॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 68-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കുംഭകർണവധം കേട്ട് രാവണന്റെ വിലാപം

രാക്ഷസന്മാരുടെ അറിയിപ്പ്, രാവണന്റെ മോഹാലസ്യം, പുത്രന്മാരുടെയും സഹോദരന്മാരുടെയും ശോകം, രാവണന്റെ വിലാപം, വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകളുടെ ഓർമ, വീണ്ടും മോഹാലസ്യം

മഹാത്മാവായ രാഘവൻ കുംഭകർണനെ കൊന്നതു കണ്ട് രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണനെ അറിയിച്ചു — ‘രാജാവേ, കാലനെപ്പോലെയുള്ള, കാലന്റെ കർമം ചെയ്യുന്ന അങ്ങയുടെ ആ സഹോദരൻ വാനരസൈന്യത്തെ ഓടിക്കുകയും വാനരന്മാരെ തിന്നുകയും ചെയ്ത്, അല്പനേരം ജ്വലിച്ചുനിന്നിട്ട് രാമന്റെ തേജസ്സിൽ കെട്ടടങ്ങി. ഭീകരമായ കാഴ്ചയുള്ള അവന്റെ ശരീരത്തിന്റെ പകുതി സമുദ്രത്തിൽ ആണ്ടുപോയി; മൂക്കും ചെവിയും മുറിക്കപ്പെട്ട്, രക്തമൊഴുക്കിക്കൊണ്ട്, പർവതംപോലെയുള്ള അവൻ ശരീരംകൊണ്ടു ലങ്കയുടെ കവാടം അടച്ചുകൊണ്ടു വീണുകിടക്കുന്നു. കാകുത്സ്ഥന്റെ ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനായ അങ്ങയുടെ സഹോദരൻ കുംഭകർണൻ, കൈകാലുകളില്ലാത്ത വെറും ഉടലായി, നഗ്നനായി, കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ മരംപോലെ നശിച്ചു.’ ‘അഗണ്ഡഭൂതഃ’ എന്നാൽ കൈകാലുകളില്ലാത്ത, കബന്ധരൂപം മാത്രമായവൻ; ‘കൈകളും കാലുകളും തലയുമില്ലാത്ത, നഗ്നമായ ഉടലിന്റെ രൂപത്തിൽ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘വിവൃതഃ’ എന്നാൽ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളുമില്ലാത്തവൻ, നഗ്നൻ. ‘പ്രതപിത്വാ മുഹൂർതം’ (അല്പനേരം ജ്വലിച്ചുനിന്നിട്ട്) എന്നതിൽ സൂര്യന്റെ ഉപമയുണ്ട് — സൂര്യൻ അല്പനേരം കത്തിജ്വലിച്ചിട്ട് അസ്തമിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ അല്പനേരം പ്രതാപം കാട്ടിയിട്ട് രാമന്റെ തേജസ്സിൽ കെട്ടടങ്ങി. ദൂതന്മാരുടെ വാക്കുകളിൽ വസ്തുത വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു — ശരീരത്തിന്റെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങൾ, ഒന്നു സമുദ്രത്തിൽ, മറ്റേതു കവാടത്തിൽ — ഇതു മുൻസർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകങ്ങളുമായി യോജിക്കുന്നു. രണ്ടു മുതൽ അഞ്ചു വരെയുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അവിടെ ആദ്യശ്ലോകത്തിനുശേഷം രാവണന്റെ മോഹാലസ്യം മാത്രമേയുള്ളൂ. അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ അറിയിപ്പിന്റെ വിസ്താരം കൂടുതലാണ്; ദൂതന്മാർ സംഭവത്തിന്റെ ഭീകരചിത്രം രാവണന്റെ മുന്നിൽ വെക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ ശോകം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ‘ദാവദഗ്ധഃ ദ്രുമഃ’ (കാട്ടുതീയിൽ കരിഞ്ഞ മരം) എന്ന ഉപമയാൽ, ഒരിക്കൽ വിശാലവും പച്ചപ്പുള്ളതുമായിരുന്ന മരം ഇപ്പോൾ ശാഖകളില്ലാത്ത കറുത്ത കുറ്റിയായി എന്ന ചിത്രം ലഭിക്കുന്നു.

യുദ്ധത്തിൽ മഹാബലനായ കുംഭകർണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് ശോകതപ്തനായ രാവണൻ ബോധംകെട്ടു വീണു. ഇളയച്ഛൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കേട്ട് ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും ത്രിശിരസ്സും അതികായനും ശോകപീഡിതരായി കരഞ്ഞു. ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ സഹോദരനെ കൊന്നതു കേട്ട് മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും ശോകാക്രാന്തരായി. പിന്നെ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ പ്രയാസപ്പെട്ടു ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, കുംഭകർണവധത്താൽ ദീനനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായി, വിലപിച്ചു. ഇവിടെ ശോകത്തിനു മൂന്നു തട്ടുകളുണ്ട് — സഹോദരനായ രാവണൻ, സഹോദരപുത്രന്മാരായ നാലു പുത്രന്മാർ, സഹോദരന്മാരായ മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും (‘മറ്റമ്മ മക്കളായ സഹോദരന്മാർ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം). ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാ’ എന്നതു രാമന്റെ വിശേഷണമാണ് — മഹത്തായ കർമംപോലും അനായാസം ചെയ്യുന്നവൻ — ശോകാർത്തരുടെ വായിൽപ്പോലും രാമന്റെ സാമർഥ്യത്തിന്റെ അംഗീകാരം. ‘മുമോഹ ച പപാത ച’ (ബോധംകെട്ടു, വീണു) എന്നിടത്തെ രണ്ടു ‘ച’കാരങ്ങൾ മോഹാലസ്യത്തിന്റെ ആകസ്മികതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ നാലു പുത്രന്മാർ അടുത്ത സർഗത്തിൽ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിലലാപാകുലേന്ദ്രിയഃ’ എന്നതു വൾഗേറ്റിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിലലാപ സ രാവണഃ’ (ആ രാവണൻ വിലപിച്ചു). ‘ആകുലേന്ദ്രിയഃ’ എന്നാൽ ശോകത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായവൻ — ‘അവന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ശോകത്താൽ വ്യാകുലമായിത്തീർന്നിരുന്നു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ ഉടനെ അവൻ വിലപിക്കുന്നു — ആദ്യം ശരീരത്തിന്റെ പ്രതികരണം, പിന്നെ വാക്കിന്റേത്.

‘ഹാ വീരാ, ശത്രുക്കളുടെ ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, മഹാബലനായ കുംഭകർണാ, നീ എന്നെ വിട്ടു വിധിവശാൽ യമലോകത്തേക്കു പോയിരിക്കുന്നു. മഹാബലാ, ബന്ധുക്കളായ ഞങ്ങളുടെ മുള്ളു പറിച്ചുകളയാതെ, ഒറ്റയ്ക്കു ശത്രുസൈന്യത്തെ ചുട്ടെരിച്ച്, എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു നീ എവിടെയാണു പോകുന്നത്? ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇല്ലാത്തവനായി; എന്റെ വലംകൈ വീണുപോയി — അതിനെ ആശ്രയിച്ചാണു ഞാൻ ദേവന്മാരെയോ അസുരന്മാരെയോ ഭയക്കാതിരുന്നത്. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും ദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്ന, കാലാഗ്നിക്കു തുല്യനായ ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു വീരൻ ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനാൽ എങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടു? വജ്രത്തിന്റെ പ്രഹരംപോലും ഒരിക്കലും വേദനിപ്പിക്കാത്ത നീ എങ്ങനെ രാമബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായി ഭൂമിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നു? ഋഷിമാരോടൊപ്പം ആകാശത്തു നിൽക്കുന്ന ഈ ദേവഗണങ്ങൾ നീ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ച് ആർത്തുവിളിക്കുന്നു. തീർച്ചയായും ഇന്നുതന്നെ, അവസരം കിട്ടിയ വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ ലങ്കയുടെ കോട്ടകളിലും കവാടങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും കയറും.’ ‘ശല്യം’ എന്നാൽ ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച മുള്ള് — ശത്രുരൂപമായ ദുഃഖം; ‘മുള്ളു നീക്കാതെ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ‘ദക്ഷിണഃ ഭുജഃ’ (വലംകൈ) എന്ന രൂപകം പ്രസിദ്ധമാണ് — സഹോദരൻതന്നെ കൈ; അവൻ നശിച്ചാൽ രാജാവ് മുടന്തനാകുന്നു. ‘ഇദാനീം ഖലു അഹം നാസ്മി’ (ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഇല്ലാത്തവനായി) എന്ന വാക്യം രാവണന്റെ ഗർവത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ തകർച്ച കാണിക്കുന്നു; മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും വകവെക്കാതിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ തന്നെത്തന്നെ ശൂന്യനായി കരുതുന്നു. ‘പ്രസുപ്തഃ അസി’ (ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നു) എന്നിടത്ത് മരണം ഉറക്കത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — ഉറക്കപ്രിയനായ കുംഭകർണനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അർഥപൂർണമായ വാക്ക്; ദീർഘനിദ്രതന്നെ ഇപ്പോൾ ശാശ്വതമായി. ദേവന്മാരുടെ ആഹ്ലാദവും വാനരന്മാർ ലങ്കയുടെ കവാടങ്ങളിൽ കയറുമെന്നതും — ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള രാവണന്റെ ഭയം. പത്താം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും പതിനൊന്നാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ‘കാലാഗ്നിപ്രതിമഃ’ എന്നാൽ പ്രളയാഗ്നിക്കു തുല്യൻ — രാവണന്റെ വായിൽനിന്നുപോലും കുംഭകർണന്റെ മഹിമ പ്രളയത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വജ്രനിഷ്പേഷഃ’ — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രപ്രഹരംപോലും വേദനിപ്പിക്കാത്തവൻ ഒരു മനുഷ്യന്റെ ബാണങ്ങളേറ്റു വീണു — ഇതുതന്നെയാണു രാവണന്റെ വിസ്മയത്തിന്റെ മൂലം.

‘എനിക്കു രാജ്യംകൊണ്ട് ആവശ്യമില്ല; സീതയെക്കൊണ്ടു ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? കുംഭകർണനില്ലാത്ത എനിക്കു ജീവിക്കാൻ മനസ്സില്ല. സഹോദരനെ കൊന്ന രാഘവനെ യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊല്ലുന്നില്ലെങ്കിൽ എനിക്കു മരണമാണു ശ്രേയസ്കരം, വ്യർഥമായ ഈ ജീവിതമല്ല. എന്റെ അനുജൻ എവിടെയോ ആ ദേശത്തേക്കു ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ പോകും; സഹോദരന്മാരെ വിട്ട് ഒരു നിമിഷംപോലും ജീവിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. മുമ്പ് അവർക്ക് അപകാരം ചെയ്ത എന്നെ കണ്ട് ദേവന്മാർ ചിരിക്കും; കുംഭകർണാ, നീ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഇന്ദ്രനെ ജയിക്കും?’ ഇവിടെ രാവണന്റെ ശോകം ആദ്യമായി സീതയെപ്പോലും നിസ്സാരയാക്കുന്നു — ‘സീതയാ കിം കരിഷ്യാമി’ (സീതയെക്കൊണ്ടു ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും) — ഈ യുദ്ധം മുഴുവൻ ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ അവളെ. എന്നിട്ടും സീതയെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ വൈരാഗ്യം ക്ഷണികമാണ്; പ്രതികാരമാണ് അവന്റെ ലക്ഷ്യം — ‘സഹോദരഘാതകനെ കൊല്ലുന്നില്ലെങ്കിൽ മരണമാണു ശ്രേയസ്കരം’. ‘ഭ്രാതൄൻ’ (സഹോദരന്മാരെ) എന്ന ബഹുവചനം — പ്രഹസ്തൻ മുതലായവരും മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതിനാൽ അവൻ അനേകം ബന്ധുക്കളെ ഓർക്കുന്നു. ‘പൂർവാപകാരിണം’ (മുമ്പ് അപകാരം ചെയ്തവൻ) എന്നതിലൂടെ താൻ ദേവന്മാർക്ക് അപകാരം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്നു രാവണൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ അവരുടെ പരിഹാസം അവനു മരണത്തേക്കാളും ദുസ്സഹമാണ്. ഇന്ദ്രവിജയമായിരുന്നു അവന്റെ ഗർവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം; കുംഭകർണനില്ലാതെ അതും അസാധ്യമാണെന്നാണ് അവന്റെ ചിന്ത.

‘അജ്ഞാനത്താൽ ഞാൻ സ്വീകരിക്കാതിരുന്ന, മഹാത്മാവായ വിഭീഷണന്റെ ആ ശുഭമായ വാക്കുകൾ ഇതാ എന്നെ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. കുംഭകർണന്റെയും പ്രഹസ്തന്റെയും ഈ ദാരുണമായ വിനാശം സംഭവിച്ചതുമുതൽ വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ എന്നെ ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നു. ധാർമികനും ശ്രീമാനുമായ വിഭീഷണനെ ഞാൻ പുറത്താക്കിയതിന്റെ, ആ കർമത്തിന്റെ, ശോകം നൽകുന്ന ഈ ഫലമാണ് എനിക്കു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ, ഉള്ളം കലങ്ങിയ ദശാനനൻ കുംഭകർണനെക്കുറിച്ച് അത്യന്തം ദയനീയമായി വിലപിച്ചിട്ട്, ഇന്ദ്രശത്രുവായ ആ അനുജൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നറിഞ്ഞ് അതിദുഃഖിതനായി നിലംപതിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ രാവണന്റെ ആത്മപരിശോധന കാണാം — അവൻ സ്വന്തം തെറ്റു സമ്മതിക്കുന്നു, വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശത്തിന്റെ സത്യത അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘അജ്ഞാനാത്’ (അജ്ഞാനത്താൽ) എന്നതിലൂടെ അവൻ തന്റെ മോഹം സമ്മതിക്കുന്നു; ‘വ്രീഡയതി’ (ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നു) എന്നതു ലജ്ജയാണ് — അപരാധബോധം. ‘വിപാകഃ’ എന്നാൽ കർമത്തിന്റെ ഫലം — കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തൽ. എന്നാൽ ഈ പശ്ചാത്താപം പ്രവൃത്തിയായി മാറുന്നില്ല; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ പുത്രന്മാരെ യുദ്ധത്തിന് അയയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ അറിവും പ്രവൃത്തിയും തമ്മിലുള്ള ഭേദം വ്യക്തമാണ് — അവൻ സത്യം അറിയുന്നു, എന്നാൽ ഗർവത്താൽ അത് ആചരിക്കുന്നില്ല. സർഗം മോഹാലസ്യത്തോടെ തുടങ്ങി മോഹാലസ്യത്തോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു — ശോകത്തിന്റെ ചക്രം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക