനിശ്ചിതമായ ഈ പ്രതിജ്ഞ കേൾക്കുക — ഇന്നുതന്നെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമനെ ഞാൻ അമോഘമായ ശരങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും. ഇന്ന് ഇന്ദ്രനും വൈവസ്വതനായ യമനും വിഷ്ണുവും രുദ്രനും സാധ്യന്മാരും വൈശ്വാനരനും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും — ബലിയുടെ യജ്ഞശാലയിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉഗ്രമായ വിക്രമമെന്നപോലെ — എന്റെ അളവറ്റ വിക്രമം കാണും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവേന്ദ്രശത്രുവും ദീനതയില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനുമായ അവൻ രാജാവിനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, കാറ്റിനു തുല്യം വേഗമുള്ളതും ശ്രേഷ്ഠരായ കഴുതകളെ പൂട്ടിയതുമായ രഥത്തിൽ കയറി. മഹാതേജസ്വിയും ശത്രുനാശകനുമായ അവൻ ഇന്ദ്രരഥത്തിനു തുല്യമായ രഥത്തിൽ കയറി യുദ്ധം നടക്കുന്നിടത്തേക്ക് പെട്ടെന്നു പോയി. പ്രതിജ്ഞയിലെ ‘പൗരുഷദൈവയുക്താം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — പൗരുഷം സ്വന്തം പ്രയത്നം, ദൈവം വരബലം; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലം ഈ രണ്ടിനെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘സംതർപയിഷ്യാമി’ എന്നാണ് — ശരങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും, തൃപ്തിയാകുംവരെ എയ്യും; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘സംതാപയിഷ്യാമി’ (തപിപ്പിക്കും) എന്നാണു പാഠം. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ബലിയുടെ യജ്ഞത്തിലെ വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമണം ഓർക്കപ്പെടുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ അതേ ദൃഷ്ടാന്തം പ്രയോഗിച്ചു. ‘ഖരശ്രേഷ്ഠസമാധിയുക്തഃ’ — ശ്രേഷ്ഠരായ കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘നല്ല കഴുതകളെ പൂട്ടിയ’ എന്നു പറയുന്നു. ‘ഹരിരഥോപമഃ’ — ഇന്ദ്രന്റെ രഥത്തിനു തുല്യം. ‘ഗതായുഷം ഭൂമിതലേ ശയാനം’ (ആയുസ്സറ്റ് ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന) എന്നത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സങ്കൽപമാണ് — പിന്നീട് രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീഴും, എന്നാൽ ആയുസ്സറ്റവരായല്ല; അവന്റെ പ്രതിജ്ഞ പകുതി മാത്രമേ സഫലമാകൂ.

പുറപ്പെട്ട ആ മഹാത്മാവിനെ, ഹർഷഭരിതരായി ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലുകൾ കൈയിലേന്തിയ മഹാബലരായ അനേകർ പിന്തുടർന്നു. ചിലർ ആനപ്പുറത്ത്, ചിലർ ഉത്തമാശ്വങ്ങളിൽ; ഭീമപരാക്രമികളായ രാക്ഷസന്മാർ പുലികൾ, തേളുകൾ, പൂച്ചകൾ, കഴുതകൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ, പന്നികൾ, ഹിംസ്രമൃഗങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, പർവതംപോലെയുള്ള കുറുക്കന്മാർ, കാക്കകൾ, അരയന്നങ്ങൾ, മയിലുകൾ എന്നിവയുടെ പുറത്തേറി പോയി. അവർ പ്രാസങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, വാളുകൾ, മഴുക്കൾ, ഗദകൾ എന്നിവയും ഭുശുണ്ഡികൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, ശതഘ്നികൾ, പരിഘങ്ങൾ എന്നീ ആയുധങ്ങളും ധരിച്ചിരുന്നു. നിറഞ്ഞ ശംഖനാദങ്ങളോടും ഭേരികളുടെ മുഴക്കത്തോടുംകൂടി വീര്യവാനായ ദേവേന്ദ്രശത്രു വേഗത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പോയി. ശംഖംപോലെയും ചന്ദ്രനെപ്പോലെയും വെളുത്ത കുടകൊണ്ട് ആ ശത്രുനാശകൻ പൂർണചന്ദ്രനോടുകൂടിയ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ശ്രേഷ്ഠമായ മനോഹരചാമരങ്ങളാൽ വീശപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, എല്ലാ വില്ലാളികളിലും പ്രധാനിയായ ആ വീരൻ പോയി. വലിയ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പുറപ്പെടുന്ന അവനെ കണ്ട് ശ്രീമാനായ രാക്ഷസാധിപതി രാവണൻ പുത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, നിനക്ക് എതിരാളിയില്ല; നീ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ജയിച്ചു. പിന്നെ എളുപ്പം കീഴടക്കാവുന്ന മനുഷ്യനായ രാഘവനെ നീ കൊല്ലാതിരിക്കുമോ?’ രാക്ഷസന്മാരുടെ വാഹനങ്ങളുടെ പട്ടിക വിചിത്രമാണ് — ആനകളും കുതിരകളും യുദ്ധത്തിന് ഉചിതമാണ്, എന്നാൽ തേളുകളും പൂച്ചകളും കാക്കകളും അരയന്നങ്ങളും മയിലുകളുംകൂടി; ഇതുവഴി രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ മായാമയവും വികൃതവുമായ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. 11-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും 12-ാം ശ്ലോകവും 13-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; ആ പട്ടിക വൾഗേറ്റിന്റെ വിസ്താരമാണ്. രാവണന്റെ ആശീർവാദം — ‘നീ ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചു’ — ഇന്ദ്രജിത്ത് എന്ന പേരിന്റെ കാരണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധൃഷ്യം മാനുഷം’ — എളുപ്പം കീഴടക്കാവുന്ന മനുഷ്യൻ; മുൻസർഗത്തിൽ രാമനെ നാരായണനായി കരുതിയെങ്കിലും രാവണൻ ഇപ്പോഴും അവനെ മനുഷ്യനെന്നുതന്നെ പറയുന്നു. 18-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘നിഹനിഷ്യസി’ എന്ന ഒറ്റപ്പദം വ്യക്തമാണ് (ചോദ്യാർഥത്തിൽ ‘കിം… നിഹനിഷ്യസി’), സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ന വധിഷ്യസി’. 10-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അനുഗാമികൾ ‘സംഹർഷമാണാഃ’ — ഹർഷഭരിതർ; അതികായൻ മുതലായവരുടെ വധത്തിനുശേഷവും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ അവരുടെ വിശ്വാസം വീണ്ടും ഉണരുന്നു. 14-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ആജിം വേഗേന’ — യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വേഗത്തിൽ; ‘ആജി’ എന്ന പദം യുദ്ധം എന്നർഥമുള്ളതാണ്. 15-ാം ശ്ലോകത്തിൽ കുടയുടെ ഉപമ — വെളുത്ത കുട പൂർണചന്ദ്രനും ഇന്ദ്രജിത്ത് ആകാശവുംപോലെ; കുടയും ചാമരങ്ങളും എന്ന രാജചിഹ്നങ്ങൾ അവന്റെ യുവരാജത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 16-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മുഖ്യഃ സർവധനുഷ്മതാം’ — എല്ലാ വില്ലാളികളിലും പ്രധാനി; ഈ വിശേഷണം വരും സർഗങ്ങളിലും അവന്റെ പരിചയമാകും. 13-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ആയുധങ്ങളുടെ പട്ടിക — പ്രാസങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, നിസ്ത്രിംശങ്ങൾ (വാളുകൾ), മഴുക്കൾ, ഗദകൾ, ഭുശുണ്ഡികൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, ശതഘ്നികൾ, പരിഘങ്ങൾ; അച്ചടിയിൽ ‘മുദ്ഗരായഷ്ടി’ എന്നു ദീർഘത്തോടെയാണ്, അച്ചടിച്ചപോലെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. 17-ാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണൻ പുത്രൻ ‘വിനിര്യാന്തം’ (പുറപ്പെടുന്നത്) കണ്ട് സ്വയം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ആ മഹത്തായ ആശീർവാദങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. അപ്പോൾ സൂര്യനു തുല്യം തേജസ്സുള്ള, എതിരില്ലാത്ത വീര്യമുള്ള ഇന്ദ്രജിത്തിനാൽ ലങ്ക, പ്രകാശിക്കുന്ന സൂര്യനാൽ ആകാശമെന്നപോലെ, ശോഭിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും ശത്രുനാശകനുമായ അവൻ യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തി രഥത്തിനു ചുറ്റും എല്ലാവശത്തും രാക്ഷസന്മാരെ നിർത്തി. പിന്നെ അഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഉത്തമമന്ത്രങ്ങളോടെ വിധിപ്രകാരം ഹവിസ്സു ഭുജിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. പ്രതാപവാനായ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ മലരുകളോടും മാലകളോടും ഗന്ധങ്ങളോടുംകൂടിയ ഹവിസ്സുകളാൽ അവിടെ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. അവിടെ ആയുധങ്ങളും ശരപത്രങ്ങളുമായിരുന്നു (ദർഭയ്ക്കു പകരം), താന്നിമരത്തിന്റെ ചമതകൾ, ചുവന്ന വസ്ത്രങ്ങൾ, കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള സ്രുവം. അവൻ അവിടെ ശരപത്രങ്ങളും തോമരങ്ങളുംകൊണ്ട് അഗ്നിക്കു ചുറ്റും വിരിച്ച്, ജീവനുള്ള ഒരു കറുത്ത ആടിന്റെ കഴുത്തിൽ പിടിച്ചു. ഒറ്റത്തവണകൊണ്ടുതന്നെ ജ്വലിച്ച, പുകയില്ലാത്ത, വലിയ ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിയിൽ വിജയം കാണിക്കുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടായി — വലത്തോട്ടു ചുഴറ്റുന്ന ജ്വാലയുള്ളവനും ഉരുക്കിയ സ്വർണംപോലെയുള്ളവനുമായ അഗ്നിദേവൻ സ്വയം ഉയർന്നുവന്ന് ആ ഹവിസ്സു സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ അസ്ത്രവിശാരദനായ അവൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ ആവാഹിച്ചു, വില്ലിനെയും സ്വന്തം രഥത്തെയും എല്ലാം അവിടെ അഭിമന്ത്രണം ചെയ്തു. ആ അസ്ത്രം ആവാഹിക്കപ്പെടുകയും അഗ്നിയിൽ ഹോമം നടക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ സൂര്യനും ഗ്രഹങ്ങളും ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളുമടങ്ങിയ ആകാശം നടുങ്ങി. അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ളവനും മഹേന്ദ്രനു തുല്യം പ്രഭാവമുള്ളവനും അചിന്ത്യവീര്യനുമായ അവൻ അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചിട്ട് വില്ല്, ബാണങ്ങൾ, വാൾ, രഥം, കുതിരകൾ, സാരഥി എന്നിവയോടൊപ്പം ആകാശത്തിൽ തന്നെത്തന്നെ മറച്ചു. ഈ ഹോമം സാധാരണ യജ്ഞമല്ല, അഭിചാരമാണ് — ശത്രുവധത്തിനായി ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ അതിന്റെ ഉപകരണങ്ങളെല്ലാം വിപരീതമാണ്: ദർഭയ്ക്കു പകരം ആയുധങ്ങളും ശരപത്രങ്ങളും, പ്ലാശ് മുതലായവയ്ക്കു പകരം താന്നി (അശുഭവൃക്ഷം), വെള്ളവസ്ത്രങ്ങൾക്കു പകരം ചുവന്നവ, സ്വർണസ്രുവത്തിനു പകരം കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളത്, ബലിയാകട്ടെ ജീവനുള്ള കറുത്ത ആട്. എന്നിട്ടും അഗ്നി ‘പ്രദക്ഷിണാവർത്തശിഖഃ’ ആണ് — വലത്തോട്ടു ചുഴറ്റുന്ന ജ്വാല വിജയത്തിന്റെ ശുഭലക്ഷണമാണ്. ‘ഖേഽന്തർദധേഽഽത്മാനം’ എന്നതിൽ രണ്ട് അവഗ്രഹങ്ങളുണ്ട് (‘അന്തർദധേ + ആത്മാനം’; രണ്ടാമത്തെ അവഗ്രഹം ആകാരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു). ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അദൃശ്യതയാണ് ഈ സർഗത്തിലെ മുഖ്യായുധം — തുടർന്ന് വാനരന്മാർ ശരങ്ങളെ മാത്രം കാണുന്നു, അവനെ കാണുന്നില്ല. 19-ഉം 20-ഉം ശ്ലോകങ്ങളിൽ ലങ്കയുടെ ശോഭ സൂര്യനാൽ ആകാശമെന്നപോലെ — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ടുതന്നെ നഗരം പ്രകാശിക്കുന്നു; ഈ രണ്ട് അർധങ്ങളുടെ സ്ഥാനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്, ടിപ്പണിയിൽ സൂചിപ്പിച്ചപോലെ. 22-ലും 23-ലും ‘ജുഹുവേ’ (ഹോമിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം മന്ത്രങ്ങളോടെ, പിന്നെ ഹവിസ്സും മലരും മാലയും ഗന്ധവുംകൊണ്ട്. 24-ൽ ‘സ്രുവം കാർഷ്ണായസം’ — കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള സ്രുവം; 25-ൽ ‘ഛാഗസ്യ കൃഷ്ണവർണസ്യ’ — ഇങ്ങനെ കറുപ്പുനിറം അഭിചാരത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. 26-ൽ അഗ്നിയുടെ മൂന്നു ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ — സകൃത് സമിദ്ധം (ഒറ്റത്തവണകൊണ്ടുതന്നെ ജ്വലിച്ചത്), പുകയില്ലാത്തത്, വലിയ ജ്വാലയുള്ളത്; പിന്നെ വലത്തോട്ടു ചുഴറ്റുന്ന ജ്വാല, ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറം, സ്വയം ഉയർന്നുവരൽ. 28-ലെ സൃഷ്ടിയുടെ കമ്പനം മുൻസർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം യോജിപ്പിച്ചതും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെയും ‘ദിശശ്ച ചന്ദ്രാർകമഹാഗ്രഹാശ്ച… തത്രാസ’ എന്നുണ്ട്; ഇപ്പോൾ അതേ അസ്ത്രം ശത്രു പ്രയോഗിക്കുന്നു. 21-ൽ രാക്ഷസന്മാരെ രഥത്തിനു ചുറ്റും നിർത്തിയിരിക്കുന്നു — ഹോമസമയത്തെ രക്ഷയ്ക്കായി. 27-ൽ ‘ആഹാരയാമാസ’ — അസ്ത്രത്തെ ആവാഹിച്ച് തന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. 29-ൽ ‘അചിന്ത്യവീര്യഃ’ — ബലം ചിന്തിക്കാൻപോലും കഴിയാത്തവൻ; അന്തർധാനത്താൽ അവൻ എല്ലാവിധത്തിലും അജയ്യനെന്നപോലെയാകുന്നു.

പിന്നെ കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞതും പതാകകളാലും കൊടികളാലും ശോഭിക്കുന്നതുമായ രാക്ഷസസൈന്യം യുദ്ധേച്ഛയോടെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു. അവർ അനേകം വിചിത്രവും തീക്ഷ്ണവേഗമുള്ളതും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ശരങ്ങളാലും തോമരങ്ങളാലും അങ്കുശങ്ങളാലും യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ പ്രഹരിച്ചു. അത്യന്തം കുപിതനായ രാവണി നിശാചരന്മാരെ നോക്കി ‘നിങ്ങൾ ഹർഷത്തോടെ വാനരന്മാരെ കൊല്ലാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ജയകാംക്ഷികളായ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് വാനരന്മാരുടെ മേൽ ഘോരമായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. അവനാകട്ടെ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് യുദ്ധത്തിൽ നാളീകങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ, ഗദകൾ, മുസലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് വാനരന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചു. പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട, മരങ്ങൾ ആയുധമാക്കിയ വാനരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പെട്ടെന്ന് പാറകളും മരങ്ങളുംകൊണ്ട് രാവണിയുടെ മേൽ വർഷിച്ചു. അപ്പോൾ കുപിതനും മഹാതേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വാനരന്മാരുടെ ശരീരങ്ങൾ തകർത്തു. ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അവൻ ഒമ്പതും അഞ്ചും ഏഴും വാനരന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ പിളർന്നു, രാക്ഷസന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്. സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ ജയിക്കാൻ അതിപ്രയാസമുള്ള ആ വീരൻ യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരെ മഥിച്ചു. ശരീരം പിളർന്നവരും ശരങ്ങളാൽ പീഡിതരും സങ്കൽപം തകർന്നവരുമായ ആ വാനരന്മാർ ദേവന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ട മഹാസുരന്മാരെപ്പോലെ വീണു. ഘോരമായ ബാണരശ്മികളാൽ തപിപ്പിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള അവന്റെ നേരെ അത്യന്തം കുപിതരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പാഞ്ഞടുത്തു. പിന്നെ ദേഹം പിളർന്ന്, ബോധം കെട്ട്, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച വാനരന്മാരെല്ലാം വ്യഥിതരായി ഓടിപ്പോയി. എന്നിട്ടും രാമനുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിച്ച്, ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ അവർ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് പിന്മാറാതെ പാറകളാകുന്ന ആയുധങ്ങളുമായി യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. ഉറച്ചുനിന്ന ആ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പർവതശിഖരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ട് രാവണിയുടെ മേൽ വർഷിച്ചു. യുദ്ധവിജയിയും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാവണി മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും പ്രാണഹരമായ ആ വലിയ വർഷത്തെ തട്ടിമാറ്റി. പിന്നെ ആ പ്രഭു അഗ്നിപോലെയുള്ളതും വിഷസർപ്പംപോലെയുള്ളതുമായ ശരങ്ങളാൽ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ പിളർന്നു. പതിനെട്ടു മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഗന്ധമാദനനെ എയ്തിട്ട് ദൂരെ നിന്നിരുന്ന നളനെ ഒമ്പതു ശരങ്ങളാൽ എയ്തു. മഹാവീര്യനായ അവൻ മർമം പിളർക്കുന്ന ഏഴു ശരങ്ങളാൽ മൈന്ദനെയും അഞ്ചു ബാണങ്ങളാൽ ഗജനെയും യുദ്ധത്തിൽ എയ്തു. ജാംബവാനെ പത്തും നീലനെ മുപ്പതും ശരങ്ങളാൽ എയ്ത്, സുഗ്രീവനെയും ഋഷഭനെയും അംഗദനെയും ദ്വിവിദനെയും വരമായി ലഭിച്ച ഘോരവും മൂർച്ചയുള്ളതുമായ ശരങ്ങളാൽ അപ്പോൾ പ്രാണനറ്റവരെപ്പോലെയാക്കി. മറ്റു മുഖ്യവാനരന്മാരെയും അനേകം ശരങ്ങളാൽ, പ്രളയാഗ്നിപോലെ ആളിക്കത്തിയ കോപത്തോടെ, അവൻ പീഡിപ്പിച്ചു. സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, നന്നായി എയ്ത, വേഗത്തിൽ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അവൻ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ കടഞ്ഞുമഥിച്ചു. ശരജാലത്താൽ പീഡിതവും രക്തത്തിൽ കുതിർന്നതും പരിഭ്രാന്തവുമായ വാനരസേനയെ അവൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ ഹർഷഭരിതനായി കണ്ടു. വീണ്ടും മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് ദാരുണമായ ബാണവർഷവും ശസ്ത്രവർഷവും ചൊരിഞ്ഞ് എല്ലാവശത്തും വാനരസൈന്യത്തെ മർദിച്ചു. ഈ ഭാഗം മുഴുവനും — 30 മുതൽ 53 വരെയുള്ള ഇരുപത്തിനാലു ശ്ലോകങ്ങൾ, നാൽപ്പത്തെട്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ — ബറോഡ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അന്തർധാനത്തിനു (6.060.028) തൊട്ടുപിന്നാലെ അദൃശ്യനായ അവൻ ശരജാലം വർഷിക്കുന്നു (6.060.029). വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ നടുവിൽ ഒരു പ്രത്യക്ഷയുദ്ധം ചേർത്തിരിക്കുന്നു; അതിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ദൃശ്യനെന്നപോലെ പൊരുതുന്നു, രാക്ഷസസൈന്യം അവനോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് വാനരന്മാരുടെ വീര്യവും അടിവരയിട്ടു കാണിക്കുന്നു — ‘രാമസ്യാർഥേ പരാക്രമ്യ വാനരാസ്ത്യക്തജീവിതാഃ’ (രാമനുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിച്ച്, ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ വാനരന്മാർ), ‘അനിവൃത്താഃ’ (പിന്മാറാത്തവർ) — തകർന്നിട്ടും അവർ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാണസംഖ്യകളും എണ്ണിപ്പറയുന്നു — പതിനെട്ട്, ഒമ്പത്, ഏഴ്, അഞ്ച്, പത്ത്, മുപ്പത് — ഓരോ യൂഥപന്റെയും ബലമനുസരിച്ചുള്ള ശരങ്ങൾ. ‘കാലാഗ്നിരിവ മൂർച്ഛിതഃ’ — പ്രളയകാലത്ത് ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ; ഇവിടെ ‘മൂർച്ഛിതഃ’ എന്ന പദം ‘വളർന്ന, ആളിക്കത്തിയ’ എന്ന അർഥത്തിലാണ്, ‘ബോധമറ്റ’ എന്ന അർഥത്തിലല്ല. ‘നിഷ്പ്രാണാനകരോത്’ — പ്രാണനറ്റവരെപ്പോലെയാക്കി; അവർ മരിച്ചില്ല, മോഹാലസ്യപ്പെട്ടതേയുള്ളൂ, പിന്നീടു വ്യക്തമാകുന്നതുപോലെ. 30-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഹയരഥാകീർണം പതാകാധ്വജശോഭിതം’ എന്നു സൈന്യത്തിന്റെ ശോഭ; ‘നർദമാനം യുയുത്സയാ’ — യുദ്ധേച്ഛയോടെ ഗർജിക്കുന്നത്. 31-ൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ — ശരങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ, അങ്കുശങ്ങൾ; അങ്കുശം ആനയെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ളതാണ്, ഇവിടെ ആയുധമായി. 32-ൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആജ്ഞ — ‘ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ’; നായകൻ സൈനികരുടെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു. 34-ൽ ‘നാളീകനാരാചൈഃ’ — നാളീകങ്ങൾ ചെറിയ ശരങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ ഇരുമ്പുശരങ്ങൾ; ‘വിചകർഷ’ — അങ്ങുമിങ്ങും വലിച്ചിഴച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു. 35-ൽ വാനരന്മാർ ‘പാദപായുധാഃ’ — മരങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ; തകർന്നിട്ടും അവർ തിരിച്ചാക്രമിക്കുന്നു. 37-ൽ ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അനേകരെ എയ്യുന്നത് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അസ്ത്രകൗശലത്തിന്റെ തെളിവ്; മുൻസർഗത്തിൽ അതികായനും ഒരേസമയം അനേകം ശരങ്ങൾ വിട്ടു, എന്നാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട് അനേകരെ എയ്യുന്നു. 39-ൽ ‘സുരൈരിവ മഹാസുരാഃ’ — ദേവാസുരയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമ; ഇവിടെ ഇന്ദ്രജിത്ത് ദേവന്മാരുടെ സ്ഥാനത്തും വാനരന്മാർ അസുരന്മാരുടെ സ്ഥാനത്തും — ഉപമ വിപരീതമായി തോന്നാം, എന്നാൽ കവി വീഴ്ചയുടെ രീതി മാത്രമാണ് വർണിക്കുന്നത്. 40-ൽ ‘തപന്തമിവാദിത്യം’ — ബാണങ്ങൾതന്നെയാണ് അവന്റെ രശ്മികൾ. 44-ൽ രാവണി ‘സമിതിഞ്ജയഃ’ — യുദ്ധവിജയി; അവൻ വാനരന്മാരുടെ ശിലാവർഷം ‘വ്യപോഹത’ — തടുത്തുമാറ്റി. 45-ൽ അവന്റെ ശരങ്ങൾ ‘പാവകസങ്കാശാഃ’, ‘ആശീവിഷോപമാഃ’ — അഗ്നിയുടെയും സർപ്പത്തിന്റെയും രണ്ടു ഗുണങ്ങളും. 46 മുതൽ 49 വരെ ഓരോ യൂഥപന്റെയും പേരും ശരസംഖ്യയും എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ഗന്ധമാദനനു പതിനെട്ട്, നളന് ഒമ്പത്, മൈന്ദന് ഏഴ്, ഗജന് അഞ്ച്, ജാംബവാനു പത്ത്, നീലനു മുപ്പത്. ഈ ഭാഗത്തെ പല പേരുകളും പിന്നീട് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ നാമാവലിയിലും (62–64) കാണാം, അതിനാൽ വൾഗേറ്റിലെ ഈ വിസ്താരം അവിടത്തെ പട്ടികയെ മുൻകൂട്ടി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. 52-ൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ‘പരയാ പ്രീത്യാ’ (അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ) ശത്രുസേനയുടെ ദുരവസ്ഥ കാണുന്നു — അവന്റെ ക്രൗര്യവും ഹർഷവും. 53-ൽ ‘ബാണവർഷം ശസ്ത്രവർഷം ച’ — രണ്ടുവിധം വർഷം; ‘പരിതഃ’ — എല്ലാവശത്തും. 41-ൽ വാനരന്മാർ ‘വിചേതസഃ’ (ബോധം കെട്ടവർ), ‘രുധിരേണ സമുക്ഷിതാഃ’ (രക്തത്തിൽ കുളിച്ചവർ) — എന്നിട്ടും 42-ൽ അവർ ‘അനിവൃത്താഃ’ (പിന്മാറാത്തവർ) എന്നു കവി പ്രത്യേകം അടിവരയിടുന്നു; രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ അവർ പ്രാണനെപ്പോലും പുല്ലുപോലെ കരുതുന്നു. 43-ൽ അവർ ‘സമവസ്ഥിതാഃ’ — ഉറച്ചുനിന്ന് വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു. 48-ലും 49-ലും സുഗ്രീവനും അംഗദനും ഋഷഭനും ദ്വിവിദനും ‘പ്രാണനറ്റവരെപ്പോലെ’ ആക്കപ്പെടുന്നു — അതിനാൽ വാനരസേനയുടെ മുഖ്യനേതാക്കളും വീണു. 50-ൽ ‘കാലാഗ്നിരിവ’ എന്ന ഉപമ — പ്രളയാഗ്നി എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഇന്ദ്രജിത്ത് വാനരസൈന്യത്തെ മുഴുവനും. 51-ൽ ‘നിർമമന്ഥ’ — കടകോൽ തൈരു കടയുന്നതുപോലെ കടഞ്ഞുമഥിച്ചു. ഈ ഭാഗത്തെ ചില അർധശ്ലോകങ്ങൾ മുൻസർഗങ്ങളിലെ വരികളുമായി അൽപം സാമ്യം കാണിക്കുന്നു (‘പുനരേവ മഹാതേജാ രാക്ഷസേന്ദ്രാത്മജോ ബലീ’ എന്നതും 6.059.048-ന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘വിസിസ്മിയേ മഹാതേജാ രാക്ഷസേന്ദ്രാത്മജോ ബലീ’ എന്നതും), എന്നാൽ അത് സൂത്രരൂപത്തിലുള്ള പദങ്ങളുടെ ആവർത്തനം മാത്രമാണ്, സമാനസന്ദർഭമല്ല.

മഹായുദ്ധത്തിൽ സ്വന്തം സൈന്യത്തെ വിട്ട് വേഗത്തിൽ വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ മേലെത്തി, അദൃശ്യനായി നിന്ന് അവൻ, കാർമേഘം ജലമെന്നപോലെ, ഉഗ്രമായ ശരജാലം വർഷിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ദേഹം ചിന്നിച്ചിതറിയ, മായയാൽ വധിക്കപ്പെട്ട, പർവതംപോലെയുള്ള വാനരന്മാർ വികൃതസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട്, ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രമേറ്റ പർവതരാജന്മാരെപ്പോലെ, യുദ്ധത്തിൽ വീണു. അവർ യുദ്ധത്തിൽ വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ മേൽ മൂർച്ചയുള്ള മുനകളുള്ള ബാണങ്ങളെ മാത്രം കണ്ടു; മായയാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദേവേന്ദ്രശത്രുവായ ആ രാക്ഷസനെ അവിടെ കണ്ടില്ല. പിന്നെ മഹാത്മാവായ ആ രാക്ഷസാധിപൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും മൂടി, വാനരേന്ദ്രന്മാരെ പിളർക്കുകയും ചെയ്തു. ചുഴറ്റിയെറിയുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവയും തീപ്പൊരികളോടുകൂടി ആളുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ളവയുമായ ശൂലങ്ങളും വാളുകളും മഴുക്കളും അവൻ വാനരേന്ദ്രസൈന്യത്തിന്മേൽ തീവ്രമായി വർഷിച്ചു. പിന്നെ അഗ്നിപോലെയുള്ള ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റ വാനരയൂഥപന്മാർ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പ്ലാശുകൾപോലെ ചുവന്നു കാണപ്പെട്ടു. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പരസ്പരം ഇഴഞ്ഞടുത്തുകൊണ്ടും വികൃതസ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടും വീണു. ചിലർ ആകാശത്തേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ കണ്ണുകളിൽ പ്രഹരമേറ്റു, ശരങ്ങളേറ്റ് പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി ഭൂമിയിൽ വീണു. ഹനുമാൻ, സുഗ്രീവൻ, അംഗദൻ, ഗന്ധമാദനൻ, ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വേഗദർശി, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, നീലൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, കേസരി, ഹരിലോമാവ്, വിദ്യുദ്ദംഷ്ട്രൻ, സൂര്യാനനൻ, ജ്യോതിർമുഖൻ, ദധിമുഖൻ, പാവകാക്ഷൻ, നളൻ, കുമുദൻ — വാനരശ്രേഷ്ഠരായ ഇവരെയെല്ലാം ആ രാക്ഷസോത്തമൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിച്ച പ്രാസങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാലും എയ്തു. ഗദകളാൽ വാനരയൂഥമുഖ്യന്മാരെയും സ്വർണവർണമുള്ള ബാണങ്ങളാലും പിളർന്നിട്ട്, സൂര്യരശ്മികൾപോലെയുള്ള ശരവർഷജാലങ്ങളാൽ അവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമന്റെ മേൽ വർഷിച്ചു. ‘മായാവിഗൂഢം’ — മായയാൽ മറയ്ക്കപ്പെട്ടവൻ; ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ എല്ലാ അസമത്വവും ഇവിടെയാണ്: വാനരന്മാർ ശരങ്ങളെ കാണുന്നു, ശത്രുവിനെ കാണുന്നില്ല; അതിനാൽ അവർക്കു തിരിച്ചാക്രമിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. ‘കിംശുകാഃ’ — പ്ലാശുമരങ്ങൾ, അവയുടെ പൂക്കൾ ചുവന്നവയാണ്; രക്തംപുരണ്ട വാനരന്മാർ അതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടു യൂഥപന്മാരുടെ നാമാവലി വാനരസൈന്യത്തിലെ എല്ലാ മുഖ്യന്മാരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — ഹനുമാനും അവരിലുണ്ട്; അതിനാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം വലുതാകും. ഒടുവിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെയും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. 54 മുതൽ 58 വരെയുള്ള അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളും 66-ാം ശ്ലോകവും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. 58-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘വ്യാവിദ്ധദീപ്താനലസപ്രഭാണി’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വ്യാവിധ്യ ദീപ്താനലസംനിഭാനി’ എന്നുമാണു പാഠം. 63-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഗവയം തഥാ’, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഗജഗോമുഖൗ’. 54-ൽ ‘സ്വസൈന്യമുത്സൃജ്യ’ — ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വന്തം സൈന്യത്തെ വിട്ട് ഒറ്റയ്ക്ക് വാനരസേനയുടെ മുകളിൽ ആകാശത്തിൽ ചെല്ലുന്നു; ‘നീലാംബുധരോ യഥാംബു’ — കാർമേഘം ജലം വർഷിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ ശരങ്ങൾ. 55-ൽ വാനരന്മാർ ‘മായാഹതാഃ’ — ശരങ്ങളാൽ മാത്രമല്ല, മായയാലും പീഡിതർ. 56-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘മായാവിഗൂഢം ച സുരേന്ദ്രശത്രും’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മായാ നിഗൂഢം ച’ എന്നും. 57-ൽ ‘രവിപ്രകാശൈഃ’ ശരങ്ങളാൽ ദിക്കുകൾ മൂടപ്പെട്ടു — സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവയാണെങ്കിലും ആ ശരങ്ങൾ ആകാശത്തെ ഇരുട്ടുകൊണ്ടെന്നപോലെ മൂടുന്നു. 61-ൽ ചില വാനരന്മാർ ‘ഗഗനമുദീക്ഷമാണാഃ’ — ശത്രുവിനെ കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നവർ; അവരുടെ കണ്ണുകളിൽത്തന്നെ ശരങ്ങൾ പതിക്കുന്നു — അദൃശ്യനായ യോദ്ധാവിന്റെ ക്രൂരമായ കൗശലം. 65-ൽ ശരങ്ങൾ ‘ഇന്ദ്രജിന്മന്ത്രസംഹിതാഃ’ — മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിക്കപ്പെട്ടവ, അതിനാൽ ദിവ്യം. 59-ൽ ‘പ്രഫുല്ലാ ഇവ കിംശുകാഃ’ — യുദ്ധവർണനയിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഉപമ; രക്തംപുരണ്ട വീരന്മാർക്ക് പൂത്ത പ്ലാശുകളോടുള്ള സാമ്യം. 60-ൽ വാനരന്മാർ ‘അന്യോന്യമഭിസർപന്തഃ’ — പരസ്പരം അഭയം തേടിക്കൊണ്ട്. 62 മുതൽ 64 വരെയുള്ള നാമാവലിയിൽ ഹനുമാൻ ഒന്നാമനാണ് — അതിനാൽ അവനും എയ്യപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ അവൻ ഈ അസ്ത്രത്താൽ അവധ്യനാണെന്ന് പിന്നീട് അറിയാം. 66-ൽ അവൻ ‘സലക്ഷ്മണം രാമം’ — ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമന്റെ മേലും — വർഷിച്ചു; ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ്.

ബാണവർഷങ്ങളാൽ വർഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും പരമാദ്ഭുതമായ ശോഭയുള്ള രാമൻ അവയെ മഴത്തുള്ളികളുടെ പതനംപോലെ കണക്കാക്കാതെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ദേവേന്ദ്രശത്രുവായ ഈ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വീണ്ടും ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിച്ച് വാനരസൈന്യത്തെ വീഴ്ത്തി മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ നമ്മെ നിരന്തരം പീഡിപ്പിക്കുന്നു. സ്വയംഭൂ വരം നൽകിയ ആ മഹാത്മാവ് ഏകാഗ്രനാണ്, അവന്റെ ഭീമകായം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ദേഹം അദൃശ്യമായ, അസ്ത്രമുയർത്തി നിൽക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ഇന്ന് എങ്ങനെ കൊല്ലാനാകും? ഈ അസ്ത്രം ആരുടേതോ, ഇതിന്റെ ഉദ്ഭവം ആരിൽനിന്നോ, ആ ഭഗവാൻ സ്വയംഭൂ അചിന്ത്യനാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ബുദ്ധിമാനേ, ഇന്നിവിടെ എന്നോടൊപ്പം മനസ്സു പതറാതെ നീ ഈ ബാണവർഷം സഹിക്കുക. ഈ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ശരവർഷജാലങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും മൂടുന്നു; ശ്രേഷ്ഠശൂരന്മാർ വീണുകിടക്കുന്ന ഈ വാനരരാജസൈന്യം മുഴുവനും ശോഭിക്കുന്നില്ല. നാം ഇരുവരും ബോധമറ്റു വീണ്, യുദ്ധം നിർത്തി, ഹർഷവും രോഷവും നശിച്ചവരായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ഇവൻ യുദ്ധമുന്നണിയിലെ വിജയലക്ഷ്മിയെ നേടി നിശ്ചയമായും ദേവശത്രുവിന്റെ വാസസ്ഥാനത്ത് (ലങ്കയിൽ) പ്രവേശിക്കും.’ രാമന്റെ വാക്ക് അവന്റെ ധർമബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു — അവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ത്രത്തെ മാനിക്കുന്നു, അതിനെ പ്രതിരോധിക്കുന്നില്ല; ‘അവ്യഗ്രമനാഃ സഹസ്വ’ (മനസ്സു പതറാതെ സഹിക്കുക) എന്നു ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. തങ്ങൾ വീണതു കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് പിന്മാറുമെന്ന് അവനറിയാം — അതിനാൽ ഈ സഹനം ഒരു യുക്തികൂടിയാണ്. ‘ധാരാനിപാതാനിവ’ — ശരങ്ങൾ മഴത്തുള്ളികൾപോലെ; രാമൻ അവയെ കണക്കാക്കുന്നില്ല. ആറു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. 72-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഹതഹർഷരോഷൗ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഹതരോഷഹർഷൗ’ എന്നും പദക്രമഭേദമുണ്ട്. 67-ൽ രാമൻ ‘പരമാദ്ഭുതശ്രീഃ’ — ആപത്തിലും അവന്റെ ശോഭ മങ്ങുന്നില്ല. 68-ൽ ‘പുനഃ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം മുമ്പത്തെ നാഗപാശബന്ധനം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് രണ്ടാംതവണയാണ് അവരെ വീഴ്ത്തുന്നത്. 70-ൽ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ ‘പ്രഭവൻ’ (ഉദ്ഭവസ്ഥാനം) സ്വയംഭൂവാണെന്നു രാമൻ പറയുന്നു — അസ്ത്രത്തിന്റെ മൂലംതന്നെ പൂജ്യമാണ്, അതിനാൽ അതിനെ തടുക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.

പിന്നെ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും അവിടെ അപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അസ്ത്രജാലങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റവരായി. ആ രാക്ഷസേന്ദ്രനും അവിടെ അവരെ നിശ്ചേഷ്ടരാക്കി യുദ്ധത്തിൽ ഹർഷത്താൽ ഗർജിച്ചു. പിന്നെ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വാനരസൈന്യത്തെയും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമനെയും നിശ്ചേഷ്ടരാക്കി പെട്ടെന്ന് ദശഗ്രീവന്റെ ഭുജങ്ങളാൽ കാക്കപ്പെടുന്ന നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; യാതുധാനന്മാരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഹർഷഭരിതനായ അവൻ പിതാവിനോട് എല്ലാം പറഞ്ഞു. 74-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — ഉപജാതിയുടെ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ; അതിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധം (‘സംസ്തൂയമാനഃ സ തു യാതുധാനൈഃ പിത്രേ ച സർവം ഹൃഷിതോഽഭ്യുവാച’) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഇങ്ങനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ രണ്ടാമത്തെ പതനത്തിന്റെ വർണനയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു — ആദ്യം നാഗപാശത്താൽ, ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ. 73-ൽ ‘വിശസ്തൗ’ — അവയവങ്ങൾ മുറിവേറ്റവർ; ‘വിഷാദയിത്വാ’ — നിശ്ചേഷ്ടരാക്കി. 74-ൽ ലങ്ക ‘ദശഗ്രീവഭുജാഭിഗുപ്താ’ — രാവണന്റെ ബാഹുബലത്താൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക