॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 69-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാവണപുത്രന്മാരുടെ പുറപ്പാടും നരാന്തകവധവും

ത്രിശിരസ്സിന്റെ സാന്ത്വനം, ആറു വീരന്മാരുടെ പുറപ്പാട്, അവരുടെ വാഹനങ്ങളുടെയും ആയുധങ്ങളുടെയും വർണന, ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും യുദ്ധം, നരാന്തകന്റെ പരാക്രമം, അംഗദൻ നരാന്തകനെ വധിക്കുന്നു

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, ശോകാഭിഭൂതനായ ദുരാത്മാവ് രാവണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ത്രിശിരസ്സ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, മഹാവീര്യവാനായ ഞങ്ങളുടെ ഇളയച്ഛൻ ഇങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതു ശരിതന്നെ; എന്നാൽ സത്പുരുഷന്മാർ അങ്ങയെപ്പോലെ വിലപിക്കാറില്ല. പ്രഭോ, തീർച്ചയായും അങ്ങു മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും മതിയായവനാണ്; അങ്ങനെയുള്ള അങ്ങ് എന്തിനാണ് ഒരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ സ്വയം ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നത്? ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ ശക്തിയായുധവും കവചവും സായകവും വില്ലും ആയിരം കഴുതകളെ പൂട്ടിയ, മേഘംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥവും അങ്ങേക്കുണ്ട്. അങ്ങു പലതവണ ശസ്ത്രംകൊണ്ടു ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും വെട്ടിവീഴ്ത്തിയിട്ടുണ്ട്; എല്ലാ ആയുധങ്ങളുമുള്ള അങ്ങേക്കു രാഘവനെ ശിക്ഷിക്കാൻ കഴിയും. അല്ലെങ്കിൽ, മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് ഇവിടെ നിന്നാലും; ഞാൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടും; ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ അങ്ങയുടെ ശത്രുക്കളെ ഞാൻ ഉന്മൂലനം ചെയ്യും. ദേവരാജൻ ശംബരനെയും വിഷ്ണു നരകനെയും എന്നപോലെ ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വീഴ്ത്തിയ രാമൻ നിലത്തു കിടക്കും.’ ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ താൻ പുനർജനിച്ചതുപോലെ കരുതി. ‘താതമധ്യമഃ’ എന്നാൽ അച്ഛന്റെ ഇടത്തെ സഹോദരൻ — കുംഭകർണൻ രാവണനും വിഭീഷണനും ഇടയിൽ ജനിച്ചവനാണ്; ‘ഇടത്തെ ഇളയച്ഛൻ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ഉപാലംഭം (സത്പുരുഷന്മാർ വിലപിക്കാറില്ല), ഓർമപ്പെടുത്തൽ (അങ്ങയുടെ ആയുധങ്ങളും പരാക്രമവും), പ്രതിജ്ഞ (ഞാൻതന്നെ പോകും). ‘ബ്രഹ്മദത്താ ശക്തിഃ’ എന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ ലഭിച്ച ദിവ്യായുധം. ‘സഹസ്രഖരസംയുക്തഃ രഥഃ’ എന്നാൽ ആയിരം കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം — രാക്ഷസരുടെ രഥങ്ങളിൽ കഴുതകളെയാണു പൂട്ടുന്നത്. ഇവിടെ പറയുന്ന നരകൻ വിപ്രചിത്തിയുടെയും സിംഹികയുടെയും പുത്രനാണ്, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ കൃഷ്ണൻ കൊന്ന ഭൂമിപുത്രനല്ല എന്ന് അച്ചടിയുടെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘കാലചോദിതഃ’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്നതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ഉത്സാഹം വിവേകത്തിൽനിന്നല്ല, മൃത്യുവിന്റെ പ്രേരണയിൽനിന്നാണ്. ത്രിശിരസ്സ് രാവണന്റെ പുത്രനാണ്, മൂന്നു തലയുള്ളവൻ — പിന്നീട് അവന്റെ മൂന്നു കിരീടങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ അച്ഛനെ ‘പ്രാകൃതഃ ഇവ’ (സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ) എന്ന് ഉപാലംഭിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ അംഗദൻ വാനരന്മാരെ ‘പ്രാകൃതാഃ ഹരയഃ ഇവ’ (സാധാരണ വാനരന്മാരെപ്പോലെ) എന്നു പറഞ്ഞതുപോലെ — ഇരുപക്ഷത്തെയും നായകന്മാർ ഒരേ യുക്തികൊണ്ടു സ്വന്തക്കാരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുനർജാതം ഇവ ആത്മാനം മന്യതേ’ (താൻ പുനർജനിച്ചതുപോലെ കരുതി) — രാവണന്റെ മനംമാറ്റം വേഗത്തിലാണ്; ഒരു നിമിഷംമുമ്പ് അവൻ ‘ഇദാനീം നാസ്മി’ (ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇല്ലാത്തവനായി) എന്നു പറഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ പുത്രന്റെ വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും ജീവൻ വെച്ചതുപോലെ. ‘ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ മുൻസർഗങ്ങളിൽ കുംഭകർണനെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ചതാണ്; ഇവിടെ ത്രിശിരസ്സ് അതുതന്നെ തന്നെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഇളയച്ഛന്റെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ. ‘ശാസ്തും അർഹസി’ എന്നാൽ ശിക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണ് — അച്ഛന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ.

ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും തേജസ്വിയായ അതികായനും യുദ്ധോത്സാഹത്താൽ ആഹ്ലാദിച്ചു. പിന്നെ ‘ഞാൻ, ഞാൻ’ എന്നു ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്, ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠരായ രാവണന്റെ വീരപുത്രന്മാർ സജ്ജരായി. എല്ലാവരും ആകാശസഞ്ചാരികൾ, എല്ലാവരും മായാവിദ്യയിൽ വിദഗ്ധർ, എല്ലാവരും ദേവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നവർ, എല്ലാവരും യുദ്ധമദം പൂണ്ടവർ; എല്ലാവരും നല്ല ബലമുള്ളവർ, എല്ലാവരും വിപുലമായ കീർത്തിയുള്ളവർ; യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയാൽ ഗന്ധർവന്മാരോടും കിന്നരന്മാരോടും മഹാനാഗങ്ങളോടുംകൂടിയ ദേവന്മാർപോലും അവരെ ജയിച്ചതായി കേട്ടിട്ടില്ല. എല്ലാവരും അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്ന വീരന്മാർ, എല്ലാവരും യുദ്ധവിശാരദന്മാർ, എല്ലാവരും ഉത്തമജ്ഞാനമുള്ളവർ, എല്ലാവരും വരം ലഭിച്ചവർ. സൂര്യനു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള, ശത്രുക്കളുടെ ബലത്തെയും ശ്രീയെയും മർദിക്കുന്ന ആ പുത്രന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ് രാവണൻ, മഹാദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ‘സർവേ’ (എല്ലാവരും) എന്ന പദത്തിന്റെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ആവർത്തനം — ഈ അനുപ്രാസം കുമാരന്മാരുടെ തുല്യമായ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു; എല്ലാവരുടെയും ഗുണങ്ങൾ ഒന്നുപോലെ എന്നപോലെ. ‘അഹം അഹം ഇതി’ (ഞാൻ, ഞാൻ എന്ന്) എന്ന ആവർത്തനം മത്സരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓരോരുത്തരും ആദ്യം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധമായ ‘ദേവൈരപി സഗന്ധർവൈഃ…’ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടു ചേർന്നാണ് അന്വയിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ അർധമില്ല. പതിനാലാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. പുത്രന്മാരാൽ രാവണന്റെ ശോഭ ദേവന്മാരാൽ ഇന്ദ്രന്റേതുപോലെ — എന്നാൽ ‘മഹാദാനവദർപനാശനൈഃ’ (മഹാദാനവന്മാരുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നവർ) എന്ന ദേവന്മാരുടെ വിശേഷണം ഒരു വിരോധാഭാസത്തിലൂടെ രാവണന്റെതന്നെ ദർപ്പനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ഈ നാലു കുമാരന്മാരിൽ അതികായൻ ധാന്യമാലിനിയുടെ പുത്രനും മറ്റു മൂന്നുപേർ മണ്ഡോദരിയുടെ പുത്രന്മാരുമാണെന്നു പാരമ്പര്യം; അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ക്രമത്തിൽ അവരുടെ വധം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അന്തരിക്ഷഗതാഃ’ (ആകാശസഞ്ചാരികൾ), ‘മായാവിശാരദാഃ’ (മായാവിദ്യയിൽ വിദഗ്ധർ) എന്നിവ രാക്ഷസർക്കു സഹജമായ രണ്ടു ശക്തികളാണ്. ‘ന ശ്രൂയന്തേ സ്മ നിർജിതാഃ’ (ജയിക്കപ്പെട്ടതായി കേട്ടിട്ടില്ല) എന്നത് മുൻയുദ്ധങ്ങളിൽ അവർ തോൽക്കാത്തതിന്റെ പ്രസിദ്ധിയാണ്; ‘ലബ്ധവരാഃ’ എന്നാൽ തപസ്സുകൊണ്ടു വരം നേടിയവർ — ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം പിന്നീട് അവരുടെ വധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശക്രതുല്യപരാക്രമാഃ’ (ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവർ) — ഇന്ദ്രതുല്യർ എന്ന വിശേഷണം ഈ സർഗത്തിൽ അംഗദനെക്കുറിച്ചും (81) പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് എതിരാളികളുടെ തുല്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സമരദുർമദാഃ’ എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ അടക്കാനാവാത്ത മദമുള്ളവർ.

അവൻ പുത്രന്മാരെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ആഭരണങ്ങൾ അണിയിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠമായ ആശീർവാദങ്ങളോടെ യുദ്ധത്തിന് അയച്ചു. കുമാരന്മാരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി യുദ്ധോന്മത്തൻ, മത്തൻ എന്നീ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും രാവണൻ യുദ്ധത്തിന് അയച്ചു. ആ മഹാകായന്മാർ ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ രാവണനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം വെച്ച് പുറപ്പെട്ടു. എല്ലാ ഔഷധികളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ദേഹത്തു തൊടുവിച്ച്, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന മഹാബലരായ ആറു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ പുറപ്പെട്ടു — ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ, മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ എന്നിവർ കാലത്താൽ പ്രേരിതരായി പുറപ്പെട്ടു. ‘യുദ്ധോന്മത്തഃ’, ‘മത്തഃ’ എന്നിവ മഹാപാർശ്വന്റെയും മഹോദരന്റെയും മറ്റു പേരുകളാണ്; ‘യുദ്ധോന്മത്തൻ (മഹാപാർശ്വൻ), മത്തൻ (മഹോദരൻ)’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘മഹോദരമഹാപാർശ്വൗ’ എന്നു നേരിട്ടു പേരുകൾതന്നെ. ‘സർവൗഷധീഭിഃ സമാലഭ്യ’ (എല്ലാ ഔഷധികളും തൊടുവിച്ച്) എന്നത് യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് മംഗളത്തിനായി ഔഷധികളും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും സ്പർശിക്കൽ, ഒരു രക്ഷാവിധി. പ്രദക്ഷിണം, അഭിവാദ്യം, ആശീർവാദം — ഇവയെല്ലാം മംഗളാചാരങ്ങളാണ്; എന്നാൽ ‘കാലചോദിതാഃ’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവരുടെ വിധി മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം (ആറുപേരുടെ നാമാവലി) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അത് പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഷഡേതേ’ (ഈ ആറുപേർ) എന്ന പദത്തിന്റെ വിവരണംപോലെയാണ്. രാവണന്റെ പിതൃസ്നേഹം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അവൻ പുത്രന്മാരെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു, സ്വയം ആഭരണങ്ങൾ അണിയിക്കുന്നു — അതിന്റെ പ്രതിഫലം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ ശോകം മാത്രം. ‘ലോകരാവണം’ എന്നതു രാവണൻ എന്ന പേരിന്റെ നിർവചനമാണ് — ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവൻ. ‘രക്ഷണാർഥം കുമാരാണാം’ (കുമാരന്മാരുടെ രക്ഷയ്ക്കായി) — ഇളയച്ഛന്മാർ കുമാരന്മാരുടെ പാലകരാണ്; പുത്രന്മാരുടെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള രാവണന്റെ ഈ ചിന്ത അവന്റെ പിതൃഹൃദയം കാണിക്കുന്നു. ‘ഷഡേതേ’ എന്നാൽ ഈ ആറുപേർ — എണ്ണം കവിതന്നെ പറയുന്നു.

പിന്നെ മഹോദരൻ കാർമേഘംപോലെയുള്ള, ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ച, സുദർശനൻ എന്ന ആനയുടെ പുറത്തു കയറി; എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച്, ആവനാഴികളാൽ അലങ്കൃതനായ അവൻ ആനപ്പുറത്തിരുന്ന് അസ്തപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രാവണപുത്രനായ ത്രിശിരസ്സ് ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠമായ രഥത്തിൽ കയറി; രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ധനുർധരനായ അവൻ മിന്നലും കൊള്ളിമീനും ജ്വാലയും ഇന്ദ്രധനുസ്സുമുള്ള മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു; മൂന്നു കിരീടങ്ങളോടെ അവൻ മൂന്നു സ്വർണശൃംഗങ്ങളുള്ള പർവതരാജനായ ഹിമവാനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അതിതേജസ്വിയും എല്ലാ ധനുർധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ അതികായൻ നല്ല ചക്രങ്ങളും അച്ചുതണ്ടുമുള്ള, നന്നായി കൂട്ടിയിണക്കിയ, നല്ല അനുകർഷവും കൂബരവുമുള്ള, ആവനാഴികളും വില്ലുകളുംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന, പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും പരിഘങ്ങളും നിറഞ്ഞ ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ കയറി; സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത കിരീടവും ആഭരണങ്ങളുംകൊണ്ട് പ്രഭ ചൊരിഞ്ഞ് അവൻ മേരുപോലെ ശോഭിച്ചു; രാക്ഷസശാർദൂലന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വജ്രപാണിയെപ്പോലെ വിളങ്ങി. നരാന്തകൻ ഉച്ചൈഃശ്രവസ്സിനെപ്പോലെയുള്ള, വെളുത്ത, സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ, മനോവേഗമുള്ള, വലിയ ദേഹമുള്ള കുതിരയുടെ പുറത്തു കയറി; കൊള്ളിമീൻപോലെ തിളങ്ങുന്ന പ്രാസം കയ്യിലെടുത്ത അവൻ മയിലിന്റെ പുറത്തിരിക്കുന്ന ഗുഹനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ദേവാന്തകൻ സ്വർണാലങ്കാരമുള്ള പരിഘം കയ്യിലെടുത്ത്, രണ്ടു കൈകളിലും ഗിരിയെ (മന്ദരത്തെ) പിടിച്ച വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപം അനുകരിക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ മഹാപാർശ്വൻ ഗദയെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ കുബേരനെപ്പോലെ വിളങ്ങി. ആ മഹാത്മാക്കൾ അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ പുറപ്പെട്ടു; ആനകളിലും കുതിരകളിലും മേഘംപോലെ മുഴങ്ങുന്ന രഥങ്ങളിലുമായി ഉത്തമായുധങ്ങളേന്തിയ രാക്ഷസന്മാർ അവരെ പിന്തുടർന്നു. കിരീടമണിഞ്ഞ, ശ്രീ നിറഞ്ഞ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള ആ കുമാരന്മാർ ആകാശത്തിലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവർ കയ്യിലേന്തിയ വെളുത്ത ആയുധങ്ങളുടെ നിര ശരത്കാലമേഘംപോലെ, ആകാശത്തിലെ അരയന്നനിരപോലെ ശോഭിച്ചു. ആറു വീരന്മാർക്ക് ഏഴ് ഉപമകൾ — അസ്തപർവതശിഖരത്തിലെ സൂര്യൻ, ഇന്ദ്രധനുസ്സുള്ള മേഘം, മൂന്നു ശൃംഗമുള്ള ഹിമവാൻ, മേരു, മയിലിന്റെ പുറത്തിരിക്കുന്ന സ്കന്ദൻ, മന്ദരം ധരിച്ച വിഷ്ണു, കുബേരൻ. ‘അനുകർഷഃ’, ‘കൂബരഃ’ എന്നീ രഥാംഗങ്ങൾക്ക് അടിക്കുറിപ്പിൽ വിവരണമുണ്ട് — അനുകർഷം രഥത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ ഘടിപ്പിച്ച തടി; കൂബരം നുകം ബന്ധിക്കുന്ന തണ്ട്; ‘വണ്ടിയുടെ തണ്ടുകൾ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ (32-ാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒന്നാം പാദമായ ‘തേ പ്രതസ്ഥുർമഹാത്മാനോ ബലൈരപ്രതിമൈർവൃതാഃ’ — അതുല്യമായ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാത്മാക്കൾ പുറപ്പെട്ടു — എന്നതും മൂന്നാം പാദമായ ‘സുരാ ഇവാമരാവത്യാം…’ എന്നതും) വൾഗേറ്റിൽ ‘തേ പ്രതസ്ഥുർമഹാത്മാനോഽമരാവത്യാഃ സുരാ ഇവ’ (ആ മഹാത്മാക്കൾ അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ പുറപ്പെട്ടു) എന്ന ഒരൊറ്റ അർധത്തിലേക്കു ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ഈ ദീർഘമായ വർണനയിൽ കവി ഓരോ വീരനെയും വെവ്വേറെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — വാഹനം, ആയുധം, അലങ്കാരം, ഉപമ എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധം. മഹോദരന്റെ ആന സുദർശനൻ ഐരാവതകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ ആനയുടെ വംശജൻ; അവന്റെ ഉപമ അസ്തപർവതശിഖരത്തിലെ സൂര്യനാണ് — അസ്തമലയുടെ മുകളിൽ അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ — ഇവിടെ ഒരു വിരോധാഭാസമുണ്ട്, കാരണം ‘അസ്തം’ പതനത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ത്രിശിരസ്സിന്റെ ഉപമ മിന്നലും കൊള്ളിമീനുമുള്ള മേഘം; അവന്റെ മൂന്നു കിരീടങ്ങൾ ഹിമവാന്റെ മൂന്നു സ്വർണശൃംഗങ്ങൾപോലെ. അതികായൻ ‘ശ്രേഷ്ഠഃ സർവധനുഷ്മതാം’ (എല്ലാ ധനുർധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ) ആണ് — പിന്നീട് ലക്ഷ്മണനുമായി അവന്റെ ദീർഘമായ യുദ്ധമുണ്ടാകും; ഇവിടെ അവന്റെ രഥത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മവർണന — ചക്രം, അച്ചുതണ്ട്, അനുകർഷം, കൂബരം — അവന്റെ മഹത്ത്വം മുൻകൂട്ടി സ്ഥാപിക്കുന്നു. നരാന്തകന്റെ കുതിര ഉച്ചൈഃശ്രവസ്സിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — പാലാഴിമഥനത്തിൽ ജനിച്ച ഇന്ദ്രന്റെ വെള്ളക്കുതിര. പാലാഴിമഥനത്തിൽ വിഷ്ണു മന്ദരം ധരിച്ചതുപോലെ ദേവാന്തകൻ പരിഘം പിടിക്കുന്നു — ‘വിഡംബയൻ’ എന്നാൽ അനുകരിക്കുന്നവനായി. മഹാപാർശ്വൻ ഗദയേന്തിയ കുബേരനെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ ആറു വീരന്മാരും ദേവന്മാരോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രൻ, സ്കന്ദൻ, വിഷ്ണു, കുബേരൻ — അവരുടെ ശത്രുക്കളായ ദേവന്മാരോട്; കവിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ വിരോധാഭാസമാണിത്. ഒടുവിൽ ‘അരയന്നനിരപോലെ ആയുധനിര’ എന്ന ശരത്കാലീനമായ ഉപമ — വെളുത്ത ആയുധങ്ങൾ ആകാശത്തിലെ അരയന്നനിരപോലെ. ഇങ്ങനെ യുദ്ധയാത്രയുടെ സൗന്ദര്യവും ഭീകരതയും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അമരാവത്യാഃ സുരാഃ ഇവ’ (അമരാവതിയിൽനിന്നു ദേവന്മാരെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — രാക്ഷസരുടെ ലങ്ക ദേവന്മാരുടെ അമരാവതിപോലെ വൈഭവപൂർണം; അവരുടെ പുറപ്പാട് ദേവന്മാരുടെ യുദ്ധയാത്രപോലെ. ‘ഗ്രഹാഃ ദീപ്താഃ ഇവ അംബരേ’ — കിരീടമണിഞ്ഞ കുമാരന്മാർ ആകാശത്തു പ്രകാശിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ കവി രാക്ഷസരുടെപോലും സൗന്ദര്യവും വൈഭവവും ന്യായമായി വർണിക്കുന്നു; രാമായണത്തിലെ ശത്രുവർണന ഏകപക്ഷീയമല്ല. ‘സുചക്രാക്ഷം സുസംയുക്തം സ്വനുകർഷം സുകൂബരം’ എന്നിങ്ങനെ ‘സു’ (നല്ല) എന്നു തുടങ്ങുന്ന നാലു പദങ്ങൾകൊണ്ട് രഥത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളുടെയും മേന്മ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അനുപ്രാസത്തിന്റെ സുന്ദരമായ ഉദാഹരണം. ‘പ്രാസാസിപരിഘാകുലം’ — രഥം ഒരു ആയുധപ്പുരപോലെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘സവിതേവാസ്തമൂർധനി’ എന്നിടത്ത് ‘സവിതാ + ഇവ’ ഗുണസന്ധിയും ‘ഇവ + അസ്ത’ സവർണദീർഘസന്ധിയും. ‘നൈർഋതശാർദൂലൈഃ വൃതഃ വജ്രപാണിഃ ഇവ അമരൈഃ’ — അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ അതികായൻ ദേവന്മാരോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ.

‘ശത്രുക്കളുടെ പരാജയം, അല്ലെങ്കിൽ മരണം’ എന്നു മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന ആ വീരന്മാർ ഒത്തുചേർന്നു; അവർ ഗർജിച്ചു, ആർത്തുവിളിച്ചു, സായകങ്ങൾ എറിഞ്ഞു, പിടിച്ചെടുത്തു. പുറപ്പെട്ടുപോകുന്ന യുദ്ധമദം പൂണ്ട അവരുടെ സിംഹനാദങ്ങളാലും കൈത്തട്ടലുകളാലും ഭൂമി കുലുങ്ങിയതുപോലെ തോന്നി; രാക്ഷസരുടെ സിംഹനാദങ്ങളാൽ ആകാശം പൊട്ടിത്തകർന്നതുപോലെയും. ആ മഹാബലരായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ പുറത്തുവന്ന്, പാറകളും മരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടു. മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന, കാർമേഘംപോലെയുള്ള, മഹായുധങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെയും സൂര്യനെയുംപോലെയുള്ള രാക്ഷസന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ട രാക്ഷസസൈന്യത്തെ കണ്ടു. ആ സൈന്യം വരുന്നതു കണ്ട്, പ്രഹരിക്കാൻ അവസരം കിട്ടിയ വാനരന്മാർ മഹാശൈലങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു വീണ്ടും വീണ്ടും ആർത്തുവിളിച്ചു; രാക്ഷസരെ സഹിക്കാനാവാതെ വാനരന്മാർ മറുഗർജനം മുഴക്കി. വാനരയൂഥപന്മാരുടെ ഉയർന്ന ആരവം കേട്ട്, ശത്രുക്കളുടെ ആഹ്ലാദം സഹിക്കാനാവാതെ മഹാബലരായ രാക്ഷസഗണങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉഗ്രവും ഭീകരവുമായി ഗർജിച്ചു. ആ വാനരയൂഥപന്മാർ ഘോരമായ രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ കടന്ന്, ഉയർത്തിയ ശൈലങ്ങളോടെ, ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതങ്ങളെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ചില വാനരന്മാർ ആകാശത്തിൽ കയറിയും ചിലർ ഭൂമിയിൽനിന്നും അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി രാക്ഷസസൈന്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു; ചിലർ മരങ്ങളും പാറകളും ആയുധമാക്കി. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ വിശാലമായ തടിയുള്ള മരങ്ങൾ പിടിച്ചു യുദ്ധം ചെയ്തു; രാക്ഷസരും വാനരരും ഇടകലർന്ന ആ യുദ്ധം ഘോരമായിത്തീർന്നു. ‘ക്ഷ്വേഡിതം’ എന്നാൽ സിംഹനാദം; ‘ആസ്ഫോടിതം’ എന്നാൽ കൈത്തണ്ടയിൽ അടിച്ചു ശബ്ദമുണ്ടാക്കൽ — ‘കൈ തട്ടൽ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ. നാദത്തിനു പ്രതിനാദം — രാക്ഷസന്മാർ ഗർജിക്കുന്നു, വാനരന്മാർ മറുഗർജനം നടത്തുന്നു, വീണ്ടും രാക്ഷസന്മാർ കൂടുതൽ ഭീകരമായി ഗർജിക്കുന്നു — ഈ ശബ്ദയുദ്ധം ശസ്ത്രയുദ്ധത്തിന്റെ പൂർവരംഗമാണ്. ‘ലബ്ധലക്ഷാഃ’ എന്നാൽ പ്രഹരിക്കാൻ അവസരം കിട്ടിയവർ. ‘നഗാഃ ശിഖരിണഃ ഇവ’ — ശൈലങ്ങൾ ധരിച്ച വാനരന്മാർ ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതങ്ങൾപോലെ. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ഇരുസൈന്യങ്ങളും പരസ്പരം കാണുന്നു — ആദ്യം രാക്ഷസന്മാർ വാനരസൈന്യത്തെ കാണുന്നു, പിന്നെ വാനരന്മാർ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ. രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ വർണന വിസ്തൃതമാണ് — ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികൾ, കാർമേഘവർണം, ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങൾ; വാനരസൈന്യത്തിന്റേതാകട്ടെ സംക്ഷിപ്തം — ‘സമുദ്യതശിലാനഗം’ (പാറകളും മരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചത്) — പാറകളും മരങ്ങളും മാത്രമാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ. ഇതിലൂടെ ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും വൈഷമ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിടത്തു വൈഭവം, മറ്റിടത്തു പ്രകൃതിസിദ്ധമായ ബലം. ‘മരണം വാപി നിശ്ചിത്യ ശത്രൂണാം വാ പരാജയം’ (മരണമോ ശത്രുക്കളുടെ പരാജയമോ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്) — രാക്ഷസർക്കും വാനരരെപ്പോലെ നൈഷ്ഠികമായ ബുദ്ധിയുണ്ട്; മുൻസർഗത്തിൽ വാനരന്മാർ ‘മരണേ കൃതനിശ്ചയാഃ’ (മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവർ) ആയിരുന്നു; ഇരുപക്ഷത്തും വീരത്വം ഒന്നുപോലെ. ‘പ്രതിനർദന്ത’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ രൂപമാണ് — ആത്മനേപദത്തിലെ ലങ്ങ്; ‘പ്രതിനദന്ത’ (മറുഗർജനം മുഴക്കി) എന്നർഥം. ‘പരഹർഷം അമൃഷ്യമാണാഃ’ — ശത്രുക്കളുടെ ആഹ്ലാദം സഹിക്കാൻ രാക്ഷസർക്കു കഴിയുന്നില്ല — ഈ അസൂയയും യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രേരണയാണ്. ‘കേചിത് ആകാശം ആവിശ്യ, കേചിത് ഉർവ്യാം’ (ചിലർ ആകാശത്തിൽ കയറി, ചിലർ ഭൂമിയിൽ) — വാനരരുടെ ഇരട്ടഗതി: ആകാശഗാമികളും ഭൂചരന്മാരും. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ‘സമുദ്യതമഹാശൈലാഃ’ എന്നാൽ വാനരന്മാർ മഹാശൈലങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു നിൽക്കുന്നു — പ്രഹരിക്കാനുള്ള അവരുടെ സജ്ജത. ‘പ്രഹരിക്കാനുള്ള അവസരം കിട്ടി’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ലബ്ധലക്ഷാഃ’ എന്നതിനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. വാക്കുകളുടെ യുദ്ധമാണ് ആദ്യം, പിന്നെ ശസ്ത്രങ്ങളുടേത്. ‘കിങ്കിണീശതനാദിതം’ എന്നാൽ രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കെട്ടിയ നൂറുകണക്കിനു ചെറുമണികളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്നത്.

രാക്ഷസരുടെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ തടയപ്പെട്ടിട്ടും ഭീമപരാക്രമികളായ വാനരന്മാർ മരങ്ങളും പാറകളും ശൈലങ്ങളുംകൊണ്ട് അനുപമമായ വർഷം ചൊരിഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരും വാനരരും സിംഹനാദങ്ങൾ മുഴക്കി; വാനരന്മാർ പാറകൾകൊണ്ടു യാതുധാനന്മാരെ പൊടിച്ചു; ക്രുദ്ധരായ അവർ കവചങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞവരെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നൊടുക്കി. ചിലർ പെട്ടെന്നു ചാടിവീണ് രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കുതിരകളിലും ഇരുന്ന വീരരായ യാതുധാനന്മാരെപ്പോലും കൊന്നു. ശൈലശൃംഗങ്ങളേറ്റ ശരീരങ്ങളോടെ, മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ കണ്ണുകൾ പുറത്തുചാടി, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ ആടിയുലഞ്ഞു, വീണു, നിലവിളിച്ചു. രാക്ഷസന്മാരും മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ പിളർന്നു; ശൂലങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളും വാളുകളും പ്രാസങ്ങളും ശക്തികളുംകൊണ്ടു കൊന്നു. പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ശത്രുരക്തം പുരണ്ട ദേഹങ്ങളോടെ വാനരരും രാക്ഷസരും അന്യോന്യം വീഴ്ത്തി. വാനരരും രാക്ഷസരും എറിഞ്ഞ ശൈലങ്ങളാലും വാളുകളാലും നിമിഷനേരംകൊണ്ടു ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞു; യുദ്ധമദം പൂണ്ട്, മർദിക്കപ്പെട്ട്, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതാകാരരായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞു (അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്). എറിയപ്പെട്ടും വീണ്ടും എറിയപ്പെട്ടുകൊണ്ടും ശൈലങ്ങൾ തകർന്ന വാനരന്മാർ അടുത്തുചെന്ന് അവയവങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ഭുതകരമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ വാനരന്മാരെ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ അടിച്ചുകൊന്നു; വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരെ രാക്ഷസന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ അടിച്ചുകൊന്നു. രാക്ഷസന്മാർ പാറകളും ശൈലങ്ങളും പിടിച്ചുവാങ്ങി എറിഞ്ഞുകൊന്നു; വാനരന്മാർ അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ തട്ടിപ്പറിച്ച് രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. അവർ പരസ്പരം ശൈലശൃംഗങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചുവീഴ്ത്തി, പിളർത്തി, സിംഹനാദങ്ങൾ മുഴക്കി. കവചങ്ങളും ദേഹരക്ഷകളും മുറിഞ്ഞ്, വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർ, മരങ്ങൾ കറ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ, രക്തമൊഴുക്കി. ചില വാനരന്മാർ രഥംകൊണ്ടു രഥത്തെയും ആനയെക്കൊണ്ട് ആനയെയും കുതിരയെക്കൊണ്ടു കുതിരയെയും അടിച്ചുതകർത്തു. രാക്ഷസന്മാർ ക്ഷുരപ്രങ്ങൾ, അർധചന്ദ്രങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ എന്നീ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ മരങ്ങളും പാറകളും പിളർന്നു. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവതങ്ങളാലും മുറിഞ്ഞ മരങ്ങളാലും കൊല്ലപ്പെട്ട വാനരരാലും രാക്ഷസരാലും ഭൂമി കടന്നുപോകാനാവാത്തതായി. ഗർവും ആഹ്ലാദവും നിറഞ്ഞ ചേഷ്ടകളോടെ, തളരാത്ത മനസ്സോടെ ആ വാനരന്മാർ ഭയം വിട്ട്, യുദ്ധത്തിലിറങ്ങി, പലതരം ആയുധങ്ങളുമായി രാക്ഷസന്മാരോടു പൊരുതി (ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല). ആ ഘോരമായ മർദനം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ, വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദിക്കുകയും രാക്ഷസന്മാർ വീഴ്ത്തപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ മഹർഷിമാരും ദേവഗണങ്ങളും ആർത്തുവിളിച്ചു. ‘വാനരന്മാരെ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ, രാക്ഷസന്മാരെ രാക്ഷസന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ’ — ശത്രുവിനെത്തന്നെ ആയുധമാക്കിയുള്ള പ്രഹരം — യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയുടെ പരകോടി. ‘രസസാരം ഇവ ദ്രുമാഃ’ എന്നാൽ മരങ്ങൾ കറ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ; ‘പശ ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ക്ഷുരപ്രം’, ‘ഭല്ലം’, ‘അർധചന്ദ്രം’ എന്നിവ ബാണങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങളാണ്. ഈ ഖണ്ഡം കൂട്ടയുദ്ധത്തിന്റെ ചിത്രമാണ് — ഒരു നായകന്റെയും പേരില്ല, ‘വാനരന്മാർ’, ‘രാക്ഷസന്മാർ’ എന്നു മാത്രം. കവി യുദ്ധത്തിന്റെ വിവിധ രീതികൾ ക്രമത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം ദൂരെനിന്നുള്ള പ്രഹരം (ബാണങ്ങൾ, പാറകൾ), പിന്നെ അടുത്തുനിന്ന് (മുഷ്ടികൾ, ശൂലങ്ങൾ), പിന്നെ ആയുധമില്ലാത്തവരുടെ അവയവങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം, ഒടുവിൽ ശത്രുക്കളുടെതന്നെ ദേഹങ്ങളും ആയുധങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ള യുദ്ധം. ‘ആക്ഷിപ്താഃ ക്ഷിപ്യമാണാഃ ഭഗ്നശൈലാഃ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങൾകൊണ്ട് വാനരരുടെ അവസ്ഥ — അവർ എറിയപ്പെട്ടു, വീണ്ടും എറിയപ്പെടുന്നു, അവരുടെ ശൈലങ്ങൾ തകർന്നു — എന്നിട്ടും അവർ പിന്തിരിയുന്നില്ല. ‘രഥേന രഥം, വാരണേന വാരണം, ഹയേന ഹയം’ (രഥംകൊണ്ടു രഥത്തെ, ആനയെക്കൊണ്ട് ആനയെ, കുതിരയെക്കൊണ്ടു കുതിരയെ) — വാനരന്മാർ രാക്ഷസരുടെ വാഹനങ്ങൾതന്നെ ഉയർത്തിയെടുത്തു പ്രഹരിക്കുന്നു — അദ്ഭുതകരമായ അതിശയോക്തിചിത്രം. ‘ദുർഗമാ വസുധാ’ എന്നാൽ രണഭൂമി ശവങ്ങളാലും പാറകളാലും മരങ്ങളാലും അങ്ങനെ നിറഞ്ഞു, അവിടെ നടക്കുന്നതുപോലും പ്രയാസമായി; ‘നടക്കാനും നീങ്ങാനും പ്രയാസമായി’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ഒടുവിൽ മഹർഷിമാരും ദേവന്മാരും ആർത്തുവിളിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ ദിവ്യരായ കാണികൾ, വാനരരുടെ വിജയത്തിൽ ആഹ്ലാദിക്കുന്നവർ. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അറുപത്തിനാലും അറുപത്തിയഞ്ചും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘ഛിന്നവർമതനുത്രാണാഃ’ എന്നാൽ കവചങ്ങളും ദേഹരക്ഷകളും മുറിഞ്ഞവർ; ‘തനുത്രാണം’ എന്നാൽ ദേഹം രക്ഷിക്കുന്ന ഉടുപ്പ്. ‘പരസ്പരജയൈഷിണഃ’ — ഇരുപക്ഷത്തിനും വിജയേച്ഛ ഒന്നുപോലെ. ‘രിപുശോണിതദിഗ്ധാംഗാഃ’ എന്നാൽ ശത്രുക്കളുടെ രക്തം പുരണ്ടവർ — സ്വന്തം രക്തവും അതിൽ കലർന്നിട്ടുണ്ട് എന്നു ഭാവം. ‘യുദ്ധമദാന്വിതൈഃ’ എന്നാൽ യുദ്ധമദത്താൽ ഉന്മത്തരായവർ — മദ്യത്താലെന്നപോലെ യുദ്ധത്താൽ മത്തർ. കവിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ യുദ്ധം ഭീകരമാണ്, എന്നാൽ നിഷ്പക്ഷവുമാണ് — ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും വീരത്വവും നഷ്ടവും ഒരുപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാക്ഷസാൻ രാക്ഷസൈഃ ഏവ’ — വാനരന്മാർ രാക്ഷസരെ പിടിച്ചെടുത്ത് മറ്റു രാക്ഷസരെ അടിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ദേഹംതന്നെ ആയുധം; ‘രാക്ഷസരെക്കൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസരെ കൊന്നുകൊണ്ടിരുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘പുനഃ അംഗൈഃ’ — ശൈലങ്ങൾ തകർന്ന വാനരന്മാർ കൈകാലുകൾകൊണ്ടുതന്നെ പൊരുതുന്നു — ആയുധമില്ലാതായിട്ടും യുദ്ധത്തിന് ഇടവേളയില്ല. ‘കവചാഭരണാവൃതാൻ’ — കവചങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ രാക്ഷസന്മാർപോലും പാറകളാൽ പൊടിക്കപ്പെട്ടു — കവചം രക്ഷിക്കുന്നില്ല.

പിന്നെ നരാന്തകൻ കാറ്റിനൊത്ത വേഗമുള്ള കുതിരപ്പുറത്തു കയറി, മൂർച്ചയേറിയ ശക്തിയായുധം കയ്യിലെടുത്ത്, മഹാസമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യമെന്നപോലെ ഉഗ്രമായ വാനരസൈന്യത്തിൽ കടന്നു. ആ വീരൻ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസംകൊണ്ട് എഴുനൂറു വാനരന്മാരെ കുത്തിപ്പിളർന്നു; ഇന്ദ്രശത്രുവായ ആ മഹാത്മാവ് ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ സൈന്യത്തെ കൊന്നൊടുക്കി. കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു വാനരസൈന്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മഹാത്മാവിനെ വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും കണ്ടു. അവന്റെ വഴി മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളിയായി, വീണുകിടക്കുന്ന പർവതാകാരരായ വാനരന്മാരാൽ മൂടപ്പെട്ടതായി കാണപ്പെട്ടു. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പരാക്രമം കാട്ടാൻ മനസ്സുവെക്കുമ്പോഴേക്കും നരാന്തകൻ അവരെ കടന്നുചെന്നു കുത്തിപ്പിളർന്നിരുന്നു. യുദ്ധമുഖത്ത് ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസം ഉയർത്തി അവൻ, അഗ്നി കാടുകളെയെന്നപോലെ, വാനരസൈന്യങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു. വനവാസികൾ മരങ്ങളും ശൈലങ്ങളും പിഴുതെടുക്കുമ്പോഴേക്കും പ്രാസമേറ്റ്, വജ്രംകൊണ്ടു മുറിക്കപ്പെട്ട പർവതങ്ങളെപ്പോലെ വീണു. ബലവാനായ നരാന്തകൻ, വർഷകാലത്തെ കാറ്റുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ എല്ലായിടത്തും മർദിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിച്ചു. വീരന്മാർക്കു ഭയത്താൽ ഓടാനോ നിൽക്കാനോ അനങ്ങാനോ കഴിഞ്ഞില്ല; വീര്യവാനായ അവൻ ചാടുന്നവനെയും നിൽക്കുന്നവനെയും പോകുന്നവനെയും — എല്ലാവരെയും — കുത്തി. അന്തകനു തുല്യമായ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള ഒരൊറ്റ പ്രാസത്താൽ തകർക്കപ്പെട്ട വാനരസൈന്യങ്ങൾ നിലംപതിച്ചു. വജ്രപ്രഹരംപോലെയുള്ള ആ പ്രാസത്തിന്റെ വീഴ്ച സഹിക്കാൻ വാനരന്മാർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല; അവർ ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. വീഴുന്ന വാനരവീരന്മാരുടെ രൂപങ്ങൾ വജ്രത്താൽ ശിഖരങ്ങൾ പിളർന്നു വീഴുന്ന ശൈലങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. മുമ്പു കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയിരുന്ന മഹാത്മാക്കളായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സുഖം പ്രാപിച്ച് സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കലെത്തി. നോക്കിനിന്ന ആ സുഗ്രീവൻ നരാന്തകനെ ഭയന്ന് അവിടെയുമിവിടെയും ചിതറിയോടുന്ന വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടു; ചിതറിയോടുന്ന സൈന്യത്തെ കണ്ട അദ്ദേഹം കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു പ്രാസവുമേന്തി വരുന്ന നരാന്തകനെ കണ്ടു. ‘മഹാർണവം മീനഃ ഇവ’ (മഹാസമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യമെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — മത്സ്യം തടസ്സമില്ലാതെ സമുദ്രത്തിൽ നീന്തുന്നതുപോലെ അവൻ സൈന്യത്തിൽ സ്വച്ഛന്ദം സഞ്ചരിക്കുന്നു. ‘യാവത്… താവത്’ (…മ്പോഴേക്കും) എന്നതു രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — അവന്റെ വേഗം വാനരരുടെ ചിന്തയേക്കാളും വേഗമേറിയതാണ്. ‘ഉത്പതന്തം സ്ഥിതം യാന്തം’ (ചാടുന്നവനെ, നിൽക്കുന്നവനെ, പോകുന്നവനെ) — മൂന്നുവിധം ഗതി; എല്ലാവരും ഒരുപോലെ കുത്തേറ്റു. കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയവർ ‘സ്വസ്ഥാഃ’ (സുഖം പ്രാപിച്ചവർ) ആയി — അതിനാൽ മുൻസർഗത്തിൽ വീണവരെല്ലാം മരിച്ചില്ല, ചിലർ ബോധംകെട്ടിരുന്നതേയുള്ളൂ എന്നു മനസ്സിലാക്കാം. നരാന്തകന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ സ്വഭാവം പറയുന്നു — മനുഷ്യരുടെ അന്തകൻ. അവൻ കുതിരപ്പുറത്താണ്, പ്രാസധാരിയാണ് — അതിനാൽ വേഗമാണ് അവന്റെ മുഖ്യബലം. കവി വേഗത്തിന്റെ പല ചിത്രങ്ങൾ നൽകുന്നു — സമുദ്രത്തിൽ മത്സ്യം, കാട്ടിൽ അഗ്നി, വർഷകാലത്തു കാറ്റ്, പർവതങ്ങളിൽ വജ്രം. ‘ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് എഴുനൂറു വാനരന്മാരെ’ എന്ന സംഖ്യ അവന്റെ വേഗവും കാണിക്കുന്നു. വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും അവനെ കാണുന്നു — വീണ്ടും ദിവ്യരായ കാണികൾ. ‘മാർഗഃ മാംസശോണിതകർദമഃ’ (വഴി മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളി) എന്നത് അവന്റെ സഞ്ചാരത്തിന്റെ അടയാളമാണ് — അവൻ പോകുന്നിടത്തെല്ലാം ചെളി. വാനരരുടെ ഭയം മൂന്നുവിധമാണ് — അവർക്ക് ഓടാനോ നിൽക്കാനോ അനങ്ങാനോ കഴിയുന്നില്ല — തളർവാതം പിടിച്ചതുപോലെ. ഈ ആപത്തിൽ, മുമ്പു കുംഭകർണൻ വീഴ്ത്തിയ വാനരന്മാർ സുഖം പ്രാപിച്ചു സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കലേക്കു വരുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ പുനരുത്ഥാനം, വരാനിരിക്കുന്ന പ്രതികാരത്തിന്റെ ഭൂമിക. ‘വജ്രഭിന്നാഗ്രകൂടാനാം ശൈലാനാം’ (വജ്രത്താൽ ശിഖരങ്ങൾ പിളർന്ന ശൈലങ്ങളുടെ) എന്ന ഉപമ — വീഴുന്ന വാനരന്മാർ വജ്രത്താൽ ശിഖരം പിളർന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ; വാനരരുടെ പർവതാകാരം മുമ്പും പലതവണ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘പ്രാവൃട്കാലേ യഥാ അനിലഃ’ — വർഷകാലത്തെ കൊടുങ്കാറ്റ് മരങ്ങളെ തകർക്കുന്നതുപോലെ അവൻ വാനരന്മാരെ. ‘ഉത്പതന്തം സ്ഥിതം യാന്തം’ — മൂന്നു കൃദന്തങ്ങൾകൊണ്ട് എല്ലാ അവസ്ഥകളെയും ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു; ആരും രക്ഷപ്പെട്ടില്ല. ‘അന്തകകല്പേന ആദിത്യതേജസാ പ്രാസേന’ (അന്തകനു തുല്യമായ, സൂര്യതേജസ്സുള്ള പ്രാസംകൊണ്ട്) — അവന്റെ ആയുധത്തിനു രണ്ട് ഉപമകൾ — മൃത്യുവും സൂര്യനും, വിനാശകവും ദീപ്തിമത്തും. ‘യാവത്… താവത്’ എന്ന രചനയിലൂടെ നരാന്തകന്റെ വേഗം വാനരരുടെ ചിന്തയുടെ വേഗത്തേക്കാളും കൂടുതലാണെന്നു കാണിക്കുന്നു; അവർ മരങ്ങൾ പിഴുതെടുക്കുമ്പോഴേക്കും വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ, മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണന്റേതുപോലെ, അവന്റെ പരാക്രമം വാനരരുടെ ധൈര്യം വീണ്ടും തകർക്കുന്നു. ‘വിദ്യാധരമഹർഷയഃ’ എന്ന സമാസം — വിദ്യാധരന്മാരും മഹർഷിമാരും; അവർ ആകാശത്തുനിന്ന് യുദ്ധം കാണുന്നു.

മഹാതേജസ്വിയായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ ശക്രനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള വീരനായ കുമാരൻ അംഗദനെ കണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നു വാനരസൈന്യത്തെ കലക്കുന്ന ആ വീരനായ രാക്ഷസന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലുക; വേഗം അവനെ പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുക.’ സ്വാമിയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വീര്യവാനായ അംഗദൻ, മേഘക്കൂട്ടത്തിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ, മേഘംപോലെയുള്ള സൈന്യത്തിൽനിന്നു പുറത്തേക്കു കുതിച്ചു. ശൈലസമൂഹംപോലെയുള്ള, വാനരരിൽ ഉത്തമനായ അംഗദൻ തോൾവളകളണിഞ്ഞ്, ധാതുക്കളോടുകൂടിയ പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. ആയുധമില്ലാതെ, നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും മാത്രമുള്ള മഹാതേജസ്വിയായ വാലിപുത്രൻ നരാന്തകന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു — ‘നിൽക്ക്; ഈ സാധാരണ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യാനാണ്? വജ്രത്തിനൊത്ത സ്പർശമുള്ള ആ പ്രാസം എന്റെ ഈ മാറിലേക്കെറിയൂ.’ അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നരാന്തകൻ അത്യന്തം കോപിച്ചു; പല്ലുകൊണ്ടു ചുണ്ടു കടിച്ച്, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റി, ക്രുദ്ധനായ അവൻ വാലിപുത്രനായ അംഗദന്റെ അടുത്തുചെന്നു നിന്നു. ‘അംഗദസംനദ്ധഃ’ എന്നതിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — അംഗദൻ (പേര്) അംഗദങ്ങൾ (തോൾവളകൾ) അണിഞ്ഞവൻ; ‘കൈകളിൽ തോൾവളകൾ അണിഞ്ഞ്’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘സധാതുഃ പർവതഃ ഇവ’ എന്നാൽ സ്വർണം മുതലായ ധാതുക്കളുള്ള ഗിരിപോലെ. ‘നിരായുധഃ’ (ആയുധമില്ലാത്തവൻ) എന്നത് അംഗദന്റെ സാഹസത്തിന്റെ തെളിവാണ് — ആയുധമില്ലാതെതന്നെ അദ്ദേഹം ആയുധധാരിയും അശ്വാരൂഢനുമായ ശത്രുവിനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ‘പ്രാകൃതൈഃ കിം കരിഷ്യസി’ (സാധാരണക്കാരെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യും) എന്ന വാക്യം മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനോടുള്ള സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകളുടെ പ്രതിധ്വനിയാണ് — പുത്രൻ ഇളയച്ഛന്റെ രീതി പിന്തുടരുന്നു. എൺപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. സുഗ്രീവൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, അംഗദനെ അയയ്ക്കുന്നു — യുവരാജന്റെ യോഗ്യതയുടെ പരീക്ഷണവും മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനാൽ പരാജിതനായ അദ്ദേഹത്തിന് വീണ്ടും പ്രതിഷ്ഠ നേടാനുള്ള അവസരവും. ‘മേഘസങ്കാശാത് അനീകാത് അംശുമാൻ ഇവ’ (മേഘംപോലെയുള്ള സൈന്യത്തിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഇരുണ്ട വാനരസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽനിന്നു സ്വർണത്തോൾവളയണിഞ്ഞ അംഗദൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പുറത്തുവരുന്നു. ‘നഖദംഷ്ട്രവാൻ’ — വാനരന്റെ സ്വാഭാവികമായ ആയുധങ്ങൾ — നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും. അംഗദന്റെ വെല്ലുവിളി ‘അസ്മിൻ മമ ഉരസി പ്രാസം ക്ഷിപ’ (എന്റെ ഈ മാറിലേക്കു പ്രാസം എറിയൂ) എന്നാണ് — സ്വന്തം മാറിടംതന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കിക്കൊടുത്തുകൊണ്ട് — സാഹസത്തിന്റെ പരകോടി. നരാന്തകന്റെ ക്രോധത്തിനു മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ — ചുണ്ടു കടിക്കൽ, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റൽ, അടുത്തുചെല്ലൽ. ‘ക്ഷിപ്രം പ്രാണൈഃ വിയോജയ’ (വേഗം പ്രാണനിൽനിന്നു വേർപെടുത്തുക) എന്ന സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ സംക്ഷിപ്തവും നിർണായകവുമാണ് — രാജാവിന്റെ വാക്ക്. ‘ശൈലസംഘാതസങ്കാശഃ’ എന്നാൽ ശൈലങ്ങളുടെ കൂട്ടംപോലെ വിശാലനും ദൃഢനും.

അവൻ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രാസം ചുഴറ്റി അപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് അംഗദന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു; വാലിപുത്രന്റെ വജ്രംപോലെയുള്ള മാറിൽ തട്ടി അത് ഒടിഞ്ഞു നിലത്തു വീണു. ഗരുഡൻ മുറിച്ചിട്ട സർപ്പത്തിന്റെ ഉടൽപോലെ ഒടിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ആ പ്രാസം കണ്ട് വാലിപുത്രൻ കൈത്തലം ഉയർത്തി കുതിരയുടെ തലയിൽ അടിച്ചു. കൈത്തലത്തിന്റെ അടിയേറ്റ് കാലുകൾ നിലത്താണ്ട്, കണ്ണുകൾ പൊട്ടിത്തെറിച്ച്, നാവു പുറത്തുചാടി, തല ചിതറി, പർവതംപോലെയുള്ള അവന്റെ കുതിര നിലത്തു വീണു. കൊല്ലപ്പെട്ട കുതിര വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് നരാന്തകൻ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായി; മഹാപ്രഭാവനായ അവൻ മുഷ്ടി ഉയർത്തി യുദ്ധത്തിൽ വാലിപുത്രന്റെ തലയിൽ ഇടിച്ചു. അപ്പോൾ മുഷ്ടിയുടെ ഇടിയേറ്റു തല പൊട്ടിയ അംഗദൻ അത്യന്തം ചൂടുള്ള തീവ്രമായ രക്തം ഒഴുക്കി; വീണ്ടും വീണ്ടും വേദനയാൽ എരിഞ്ഞു, ബോധംകെട്ടു; ബോധം വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾ വിസ്മയിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നെ മഹാത്മാവായ വാലിപുത്രൻ അംഗദൻ മൃത്യുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ള, ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ള മുഷ്ടി ചുരുട്ടി നരാന്തകന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. മുഷ്ടിയേറ്റു മാറിടം പിളർന്ന് ഉള്ളിലേക്കു താണ്, ജ്വാലകൾ ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, രക്തം പുരണ്ട ദേഹത്തോടെ നരാന്തകൻ വജ്രപാതത്താൽ തകർന്ന പർവതംപോലെ നിലത്തു വീണു. അഗ്രഗണ്യമായ വീര്യമുള്ള ആ നരാന്തകൻ യുദ്ധത്തിൽ വാലിപുത്രനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ആകാശത്തു ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെയും ഭൂമിയിൽ വനവാസികളുടെയും മഹാനാദം ഉയർന്നു. ഇങ്ങനെ അംഗദൻ രാമന്റെ മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന, അതിദുഷ്കരമായ ആ വിക്രമം ചെയ്തു; ഭീമകർമാവായ അദ്ദേഹവും വിസ്മയിച്ചു; വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ ആഹ്ലാദഭരിതനായി. എൺപത്തിയെട്ടു മുതൽ തൊണ്ണൂറ്റിയാറു വരെയുള്ളവയെല്ലാം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലും വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുമാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. അതിന്റെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘അതുകണ്ട് ശ്രീരാമചന്ദ്രനുപോലും വലിയ വിസ്മയമുണ്ടായി’ എന്ന്, ‘വിസിസ്മിയേ സഃ’ (അദ്ദേഹം വിസ്മയിച്ചു) എന്നതിന്റെ കർത്താവ് രാമനാണെന്നു കരുതുന്നു; മൂലത്തിൽ ‘സോഽപ്യഥ ഭീമകർമാ’ (ഭീമകർമാവായ അദ്ദേഹവും) എന്നായതിനാൽ അത് അംഗദൻതന്നെ എന്ന അന്വയവും സാധ്യമാണ്. യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം സുന്ദരമാണ് — പ്രാസം ഒടിയുന്നു, കുതിര കൊല്ലപ്പെടുന്നു, അംഗദൻ ബോധംകെടുന്നു, ഒടുവിൽ നരാന്തകൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നു — നാലു പ്രഹരങ്ങൾ, ഓരോരുത്തർക്കും രണ്ടുവീതം. ആയുധമില്ലാത്ത അംഗദൻ ആയുധധാരിയായ രാവണപുത്രനെ കൊല്ലുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ കുംഭകർണനാൽ അപമാനിതനായ അംഗദന്റെ പുനഃപ്രതിഷ്ഠ. നരാന്തകന്റെ പ്രാസം അംഗദന്റെ മാറിൽ തട്ടി ഒടിയുന്നു — ‘വജ്രകല്പേ’ (വജ്രംപോലെയുള്ള) എന്നതിലൂടെ അംഗദന്റെ മാറിടം വജ്രംപോലെ കഠിനമാണെന്നു പറയുന്നു. ‘സുപർണകൃത്തോരഗഭോഗകല്പം’ — ഒടിഞ്ഞ പ്രാസം ഗരുഡൻ മുറിച്ചിട്ട സർപ്പംപോലെ നിലത്തു വീണു. കുതിരയുടെ മരണം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു — കാലുകൾ നിലത്താണ്ടു, കണ്ണുകൾ പൊട്ടി, നാവു പുറത്തുചാടി, തല ചിതറി — അംഗദന്റെ കൈത്തലപ്രഹരത്തിന്റെ ബലം. നരാന്തകന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരത്താൽ അംഗദനും മുറിവേൽക്കുന്നു — രക്തമൊഴുകുന്നു, അദ്ദേഹം ‘വിജജ്വാല’ — വേദനയാൽ എരിയുന്നതുപോലെ — ബോധംകെടുന്നു; എന്നാൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അദ്ദേഹം ‘വിസിസ്മിയേ’ — ശത്രുവിന്റെ ബലത്തിൽ വിസ്മയിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമമുഷ്ടി ‘മൃത്യുസമാനവേഗഃ ഗിരിശൃംഗകല്പഃ’ (മൃത്യുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളത്, ഗിരിശൃംഗംപോലെയുള്ളത്). നരാന്തകന്റെ വീഴ്ച ‘വജ്രനിപാതഭഗ്നഃ അചലഃ യഥാ’ (വജ്രപാതത്താൽ തകർന്ന പർവതംപോലെ) — ഈ സർഗത്തിൽ വജ്രത്തിന്റെ ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. ആകാശത്തു ദേവന്മാരുടെയും ഭൂമിയിൽ വാനരരുടെയും ഹർഷനാദം — രണ്ടു ലോകങ്ങളിലും ആനന്ദം. തൊണ്ണൂറ്റിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അംഗദന്റെ വിക്രമം ‘രാമമനഃപ്രഹർഷണഃ’ ആണ് — രാമന്റെ മനസ്സിന് ആഹ്ലാദം നൽകുന്നത്; യുദ്ധത്തിലെ എല്ലാ കർമങ്ങളുടെയും പരമമായ അളവുകോൽ രാമന്റെ പ്രസാദംതന്നെ. രാവണപുത്രന്മാരിൽ ആദ്യം കൊല്ലപ്പെട്ടതു നരാന്തകനാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ശേഷിച്ചവരുടെ ഊഴം ആരംഭിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക